The Compendium of Suśruta 6.5
Bhānumatī 6.5
- Language
- Sanskrit
6.5
tatretyādi | ladhvakṣaroccāraṇamātro nimeṣa iti laghurakārādirakṣaro yāvatyā sūryagatyā uccāryate tāvadgalavācchinnaḥ kālo nimeṣaḥ, sūryagatistu asmadādinityaparokṣā, tena nimeṣādikriyayaiva sā lakṣyate | nimeṣādiprayojanaṃ yathā- "snehaṃ mātrāsahasraṃ tu dhārayeddhi prayogataḥ" iti | mātrāśabdo hi nimeṣaparyāyaḥ | yaduktaṃ-"nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāṃ sphoṭanaṃ vai'pi cāṅguleḥ | akṣarasya laghorvā'pi mātrā tūccāraṇaṃ bhavet ||" iti | kāṣṭhāprayojanaṃ tu kalāvacchedakatvamiha jñeyam | āgamasiddhatvācca kāṣṭhāvibhāgo darśitaḥ | kalāprayojanaṃ yathā"sa khalvāpyo rasa ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇyavatiṣṭhate" (sū. a. 14) iti | muhūrttaprayojanaṃ- "sa yadi muhūrttasthitastādṛśa eva" (sū. a. 45) ityādi | dinādiprayojanaṃ tu "ahorātrādapi snehaḥ pratyāgacchanna dūṣyati" (ci. a. 37) iti; "pakṣādvireko vāntasya" (ci. a. 36) iti; tathā- "māsena rasaḥ śuktī-
bhavati” (sū. a. 14) ityādi śāstreṣu bahuṣu vyaktameva | kalāyā daśabhāgaśceti daśamo bhāgaḥ daśabhāgaḥ kāṣṭhātrayamityarthaḥ | etadeva ca muhūrtamānapramāṇaṃ yacchoṇitavarṇanīye māsapramāṇaṃ kalyā sarvatantrasiddhaṃ vadanti—“aṣṭādaśasahasrāṇi saṃkhyā hyasmin samuccaye | kalānāṃ navatiścaiva svatantraparatantrayoḥ” (sū. a. 14) iti | etaddhi kāṣṭhātrayādhikaviṃśatikalāmuhūrtena paraṃ pūryate | tena yaddroḍe'pyucyate “triṃśat kāṣṭhāḥ kalāṃ vidyānmuhūrtaṃ viṃśatiḥ kalāḥ” iti, tathā bhālukiṃtantre “triṃśatkalo muhūrttastu vijñeyaḥ kuśalairnaraiḥ” iti; sa lipidoṣāt pāṭho varṇanīyaḥ | (tatra tu ṛtusamayādvā jñeyaḥ |) iha tu paratantragrahaṇamaupadhenavāditantrasaṃkhyayā jñeyam | sa dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaśceti amāvāsyādipaurṇamāsyādi pakṣadvayaṃ prāya upayuktaṃ darśayituṃ kṛtam | tena śuklakṛṣṇavyatimiśro'pi pañcadaśāhorātrarūpaḥ pakṣo bhavati; yathā—“pakṣājjātarasaṃ pivet” ityādau | atra hi sandhānadinādārabhya pañcadaśāhena pakṣaḥ | tau māsa iti pañcadaśāharūpau pakṣau śuklakṛṣṇau | pakṣadvayarūpastu māsaścandragatikṛto nehādityagatibhinne kāle pradhānatayā nirdeśyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit