Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.3

Bhānumatī 6.3

Language
Sanskrit

6.3

atha, ṛtvādi vyavahārasya kālādhīnatvāt kālasvarūpamāha- kālo hītyādi | hiśabda upadarśane | nāmeti prasiddhau | bhavanaṃ bhūḥ sattā, satkāraṇādeva bhūrasyeti svayambhūḥ, nitya ityarthaḥ | yataḥ svayaṃbhūrata evānādimadhyanidhana iti yojyam | nidhanamantaḥ | svayaṃbhūtvenaiva nityatve labdhe anāditvādikathanaṃ lokaprasiddhamanityavaidharmyaṃ darśayitum | kālaṃ vaidyakopayuktenopādhisaṃbandhakṛtena dharmeṇa nidarśayannāha - atretyādi | vyāpadapraśastā'pyalpataratvāt pūrvamuktā | rasagrahaṇenātra rasaivadravyaṃ nirdeṣṭavyaṃ taditaraguṇāṃśca lakṣayati | manuṣyāṇāmiti atrādhikṛtatvānnirdeśaḥ, tena paścādīnāmapi jīvanamaraṇe kālādhīne jñeye | atra ca kālasamyagyogena rasasaṃpat, jīvitaṃ ca; kālāyogādinā tu rasavyāpat, maraṇaṃ ceti vibhāgaḥ; tenaikarūpāt kālāt kathaṃ viruddha ( kāryadvayasaṃbhava ) iti nodbhāvanīyam | yattu vaiśeṣikamate 'sarvotpattimaṃtāṃ nimittakāraṇaṃ kālaḥ' iti kṛtvā nirupādhereva kālasya rasavyāpattyādau kāraṇatvaṃ, tadvaidyake nirupayogameva, pravṛttinivṛttyanupayuktatvāt | kālasya niruktyā svarūpaṃ darśayannāhasa sūkṣmāmapītyādi | kalīyata iti saṃkhyāyate kalādibhāgaḥ, tena sūkṣmamapi nimeṣādikaṃ vyāpya kālaḥ saṃkhyāyate, nimeṣāderapi kālaviśeṣatvena loke prasiddhatvādityarthaḥ | kalīyata iti 'kala' saṃkhyāne iti curādiṇyantāt karmaṇi lakāre "ṇeraniṭi" (pā. a. 6|

Linked texts (1)