Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6

Bhānumatī 6

Language
Sanskrit

6.1

100) ityādinā yat; caryaśabdaścaraṇīyāhāravihārārthaḥ | yadā 'ṛtūnāṃ caryā' iti niruktiḥ, tadā ṛtūnāṃ rasādyutpādakatvaṃ caryādikārakavattvaṃ ca caryāśabdārthaḥ | yadā tu 'ṛtuṣu caryā' ityartho dṛṣṭaḥ, tadā 'varṣā-hemanta-grīṣmeṣu saṃcitānāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam' ityādi caryāśabdārthaḥ | ṛtucaryāprasaṅgena cāparārthapratipādanamiha jñeyam |

6.2

pūrvādhyāye hemantādaya ṛtava uktāḥ, te ca svarūpato noktāḥ, atastadudāharaṇopodghātena ṛtucaryādhyāyārambhaḥ | caryā caraṇam, ṛtuṣu ṛtūnāṃ vā caryā ṛtucaryā; tadadhikṛtya
kṛto'dhyāyaḥ ṛtucaryaḥ, tam; utpannacchapratyayasya pūrvavalluk | kiṃvā ṛtucaryārtho'dhyāyaḥ ṛtucarya ucyate, tādarthyāt ; yathā odanārthe taṇḍule odanaśabdaḥ, odanaṃ pacatīti prayogāt | yadā tu 'ṛtucaryam' iti pāṭhastadā "gadamadacarayama" (pā. a. 3|

6.3

atha, ṛtvādi vyavahārasya kālādhīnatvāt kālasvarūpamāha- kālo hītyādi | hiśabda upadarśane | nāmeti prasiddhau | bhavanaṃ bhūḥ sattā, satkāraṇādeva bhūrasyeti svayambhūḥ, nitya ityarthaḥ | yataḥ svayaṃbhūrata evānādimadhyanidhana iti yojyam | nidhanamantaḥ | svayaṃbhūtvenaiva nityatve labdhe anāditvādikathanaṃ lokaprasiddhamanityavaidharmyaṃ darśayitum | kālaṃ vaidyakopayuktenopādhisaṃbandhakṛtena dharmeṇa nidarśayannāha - atretyādi | vyāpadapraśastā'pyalpataratvāt pūrvamuktā | rasagrahaṇenātra rasaivadravyaṃ nirdeṣṭavyaṃ taditaraguṇāṃśca lakṣayati | manuṣyāṇāmiti atrādhikṛtatvānnirdeśaḥ, tena paścādīnāmapi jīvanamaraṇe kālādhīne jñeye | atra ca kālasamyagyogena rasasaṃpat, jīvitaṃ ca; kālāyogādinā tu rasavyāpat, maraṇaṃ ceti vibhāgaḥ; tenaikarūpāt kālāt kathaṃ viruddha ( kāryadvayasaṃbhava ) iti nodbhāvanīyam | yattu vaiśeṣikamate 'sarvotpattimaṃtāṃ nimittakāraṇaṃ kālaḥ' iti kṛtvā nirupādhereva kālasya rasavyāpattyādau kāraṇatvaṃ, tadvaidyake nirupayogameva, pravṛttinivṛttyanupayuktatvāt | kālasya niruktyā svarūpaṃ darśayannāhasa sūkṣmāmapītyādi | kalīyata iti saṃkhyāyate kalādibhāgaḥ, tena sūkṣmamapi nimeṣādikaṃ vyāpya kālaḥ saṃkhyāyate, nimeṣāderapi kālaviśeṣatvena loke prasiddhatvādityarthaḥ | kalīyata iti 'kala' saṃkhyāne iti curādiṇyantāt karmaṇi lakāre "ṇeraniṭi" (pā. a. 6|

6.4

51) ityatra vyavasthitavibhāṣānuvṛtterṇico lopābhāvaḥ, "akṛtsārvadhātukayoḥ" ( pā. a. 7|
25 ) iti dīrghatvam | kiṃvā 'na līyate' iti pāṭhaḥ, tadā sūkṣmamapi nimeṣādivibhāgaṃ na līyate na tirobhavati sarvaṃ nimeṣādi vyāpnotītyarthaḥ | etaccārtha kathanam | kiṃvā pṛṣodarāditvāt tanniruktau kālaśabdaḥ sādhyaḥ | niruktyantarābhyāṃ sarvabhūtotpattivināśe hetutvamāha-saṃkālayati kalayati veti | saṃharaṇāt saṃkālayati; kalayatyutpādayati, saṃkhyānasyotpāde sati bhāvādutpādārthatā |
saṃprati nirupādheḥ kālasyehānupayuktatvāt sopādhiṃ kālaṃ vyākartumudyataḥ sopādheḥ kālasyopayuktaṃ rūpamāha-tasya saṃvatsarātmana ityādi | yadyapi aupādhikakālasya nimeṣādayo'pi bhedāḥ santyupayuktāśca, tathā'pi te parasparavilakṣaṇāḥ, ato na taiḥ sakalaupādhikakālanirdeśaḥ kartuṃ śakyaḥ, varṣastu punarāvṛttyā'pi tādṛgvarṣa eva bhavati, ata uktaṃsaṃvatsarātmana iti | yattu pañcavarṣe yuge saṃvatsaraparivatsarādibhedakathanaṃ, tanneha śāstre prāya upayogīti nādṛtamatra, tantrāntaravyākṛtatvāt; te pañcayugamityādinā manāgupayogādyugavyīkaraṇaṃ bhaviṣyatīti na virodhaḥ | kālasya ca yadyapi candragatyādayo'pi nānāprakārā bhedakāḥ santi, tathā'pyādityagatireva śītoṣṇādibhedamāpādayatīti nimeṣādiṣu kālabhedikāsaṃmatirityāha-bhagavānityādi | yadyapi ca nimeṣādau nimeṣonmeṣādi kālāvacchedakaṃ, tathā'pi nimeṣādeḥ śītoṣṇādiviśeṣānādhāyakatvāt sūryagatestu śītoṣṇādiviśeṣādhāyakatvānnimeṣādikriyāvaddhi(cchi)nnā sūryagatireva nimeṣādikālāvacchedikā jñeyā, tena suṣṭūktaṃ-bhagavānādityo gativiśeṣeṇa nimeṣādipravibhāgaṃ karotīti | nimeṣādayo'gre vakṣyamāṇāḥ | gativiśeṣeṇeti rāśyādyavasthānarūpagativiśeṣeṇa | ete hi carato divākarasya gativiśeṣāḥ sūkṣmā api śītoṣṇādiviśeṣāt parasparaṃ viśeṣā bhavanti |

6.5

tatretyādi | ladhvakṣaroccāraṇamātro nimeṣa iti laghurakārādirakṣaro yāvatyā sūryagatyā uccāryate tāvadgalavācchinnaḥ kālo nimeṣaḥ, sūryagatistu asmadādinityaparokṣā, tena nimeṣādikriyayaiva sā lakṣyate | nimeṣādiprayojanaṃ yathā- "snehaṃ mātrāsahasraṃ tu dhārayeddhi prayogataḥ" iti | mātrāśabdo hi nimeṣaparyāyaḥ | yaduktaṃ-"nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāṃ sphoṭanaṃ vai'pi cāṅguleḥ | akṣarasya laghorvā'pi mātrā tūccāraṇaṃ bhavet ||" iti | kāṣṭhāprayojanaṃ tu kalāvacchedakatvamiha jñeyam | āgamasiddhatvācca kāṣṭhāvibhāgo darśitaḥ | kalāprayojanaṃ yathā"sa khalvāpyo rasa ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇyavatiṣṭhate" (sū. a. 14) iti | muhūrttaprayojanaṃ- "sa yadi muhūrttasthitastādṛśa eva" (sū. a. 45) ityādi | dinādiprayojanaṃ tu "ahorātrādapi snehaḥ pratyāgacchanna dūṣyati" (ci. a. 37) iti; "pakṣādvireko vāntasya" (ci. a. 36) iti; tathā- "māsena rasaḥ śuktī-
bhavati” (sū. a. 14) ityādi śāstreṣu bahuṣu vyaktameva | kalāyā daśabhāgaśceti daśamo bhāgaḥ daśabhāgaḥ kāṣṭhātrayamityarthaḥ | etadeva ca muhūrtamānapramāṇaṃ yacchoṇitavarṇanīye māsapramāṇaṃ kalyā sarvatantrasiddhaṃ vadanti—“aṣṭādaśasahasrāṇi saṃkhyā hyasmin samuccaye | kalānāṃ navatiścaiva svatantraparatantrayoḥ” (sū. a. 14) iti | etaddhi kāṣṭhātrayādhikaviṃśatikalāmuhūrtena paraṃ pūryate | tena yaddroḍe'pyucyate “triṃśat kāṣṭhāḥ kalāṃ vidyānmuhūrtaṃ viṃśatiḥ kalāḥ” iti, tathā bhālukiṃtantre “triṃśatkalo muhūrttastu vijñeyaḥ kuśalairnaraiḥ” iti; sa lipidoṣāt pāṭho varṇanīyaḥ | (tatra tu ṛtusamayādvā jñeyaḥ |) iha tu paratantragrahaṇamaupadhenavāditantrasaṃkhyayā jñeyam | sa dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaśceti amāvāsyādipaurṇamāsyādi pakṣadvayaṃ prāya upayuktaṃ darśayituṃ kṛtam | tena śuklakṛṣṇavyatimiśro'pi pañcadaśāhorātrarūpaḥ pakṣo bhavati; yathā—“pakṣājjātarasaṃ pivet” ityādau | atra hi sandhānadinādārabhya pañcadaśāhena pakṣaḥ | tau māsa iti pañcadaśāharūpau pakṣau śuklakṛṣṇau | pakṣadvayarūpastu māsaścandragatikṛto nehādityagatibhinne kāle pradhānatayā nirdeśyaḥ |

6.6

tatra māghādaya ityādi | māghādayo dvādaśetyādau saṃvatsara iti vacanaṃ na saṃvatsaraniddeśaparaṃ, kiṃtu māghādidvādaśamāsānāṃ saṃvatsararūpatayā punastenaiva krameṇāvṛttiḥ, na trayodaśādimāsasaṃbhava iti darśayituṃ; tenākrameṇa saṃvatsarodāharaṇaṃ tathā dviḥ saṃvatsarodāharaṇamiti na saṃbhāvanīyam | dvimāsikamiti māghādidvimāsikam | dvādaśa māsāḥ ṣaḍṛtavo bhavantīti yojanā | tapo māghaḥ, tapasyaḥ phālgunaḥ, madhuḥ caitraḥ, mādhavo vaiśākhaḥ, śuciḥ jyeṣṭhaḥ, śukra āṣāḍhaḥ, nabhonabhasyau śrāvaṇabhādrau, iṣorjau āśvinakārtikau, sahaḥ agrahāyaṇaḥ, sahasyaḥ pauṣaḥ |

6.7

śītoṣṇavarṣalakṣaṇā ityadhikaśītoṣṇavarṣalakṣaṇāstrayaḥ, sādhāraṇaśītoṣṇavarṣalakṣaṇāśca trayaḥ, iti ṣaḍṛtavaḥ | candrādityayorityādau śiśirādyāḥ ṣaḍṛtavo dve ayane bhavata
iti yojanā | candrādityayoḥ kālapravibhāgakaratvāditi karkaṭādirāṣiśaṭkagatyā tathā makarādirāṣiśaṭkagatyā ca sūryasya yathākramaṃ dakṣiṇottarāyaṇasvarūpe paramārthato bhinne'pi candrādityayorbalavattvena varṣaśītoṣṇādiprayojakena kālena pravibhāgādityarthaḥ | etena prathamapratipāditamādityagaterayanapravibhāgakaratvamaviruddhaṃ bhavati | dakṣiṇābhimukhagamanaṃ hi sūryasya dakṣiṇāyanam, uttarābhimukhagamanaṃ cottarāyaṇamucyate; na tu candragatiḥ kā'pyatrāyanabhedikā | balavattvaṃ tu dakṣiṇāyane candrasya yadbhavati tadādityagativaśādeva, evaṃ vāyubalavattvamapyādityagativaśādevocitakāle svabhāvavyavasthitaṃ bhavatīti siddhāntaḥ | māghādikrameṇottarāyaṇanirdeśe prāpte prathamamatra dakṣiṇāyananirdeśaḥ, tasya balajanakatvena praśastatvāt | teṣu bhagavānnāpyāyate soma iti ādityasya dakṣiṇakarkaṭādirāśigatimahimnaiva somasya balavattvaṃ jñeyam; evamarkasyāpi balavattvamuttaramakarādirāśigatiprabhāvājjñeyam | atra varṣāsu amlo raso'pāṃ vidāhādbhavati, varṣāsu dakṣiṇāyanatayā visargarūpatve sati yadyapi saumyatvaṃ, tathā'pyādānaprakarṣāhitoṣṇatāyāḥ kṣīyamāṇāyā api mahattvāduṣṇo'mlo raso bhavati | evaṃ śaradi āśvine'rkasya vṛddhatvāduṣṇo lavaṇo rasaḥ somavṛddhyā ca manāk snigdho bhavati; tathā kārtike'pi kiṃcitkṣīyamāṇasyārkasya lavaṇe uṣṇatāṃ prati kāraṇatvaṃ jñeyam | hemante tu somabalabalaprakarṣādarkasya cātihīnabalavatvācchītaḥ snigdho guruśca madhuro raso bhavatīti yuktameva | evaṃ śiśiravasantayorādānamahimnā kṣīyamāṇasyāpi candrasya visargāhitabalatayā balavattvameva, tena tiktakaṣāyau rasau balavantau bhavataḥ, ādānamahimnā tu tāveva rūkṣau bhavataḥ | vaiśākhe'pi ca kaṣāyasya śītasyotpattirvisargāhitaśailasyānalpatvājjñeyā | grīṣme tvarkasya balavatvāduṣṇo laghū rūkṣaśca kaṭurbhavatīti yuktam | kiṃ tu kaṣāyo raso rūkṣatamaḥ, rūkṣataraśca kaṭuḥ | yaduktaṃ carake—‘‘rūkṣāt kaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ’’ ( ca. sū. a. 26 ) iti | tena kaṭo rūkṣatarasyotpādo vasante prāpnoti, kaṣāyasya ca grīṣme, tasmāt kālamahimā'pyatrācintyo rasotpādakāraṇaṃ jñeyam | varṣādiṣu cāmlādīnāṃ balavattvamuktaṃ, na tu sarvathā'mlāditvaṃ; tena yaducyate—‘‘dravyāṇāṃ teṣvṛtuṣvamlādirasatābhidhānād dravyaguṇavyavasthitarasadravyābhidhānaṃ vyartham’’ iti, tannirastaṃ bhavati | kālamahimnā hyamlāderbalavattvaṃ varṣādau, tathā prakṛtyā madhurādirase dravye'nurasalenāmlādirbhavati, na tu svabhāvabhūtarasanāśaḥ | yathā—āhārasya ṣaḍrasasyāpi madhurāmlakaṭukairavasthāpākaiḥ śleṣmādijananamuktaṃ, natvavasthāpākajarasaiḥ prākṛtāhārarasakāryanāśaḥ kriyate, yena tatra madhurādayaḥ svaṃ svaṃ kāryaṃ kurvantyeva; tadvadihāpi prakṛtibhūtarasakāryaṃ tathā kālāhitarasakāryaṃ ca yathābhūtameva pittacayādi kalpanīyam | varṣādiṣūttarottarabalopacaye'pyādānāhitadurbalatayā hīnaṃ madhyaṃ tathottamaṃ kramādvalaṃ bhavati, tathā śiśirādau balāpacaye'pi visargāhitabalavattayottamaṃ madhyamaṃ hīnaṃ ca yathākramaṃ balaṃ bhavati | taduktaṃ carake—
“ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṝṇām| madhye madhyaṃ balaṃ tvante śreṣṭhamagre vinirdiśet” ( ca. sū. a. 6 ) iti |

6.8

uktamarthaṃ vāyuvyāpārādhikakathanayuktamupasaṃharannāha—soma ityādi | kledayatīti varṣaśiśirābhyām | ubhāvapi saṃśrityetyanena vāyoryogavāhitayobhayārthakartṛtayā prajāpālanaṃ darśayati | etena kledanaṃ kevalaṃ tathā śoṣaṇaṃ vā na prajāpālanaṃ kiṃ tu militaṃ, tacca vāyunā kriyate, tābhyāṃ vā militābhyāṃ kriyata iti labhyate | yaduktaṃ carake—“tāvetāvarkavāyū somaśca kālamārgasvabhāvaparigṛhītāḥ kālarturasadoṣabalanirvṛttipralayabhūtāḥ samupadiśyante” ( ca. sū. a. 6 ) iti |

6.9

saṃvatsaraṃ kramaprāptamāha—atha khalvayane ityādi | yugapat milite | etaccāyanadvayātmakatvaṃ vatsarasya rasotpattyādau prasiddhataraṃ, tena “parisaṃvatsaro yāpyaḥ” (ca. ci. a. 11) ityādau rogotpādadināt prabhṛti punastaduktasaṃbandhitadinaprāptyā varṣatvaṃ gaṇanīyam | yugamāha—te tu pañcetyādi | te tantrāntaraprasiddhāḥ saṃvatsaraparisaṃvatsarādisaṃjñāḥ pañca yugamiti saṃjñāṃ labhante | yugāśca bṛhaspaticārasahitādityagativiśeṣāt ṣaṣṭyā varṣerdvādaśarūpāḥ parivartante | yaduktamaparacitte—“abdāṣṭamuktaṃ śakarājakālaṃ saṃśodhya ṣaṣṭyā viṣayairvibhajya | yugāni nārāyaṇapūrvakāni labdhā viśeṣāḥ kramaśaḥ samāḥ syuḥ” iti | atra nārāyaṇapūrvakāḥ “viṣṇuḥ sureśaḥ” ityādinā dvādaśayugādhipā uktāḥ; tathā pratiyugaṃ varṣāṇāmasādhāraṇyaḥ saṃjñā devatāścoktāḥ | yathā—“saṃvatsaro'gniḥ parivatsaro'rka idā mataḥ śītamayūkhamālī | prajāpatiścāpyanuvatsaraḥ syādvidvatsaraḥ śailasutādhipaśca” ityādibahuprapañcenoktāḥ | tathā kāśyapīye proktaṃ—“kālacakraṃ tu varṣāṇāṃ pañcānāṃ saṃpravartate | yugasaṃjñā ca daivajñaistatra saṃparikīrtitā” ityādi | iha tu yugaprayojanasyānatiprayojanatvādaśūnyatārthaṃ saṃjñāmātreṇa kīrtanamiti jñeyam | etannimeṣādikālakathanena punarāvṛttestadrūpatayā sarvakālakathanaṃ bhavatīti darśayannāha—sa eṣa ityādi | cakravaditi cakraṃ yathā bhramamāṇaṃ punastadeva bhramate, evaṃ
nimeṣādayo'pi yugāntāḥ kālacakraṃ bhavati | eke iti rasabalādijanakaśiśirādyṛtukramavādinaḥ, tena 'iha tu' ityādinā doṣacayādikārakaṛtubhedo'nyavādipakṣa iti bhavati; kiṃvā eka iti yugāntakālacakravādinaḥ, tena kaliyugādirupayugacakravādino'pare santīti sūcitam |

6.10

rasavādaurthoktakramādyatiriktaṃ doṣacayādiprayojanamāyurvedopayuktaṃ darśayannāha—iha tvityādi | anena ca prakāreṇātropayuktaḥ prāvṛḍādyṛtukramo'pyastīti pradarśyate; na tu pūrvokta ṛtukramaḥ khaṇḍyata iti jñeyam | ata eva prayojanaviṣaya uktaḥ—doṣopacayaprakopopaśamanimittamiti | ayaṃ ca doṣacayādikramo rasotpādakramādbhavati; tena hetubhūto rasotpādakramaḥ prathamamucyate, doṣacayādikramastu kāryatayā kāraṇādhīna iti paścāducyate | doṣacayādinimittatayā ca śiśirādau doṣaśodhanaprayojanamapyasya “tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ” ityādinā'gre vakṣyamāṇaṃ labhyata eva | etena “evamete prāvṛḍādayaḥ ṣaḍṛtavaḥ saṃśodhanamadhikṛtya vibhajyante” (ca. vi. a. 8) iti carakavacanaṃ ca saṃgataṃ bhavati | cayādikārakakramabhedamāha—tatra bhādrapadetyādi | prāvṛḍiti prathamavṛṣṭilakṣitaḥ kālaḥ | praśabdo'yamātrādikarmaṇi | atra pakṣe śiśiro nāsti | carake'pi tasyāśitīye rasabalotpādārthaṃ śiśirādikramo darśitaḥ, tadanu rogabhiṣagjitīye saṃśodhanamadhikṛtya prāvṛḍādikrama uktaḥ; yathā—“hemantagrīṣmavarṣāśceti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāstraya ṛtavo bhavanti, teṣāmantareṣvitare sādhāraṇāstrayaḥ prāvṛṭśaradvasantāḥ” (ca. vi. a. 8) ityādi; tathā tatraiva dṛḍhabalenāpyuktam—“atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ | tadantare prāvṛḍādyā jñeyāḥ sādhāraṇāstrayaḥ || prāvṛṭ śukranabhau jñeyau śaradūjasahau punaḥ | tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati” (ca. si. a. 6) iti | tadevaṃ carake suśrute ca prayojanaṃ viśeṣeṇa ṛtukramadvayasya darśitam | kāśyapatantre yo deśabhede (na) ṛtubhedakrama uktaḥ sa ihāsaṃmataḥ | uktaṃ hi kāśyapīye—“bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jalam | tatra varṣāprāvṛḍākhyau ṛtū teṣāṃ prakalpitau || tasyā evottare deśe himavadvaiprasaṃkule | bhūyaḥ śītamattasteṣāṃ vasantaśiśirāvṛtū” iti | ayaṃ ca kāśyapamate deśabhedena ṛtubhedo deśabhedaprayuktāhārācāraviśeṣamam̐vagamayati | yathā—marudeśe grīṣmasyaiva pradhānatayā ciraṃ
grīṣmavidhiḥ kriyate, ānūpe ca vasantavidhireva prāyaḥ kriyate | yadi tu deśaviśeṣaniyata eva prāvṛḍādiḥ śiśirādiśca kramaḥ syāttadā carake prayojanaviśeṣoddeśena tatkathanamasaṃgataṃ syāt | rasādyutpattikrame śrāvaṇabhādrapadau varṣārūpau, doṣacayādikrame ca bhādrāśvinau varṣārūpau | śrāvaṇabhādrapadayorutpadyamāno'pyamlo raso durbalatayā pūrverlāhitavātaprakopaprakarṣavati śarīre na tathā pittacayaṃ karoti, yathā-ādānāhitadurbalaśarīre varṣādau visargo balaṃ janayannapi na balajanakatyā lakṣyate, tena śrāvaṇe māsi na pittacayo darśitaḥ, bhādre tu balavattayā'mlo rasaḥ pittacayaṃ karotīti vyapadiśyate | evamāśvine'pi bhādrāntapravṛddho'mlo rasaḥ kṣīyamāṇo'pi vṛddha eva lavaṇarasasahakāritayā ca pittacayaṃ karoti, yathā-ādānādau ṛtupravṛddhaṃ balaṃ kṣīyamāṇamapi prakṛṣṭameva sat svakāryaṃ karotīti; tadevaṃ doṣacayādyarthe ṛtuqrame bhādrāśvinayoḥ pittacayakartṛtvamupapannam | anayā diśā pauṣamāghayorapi kaphacayakartṛtvam, agrahāyaṇasya ca kaphacayaṃ pratyanupapādyetvaṃ varṇanīyam | vaiśākhajyeṣṭhayostvapagatasaumyaguṇatayā vātacayakartṛtvamupapannameva |

6.11

saṃmati ṛtūn vibhajya teṣāṃ cayādihetutvaṃ yathā bhavati tathā''ha-tatra varṣāsvityādi | taruṇyaḥ abhinavāḥ; ata evālpavīryāḥ; abhinavatvaṃ ca varṣajātapallavāditayā pūrvasiddhānāmapyauṣadhīnāṃ jñeyam | vidahyanta iti kālaprabhāvādamlarasodrūmādagnimāndyācca | śītavātaviṣṭambhitāgnīnāmiti śītena kupito vātaḥ śītavātastena vyāhatāgnīnām | atra ca
kṣīṇabalaśarīratvādisahitaḥ śītakupito vāto vahnimāndyaṃ karoti, na vaiṣamyamiti jñeyam | śītakāle tu śītaguṇayukto'nilo bahiranirgacchaduṣmaṇo nirodhādvalavati śarīre vṛddhimādadhātīti na virodhaḥ | vidāhāditi oṣadhīnāmapāṃ ca | paittikān vyādhīniti amlīkāpipāsāparidāhādīn | tā evetyādi | mandakiraṇatvādbhānoriti śleṣmacayānuguṇatvaṃ kālamahimnā bhānoḥ| satuṣāropastambhitadehānāmiti saha tuṣāreṇa vartate iti satuṣāraścandramāḥ; tenāpyāyitadehānām | avidagdhā iti madhurapākaṃ gatāḥ | snehādivadoṣadhīnāmapāṃ ca guṇebhyaḥ samānaḥ śleṣmā cīyata ityāha - snehādityādi | pravilāyita iti bhāṣayā anatitīkṣṇatayā bhānorvilayanamātraṃ darśayati, na śoṣaṇaṃ śleṣmaṇaḥ | ślaiṣmikān vyādhīniti annadveṣahṛdayotkleśādīn | tā evāṣadhayo nidāghe niḥsārā iti apagatasaumyāṃśāḥ, ata eva rūkṣā laghvyaśca samaguṇaṃ vātaṃ cinvanti | atra grīṣme uṣṇe'pi vātasya rūkṣaguṇaprādhānyāccayau bhavati | raukṣyaṃ tu vāyoḥ pradhāno guṇa iti kaṭukena rūkṣoṣṇena vātavṛddhinidarśanāt, tathā madhureṇa śītasnigdhena vātapraśamadarśanāccāvagamyate | yadi śītatvamapi vāte pradhānaṃ syāt, tadā na kaṭukenoṣṇena vṛddhiḥ, madhureṇa vā śītena na praśamaḥ syāt; śītatvaṃ ca vāyorāyurvedasiddhānte | rūkṣatvaṃ vāyoḥ prathamenirdeśāt pradhānamiti satyameva, paraṃ kaṭunā vātavṛddhiḥ raukṣyalāghavavaiśadyādyairbhūribhirvātasamānaguṇai raukṣyamabhibhūya kriyate, madhureṇa ca snehānmādhuryagauravāt paicchilyācca vātajaya iti “viruddhaguṇasaṃnipāte bhūyasā'lpamavajīyate” (ca. vi. a. 1) iti nyāyādevopapannamiti paśyāmaḥ | vistaroktamupasaṃharatievameṣa ityādi |

6.12

atra cayaprakopāvasare pūrvamekavargeṇa sūcitasyāpi praśamasyānbhidhānaṃ prakopānantaravaktavyaśuddheḥ prastutatvāt, ata aivānantaraṃ śuddhividhānamityata āha - tatra varṣetyādi | prakupitānāmityatra praśabdena bahulena kopaḥ śodhanaviṣaya iti darśayati | bahudoṣe hi śodhanaṃ bhavati | yadā tu tatra ṛtūktavidhyā''hārādinā madhyabalo doṣo bhavati tadā pācanādi kartavyaṃ, yadā svalpadoṣatā tadā laṅghanādi kartavyamiti darśayati | prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyamiti vaktavye yat punaḥ śarada-vasanta-prāvṛṭsu nirharaṇaṃ kartavyamiti vadati, tenotsargavataḥ sādhāraṇaśītādiguṇatayā śaradādāveva śodhanaṃ darśayati, varṣāhemantagrīṣmeṣu tvatiyogācchodhanaṃ niṣedhayati | yaduktaṃ carake - "sādhāraṇeṣṭhṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttiḥ, nivṛttiḥ punaritareṣu” (ca. vi. a. 8) iti | ātyayike punarvyādhau varṣādāvapi śodhanaṃ; yaduktaṃ carake - "ātyayike punaḥ karmaṇi” (ca. vi. a. 8) ityādi | etaccātrāpi prāvṛṭsu ceti cakāreṇa sūcitamiti jñeyam | ayaṃ cartavo doṣacayādiḥ ṛtuviparītāhārā-
cāramakurvatāṃ bhavati, ṛtuviparītāhārācārakrame sati cālpo bhavati na bhavatyeva vā, iti ca jñeyam | tatra śaradādīnāṃ hi dvimāsikatve'pi tantrāntaradarśanācchodhanamāsavyavasthā | taduktaṃ kapilavacane—“madhau sahe nabhasi ca māsi doṣān pravāhayet | vamanaiśca virekaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ” iti | tathā carake'pyuktaṃ—“mādhavaprathame māsi nabhasyaprathame punaḥ | sahasyaprathame caiva vāhayeddoṣasaṃcayam” (ca. sū. a. 6) iti | mādhavo vaiśākhastasya prathamaścaitraḥ, nabhasyo bhādrastasya prathamaḥ śrāvaṇaḥ, sahasyaḥ pauṣastasya prathamo mārgaśīrṣaḥ | bhaṭṭāraharicandrastu sahaśabdamakārāntaṃ kṛtvā tatprathamaṃ kārtikamāha, paṭhati ca—“kārtike śrāvaṇe caitre māsi sādhāraṇe kramāt | varṣādisaṃcitān doṣān trimāsāntaritān haret” iti | asmin pakṣe trimāsāntaritatvaṃ durghaṭaṃ kapilavalavacanavirodhaśca |

6.13

śuddhimabhidhāya prākṛtamupaśamamāha—tatra paittikānāmityādi | vātikānāṃ śaradrīti varṣāprāvṛṣostulyarūkṣaśītaguṇatayā ṛtudvaye vātakopo'vatiṣṭhati, pittakaphamathāntare ṛtāvupaśāmyati | upasaṃharati—svabhāvata ityādi | svabhāvata iti kālasya śītādiguṇataḥ |

6.14

sāṃvatsarikaṃ vidhiṃ divase'pyatidiśannāha—tatra pūrvāhna ityādi | vāsantikaṃ liṅgamivi kaphaprakopaḥ | ata eva tatra pūrvāhṇe vamanaṃ deyamityādikaphaprakopānuguṇaṃ bahu śāstre vidhānam | madhyāhne graiṣmikamiti bhānorbalavattvācchleṣmakṣayādilakṣaṇam | ata eva śleṣmakṣaye'tra virecanamuktaṃ—“madhyāhne tu virecanam” ityādinā; ucyate ca— “śleṣmottaraśchardayati hṛdduḥkhaṃ viricyate mandakaphastu samyak” (ca. si. a. 1) iti | prāvṛṣeṇyamiti vātakopalakṣaṇam | ata evānuvāsanaṃ vātaśamanaṃ vidhīyate'parāhne, vātikajvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirveti | carake tu nirūhadānaṃ yat “madhyāhne kiṃcidāvṛtte dadyādāsthāpanaṃ budhaḥ” ityanenoktaṃ tattadaiva sphuṭasrotasi śarīre srotaḥśuddhikarasya nirūhasya yaugikatvāditi jñeyam | pradoṣe vārṣikamiti pittacayahetutvaṃ, śāradamardharātre iti pittakopahetutvaṃ, pratyūṣasi haimantamiti pittapraśamahetutvaṃ, kaphacayahetutvaṃ ca haimantaṃ liṅgaṃ jñeyam | ete cāhorātrāvayavaviśeṣāḥ svabhāvādeva śītoṣṇādisūkṣma-
viśeṣairyuktā doṣacayādihetavo bhavantītyanubhavādāgamāccāvadhāryate | tenārdharātre'pi kālamahimnaiva pittaprakopo jñeyaḥ | yattu, ardharātre prāyo'nnavidāho bhavati, tenārdharātre pittaprakopo bhavati sa āhārāvasthākṛtaḥ pittaprakopo na kālakṛtaḥ, tasmāt kālasvabhāva evātra kāraṇaṃ vaktavyam | anyatrāpyuktaṃ— “naktaṃdinartubhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam” (vā. sū. a. 1) iti | yattu vraṇapraśne prabhātasya vātaprakopakatvaṃ, madhyāhnasya pittaprakopakatvaṃ, pradoṣasya kaphaprakopakatvaṃ, tatpūrvakālakṛtacayakrameṇa bhavatīti neha mukhyatayā varṇyate; yadi vā tadapi madhyāhnādau grīṣmādilakṣaṇatayā grāhyam | ayaṃ cāhorātrāvayavakṛtadoṣacayādirahorātrāvayavapūrvāhnādikhabhāvaniyatoṣṇatvādikṛto'lpakāraṇatayā svalpaḥ, ṛtukṛtastu bhūricirakālānugatakāraṇatayā mahān cirakālavyāpakaḥ, tadanayorbhinnahetusamānayoranubhavāgamasiddhayorna bādhyabādhakabhāvaḥ | tena śaratkāle pratyūṣasi haimantikaliṅgatayā yaḥ pittapraśamo nāsau śaradāhitapittaprakopaṃ praśamayati, kiṃ tvardharātraprabhāvajanitapittaprakopaṃ praśamayati, śaradāhitastu pittaprakopo'nuvartata eva; śaradardharātre tu ṛtukṛtaḥ pittaprakopo balavānasti, ardharātramahimakṛtaśca bhavatīti nitarāṃ pittaprakopo lakṣyate | yathā— divā sūryatejasyagnijanitaṃ ca yadā tejo bhavati tadā tejo vṛddhataraṃ bhavati, evamanyatrāpyahorātrāvayave varṇanīyam | śītoṣṇavarṣetyādau śītena pratyūṣam, uṣṇena madhyāhnamardharātraṃ ca, varṣeṇa pradoṣaṃ, pūrvāhnādīṃśca sādhāraṇaśītādinā jānīyāt | pradoṣe ca somaguṇātireko(kāt) varṣaṇamiva varṣa iti vijñeyam | cayādayaśca prabhātādau vyāhṛtā eva |

6.15

idānīṃ yathoktānāmṛtūnāmavyāpanānāṃ sahetukaṃ kāryāntaramāha—tatrāvyāpanneṣvityādi | oṣadhaya iha sarvāhārīdravyāṇi | prāṇaśabdenātrāgnisomādayo grāhyāḥ, balaṃ śaktiḥ, vīryaṃ mānasaṃ balamutsāhasaṃjñakam, ojaḥ saptadhātusāraṃ; kiṃvā prāṇaḥ śaktiḥ, balamupacayaḥ | nanu, avyāpanneṣvṛtuṣvavyāpannā oṣadhaya āpaśca doṣacayādikartṛtayoktāḥ, tā eva kathaṃ prāṇādihetavo bhavanti ? doṣajanakaṃ hi prāṇādyupaghātakaṃ bhavati | maivaṃ, tāsāmavyāpannatveneha prāṇādijanakatvaṃ, yattu doṣacayahetutvaṃ tatkālasvabhāvāhitāmlamadhurādiguṇotkarṣādbhavadapi prāṇādijanitasāmyatādirūpaṃ vyāhanti duṣṭaitvāt; yathā—āhārasya śarīrapuṣṭyādijanakatvaṃ ca bhavati, apratikriyāyāṃ śarīropaghātakamalamūtrādihetutvaṃ ca bhavati, tadvadetadapi jñeyam |
bhānumatyākhyayā sahitaṃ avyāpannartuūlānāmoṣadhīnāmapāṃ cāvyāpadamabhidhāya tāsāṃ vyāpadaḥ sahetukāḥ prāha— tāsāṃ punarityādi | adṛṣṭakāritvameva vivṛṇoti-śītoṣṇetyādi | adṛṣṭakāritaśītoṣṇādivaiparītyena śītādyātmakānāmṛtūnāmayoga tiyogamithyāyogalakṣaṇā vyāpado'bhimatāḥ | etadeva cādhyāyānte vakṣyati - svaguṇairatiyukteṣvityādinā | purāṇābhiriti avyāpannartusamayodgatābhiḥ |

6.17

saṃprati, ṛtuvyāpado janasādhāraṇarogakāraṇatvamabhidhāya prakaraṇādaparamapi janasādhāraṇarogakāraṇamāha-kadācidityādi | kṛtyā rākṣasī abhicārajātā, abhiśāpo gurusiddhādīnāṃ, krodho rākṣasasya | viṣauṣadhayo atinindyādikāḥ (?); gandhena gandhavadravyaṃ sūkṣmaṃ gṛhyate, nirāśrayasya gandhasya gatyabhāvāt | grahāḥ sūryādayaḥ, teṣāmiha caritaṃ duṣṭācāro jñeyaḥ; nakṣatrāṇāṃ cāśvinyādīnāṃ caritamiha duṣṭagrahayuktatvādi jñeyam | gṛhādīnāṃ garhitalakṣaṇāni garhitacchāyāprādurbhāvādīni | etāni ca lakṣaṇāni janapadodhvaṃsaṃ gamayanti, adharma eva tu taiḥ sūcito janapadodhvaṃsakāraṇamiti jñeyam |

6.18

ṛtuvyāpadādikṛtānāṃ gadānāṃ yathāsaṃbhavaṃ cikitsāmāha-tatretyādi | parityāgo vyāpannānāmoṣadhīnāṃ gṛhādīnāṃ ca, śāntirindriyajayaḥ, prāyaścittamadharmakṣayārthaṃ kriyamāṇaṃ cāndrāyaṇādi, upahāraḥ sapaśurbaliḥ, tapaḥ pañcatapādi, niyamo maunādi, dīkṣā gurupūrvakrameṇa mantrādigrahaṇam, abhyupagamo devatādisadanamidaṃ dāsyāmītyuktiḥ | etacca daivavyapāśrayameva prāyaścikitsitamuktaṃ yathoktavyāpadāmadharmeṇaiva prāya utpādāditi jñeyam |

6.34

kecit 'ata ūrdhvaṃ' ityādigranthamavyāpannartulakṣaṇamiha paṭhanti || 19-34 ||

6.36

idānīṃ vyāpado yena prakāreṇa bhavanti, vyāpanneṣu teṣu yadbhavati, tadāha—svaguṇairityādi | ṛtūnāṃ svaguṇāḥ śītoṣṇavarṣatatsādhāraṇatvādyaḥ | atiyuktamatīśitatvādi, viparītamaśītalahīnaśītattvādi, viṣamaṃ cānyartāvantartudharmayogaḥ | doṣakopo'tra yathāyogyatayā jñeyaḥ |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyavyākhyāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ |

Linked texts (1)