The Compendium of Suśruta 6.14
Bhānumatī 6.14
- Language
- Sanskrit
6.14
sāṃvatsarikaṃ vidhiṃ divase'pyatidiśannāha—tatra pūrvāhna ityādi | vāsantikaṃ liṅgamivi kaphaprakopaḥ | ata eva tatra pūrvāhṇe vamanaṃ deyamityādikaphaprakopānuguṇaṃ bahu śāstre vidhānam | madhyāhne graiṣmikamiti bhānorbalavattvācchleṣmakṣayādilakṣaṇam | ata eva śleṣmakṣaye'tra virecanamuktaṃ—“madhyāhne tu virecanam” ityādinā; ucyate ca— “śleṣmottaraśchardayati hṛdduḥkhaṃ viricyate mandakaphastu samyak” (ca. si. a. 1) iti | prāvṛṣeṇyamiti vātakopalakṣaṇam | ata evānuvāsanaṃ vātaśamanaṃ vidhīyate'parāhne, vātikajvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirveti | carake tu nirūhadānaṃ yat “madhyāhne kiṃcidāvṛtte dadyādāsthāpanaṃ budhaḥ” ityanenoktaṃ tattadaiva sphuṭasrotasi śarīre srotaḥśuddhikarasya nirūhasya yaugikatvāditi jñeyam | pradoṣe vārṣikamiti pittacayahetutvaṃ, śāradamardharātre iti pittakopahetutvaṃ, pratyūṣasi haimantamiti pittapraśamahetutvaṃ, kaphacayahetutvaṃ ca haimantaṃ liṅgaṃ jñeyam | ete cāhorātrāvayavaviśeṣāḥ svabhāvādeva śītoṣṇādisūkṣma-
viśeṣairyuktā doṣacayādihetavo bhavantītyanubhavādāgamāccāvadhāryate | tenārdharātre'pi kālamahimnaiva pittaprakopo jñeyaḥ | yattu, ardharātre prāyo'nnavidāho bhavati, tenārdharātre pittaprakopo bhavati sa āhārāvasthākṛtaḥ pittaprakopo na kālakṛtaḥ, tasmāt kālasvabhāva evātra kāraṇaṃ vaktavyam | anyatrāpyuktaṃ— “naktaṃdinartubhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam” (vā. sū. a. 1) iti | yattu vraṇapraśne prabhātasya vātaprakopakatvaṃ, madhyāhnasya pittaprakopakatvaṃ, pradoṣasya kaphaprakopakatvaṃ, tatpūrvakālakṛtacayakrameṇa bhavatīti neha mukhyatayā varṇyate; yadi vā tadapi madhyāhnādau grīṣmādilakṣaṇatayā grāhyam | ayaṃ cāhorātrāvayavakṛtadoṣacayādirahorātrāvayavapūrvāhnādikhabhāvaniyatoṣṇatvādikṛto'lpakāraṇatayā svalpaḥ, ṛtukṛtastu bhūricirakālānugatakāraṇatayā mahān cirakālavyāpakaḥ, tadanayorbhinnahetusamānayoranubhavāgamasiddhayorna bādhyabādhakabhāvaḥ | tena śaratkāle pratyūṣasi haimantikaliṅgatayā yaḥ pittapraśamo nāsau śaradāhitapittaprakopaṃ praśamayati, kiṃ tvardharātraprabhāvajanitapittaprakopaṃ praśamayati, śaradāhitastu pittaprakopo'nuvartata eva; śaradardharātre tu ṛtukṛtaḥ pittaprakopo balavānasti, ardharātramahimakṛtaśca bhavatīti nitarāṃ pittaprakopo lakṣyate | yathā— divā sūryatejasyagnijanitaṃ ca yadā tejo bhavati tadā tejo vṛddhataraṃ bhavati, evamanyatrāpyahorātrāvayave varṇanīyam | śītoṣṇavarṣetyādau śītena pratyūṣam, uṣṇena madhyāhnamardharātraṃ ca, varṣeṇa pradoṣaṃ, pūrvāhnādīṃśca sādhāraṇaśītādinā jānīyāt | pradoṣe ca somaguṇātireko(kāt) varṣaṇamiva varṣa iti vijñeyam | cayādayaśca prabhātādau vyāhṛtā eva |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit