The Compendium of Suśruta 6.7
Bhānumatī 6.7
- Language
- Sanskrit
6.7
śītoṣṇavarṣalakṣaṇā ityadhikaśītoṣṇavarṣalakṣaṇāstrayaḥ, sādhāraṇaśītoṣṇavarṣalakṣaṇāśca trayaḥ, iti ṣaḍṛtavaḥ | candrādityayorityādau śiśirādyāḥ ṣaḍṛtavo dve ayane bhavata
iti yojanā | candrādityayoḥ kālapravibhāgakaratvāditi karkaṭādirāṣiśaṭkagatyā tathā makarādirāṣiśaṭkagatyā ca sūryasya yathākramaṃ dakṣiṇottarāyaṇasvarūpe paramārthato bhinne'pi candrādityayorbalavattvena varṣaśītoṣṇādiprayojakena kālena pravibhāgādityarthaḥ | etena prathamapratipāditamādityagaterayanapravibhāgakaratvamaviruddhaṃ bhavati | dakṣiṇābhimukhagamanaṃ hi sūryasya dakṣiṇāyanam, uttarābhimukhagamanaṃ cottarāyaṇamucyate; na tu candragatiḥ kā'pyatrāyanabhedikā | balavattvaṃ tu dakṣiṇāyane candrasya yadbhavati tadādityagativaśādeva, evaṃ vāyubalavattvamapyādityagativaśādevocitakāle svabhāvavyavasthitaṃ bhavatīti siddhāntaḥ | māghādikrameṇottarāyaṇanirdeśe prāpte prathamamatra dakṣiṇāyananirdeśaḥ, tasya balajanakatvena praśastatvāt | teṣu bhagavānnāpyāyate soma iti ādityasya dakṣiṇakarkaṭādirāśigatimahimnaiva somasya balavattvaṃ jñeyam; evamarkasyāpi balavattvamuttaramakarādirāśigatiprabhāvājjñeyam | atra varṣāsu amlo raso'pāṃ vidāhādbhavati, varṣāsu dakṣiṇāyanatayā visargarūpatve sati yadyapi saumyatvaṃ, tathā'pyādānaprakarṣāhitoṣṇatāyāḥ kṣīyamāṇāyā api mahattvāduṣṇo'mlo raso bhavati | evaṃ śaradi āśvine'rkasya vṛddhatvāduṣṇo lavaṇo rasaḥ somavṛddhyā ca manāk snigdho bhavati; tathā kārtike'pi kiṃcitkṣīyamāṇasyārkasya lavaṇe uṣṇatāṃ prati kāraṇatvaṃ jñeyam | hemante tu somabalabalaprakarṣādarkasya cātihīnabalavatvācchītaḥ snigdho guruśca madhuro raso bhavatīti yuktameva | evaṃ śiśiravasantayorādānamahimnā kṣīyamāṇasyāpi candrasya visargāhitabalatayā balavattvameva, tena tiktakaṣāyau rasau balavantau bhavataḥ, ādānamahimnā tu tāveva rūkṣau bhavataḥ | vaiśākhe'pi ca kaṣāyasya śītasyotpattirvisargāhitaśailasyānalpatvājjñeyā | grīṣme tvarkasya balavatvāduṣṇo laghū rūkṣaśca kaṭurbhavatīti yuktam | kiṃ tu kaṣāyo raso rūkṣatamaḥ, rūkṣataraśca kaṭuḥ | yaduktaṃ carake—‘‘rūkṣāt kaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ’’ ( ca. sū. a. 26 ) iti | tena kaṭo rūkṣatarasyotpādo vasante prāpnoti, kaṣāyasya ca grīṣme, tasmāt kālamahimā'pyatrācintyo rasotpādakāraṇaṃ jñeyam | varṣādiṣu cāmlādīnāṃ balavattvamuktaṃ, na tu sarvathā'mlāditvaṃ; tena yaducyate—‘‘dravyāṇāṃ teṣvṛtuṣvamlādirasatābhidhānād dravyaguṇavyavasthitarasadravyābhidhānaṃ vyartham’’ iti, tannirastaṃ bhavati | kālamahimnā hyamlāderbalavattvaṃ varṣādau, tathā prakṛtyā madhurādirase dravye'nurasalenāmlādirbhavati, na tu svabhāvabhūtarasanāśaḥ | yathā—āhārasya ṣaḍrasasyāpi madhurāmlakaṭukairavasthāpākaiḥ śleṣmādijananamuktaṃ, natvavasthāpākajarasaiḥ prākṛtāhārarasakāryanāśaḥ kriyate, yena tatra madhurādayaḥ svaṃ svaṃ kāryaṃ kurvantyeva; tadvadihāpi prakṛtibhūtarasakāryaṃ tathā kālāhitarasakāryaṃ ca yathābhūtameva pittacayādi kalpanīyam | varṣādiṣūttarottarabalopacaye'pyādānāhitadurbalatayā hīnaṃ madhyaṃ tathottamaṃ kramādvalaṃ bhavati, tathā śiśirādau balāpacaye'pi visargāhitabalavattayottamaṃ madhyamaṃ hīnaṃ ca yathākramaṃ balaṃ bhavati | taduktaṃ carake—
“ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṝṇām| madhye madhyaṃ balaṃ tvante śreṣṭhamagre vinirdiśet” ( ca. sū. a. 6 ) iti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit