The Compendium of Suśruta 8.6
Bhānumatī 8.6
- Language
- Sanskrit
8.6.1
saṃkṣepeṇa śastrākāraṃ darśayannāha-teṣāmityādi | nāmabhiriti anugatārthairnāmabhiḥ, tadyathā-utpalapatrākṛtyādinā utpalapatramityādināmārthānugamaḥ | prāyeṇeti vacanādāgamametattamramāgamāntaraṃ ca samānatantraṃ śastrākārābhidhāyakaṃ darśayati | śastrāṇāṃ pramāṇamāha-nakhavardhanītyādi | vardhanī chedanī; 'vṛdhu' chedane, ityasmāt sādhyam | sūcyo vakṣyanta ityaṣṭavidhaśastrakarmādhyāye dvyaṅgulādimānena vakṣyante | śeṣāṇi ṣaḍaṅgulānīti atra prāyaḥśabdo'dhyāhāryaḥ; tena tantrāntaroktakarapatrādimānabhedo'numata iti vadanti | kiṃtu etattantrābhihitaṃ śeṣāṇāṃ ṣaḍaṅgalatvaṃ sākṣāduktatvādevābādhanīyaṃ tāvadbhavati, tantrāntaroktamānabhedo'pi kacidavayavaviśeṣe'pi bhavatīti yuktam | atra tantrāntarāṇi samudāyārthamarthaviśeṣapratītyarthaṃ ca likhyante | yathā maṇḍalāgre bhojaḥ- "dve maṇḍalāgre ye prokte ekaṃ vṛttamukhaṃ tayoḥ | tīkṣṇadhāraṃ dṛḍhaṃ kāryamekaṃ tacca kṣurākṛti"-iti; tathā bhālukiḥ- "yadagre maṇḍalaṃ vṛttaṃ kṣurasaṃsthānameva ca | maṇḍalāgraṃ vijānīyāt pramāṇe tu ṣaḍaṅgulam" iti | karapatre tantrāntaraṃ "dvādaśāṅguladīrghaṃ syāttanu cācittakaṇṭakam | karapatraṃ vijānīyādvipakṣākṛtimānataḥ"iti | vṛddhyā lakṣitaṃ patramasyeti vṛddhipatram | atra tantrāntaraṃ - "saptāṅgulaṃ pramāṇena vṛddhipatraṃ dvilakṣaṇam | añcitaṃ vā''yatāgraṃ ca kārayet kuśalo bhiṣak || saptāṅgulaṃ, vibhajyaitat pramāṇaṃ vṛddhipatrayoḥ | ardhamekādhikaṃ vṛntaṃ phalaṃ triṣu ca kārayet" iti;
8.6.2
ekādhikamityekāṅgulādhikaṃ tryaṅgularūpamardhamevaṃ saptāṅgule vṛddhipatre caturaṅgulasya vṛntena gatatvāt tryaṅgulaphalamuktamupapannaṃ bhavati | atraivāyatāgraṃ vṛddhipatraṃ kṣuramāhuḥ; ata eva 'kṣurakartarikāsadṛśaiḥ' ityācāryavacanaṃ kṣurasaṃjñāntaravacanādupapannaṃ bhavati | nakhaśastre bhojaḥ- "nakhānāṃ chedane kāryaṃ śastramaṣṭāṅgulāyatam | ardhāṅgulaṃ mukhaṃ tasya tīkṣṇadhāraṃ tu kalpayet"- iti | mudrikāśastraṃ 'kṣura' iti prasiddhaṃ; tatra bhālukiḥ- "mudrikayā vivaddhaṃ syādvipatrasalakṣaṇam | dvyaṅgulaṃ mudrikāśastraṃ kṣurasaṃsthānameva ca" iti | utpalapatre bhojaḥ- "tulyamutpalapatreṇa tīkṣṇadhāraṃ samāhitam | ṣaḍaṅgulaṃ pramāṇena śastramutpalapatrakam || tatphalaṃ tryaṅgulāyāmaṃ kāryamaṅgulavistṛtam" iti | ardhadhāramiti cakradhāramiti prasiddhe bhojaḥ- "ardhadhāraṃ tu kartavyaṃ śastramaṣṭāṅgulāyatam | urasyaṅgulavistāraṃ phalaṃ tadvyaṅgulaṃ bhavet" iti | urasīti kroḍe | adhyardhadhāramiti pāṭhapakṣe adhikamardhe dhārā yasyeti jñeyam | atra pakṣe bhoje'pi 'adhyardhadhāraṃ' iti paṭhitavyam | kuśapatre tantrāntaraṃ - "vṛntaṃ syāt tryaṅgulaṃ cāgre kuśapatrasalakṣaṇam" iti | āṭī vardhanīnāma pakṣiviśeṣaḥ, tatsadṛśamukhamāṭīmukham | atra tantrāntaraṃ- "vṛntaṃ saptāṅgulaṃ vidyāttasyāgre phalamiṣyate | āṭīmukhaprakāraṃ hi phalamaṣṭāṅgulāyatam" iti | śarāriḥ pakṣī; sa dvividho dhavalaskandho raktaśīrṣaśca, dhavalaskandhaḥ śarārīti prasiddhaḥ, śarārimukhasadṛśamukhaṃ śastraṃ śarārimukhaṃ, 'kartarī' iti loke prasiddham |
8.6.3
atra tantrāntaraṃ- "ānupūrvyāyutāṃ tīkṣṇāṃ pramāṇena daśāṅgulām | tribhāge kīlayogaṃ hi jānīyāt karttarīṃ bhiṣak” iti | pāśavatī karttarī bandhanakīlavatī, akīlā'pi karttarī bhavatyaśvanāpitānāmiva | madhye mukhaṃ yasya tadantarmukhaṃ; tatra tantrāntaraṃ-“saptāṅgulaṃ pramāṇena jihvadhāreṇa cāplutam | śastramantarmukhaṃ nāma candrārddhamiva coddhatam” iti | atraiva khyātāṅguliśastrāvarodhaḥ | trikūrcake tantrāntaram—“aṅgulāni tathā'ṣṭau ca śastraṃ kāryaṃ trikūrcakam | phalairantarmukhākārairaṅgulairanvitaṃ tribhiḥ || ekaikasya phalasyaiṣāmantaraṃ vrīhisaṃmitam | vṛttaṃ(ntaṃ) pañcāṅgulāyāmaṃ kāryaṃ rucakabhūṣitam” iti | kuṭhārikāyāṃ tantrāntaraṃ— “kuṭhārikāyā vṛttaṃ syāt sārdhapañcāṅgulāyatam | phalamarddhāṅgulāyāmaṃ godantasadṛśaṃ samam” iti | vrīhimukhe bhojaḥ—“śastraṃ vrīhimukhaṃ kāryamaṅgulāni ṣaḍāyanam | dvyaṅgulaṃ tasya vṛttaṃ syāt phalaṃ tu caturaṅgulam || tanmukhaṃ vrīhivistāraṃ tanu saṃmū(gū)ḍhakaṇṭakam” iti | ārā carmakārāṇāṃ śastraṃ; tatra tantrāntaraṃ—“ārā hyaṣṭāṅgulāyāmā kartavyā tu viśāṃpate ! | tilapramāṇaṃ tu phalaṃ tasyāḥ kāryaṃ samāhitam || dūrvāṅkuraparīṇāhaṃ vṛttaṃ gopucchasaṃnibham” iti | vetasapatre bhojaḥ-“tīkṣṇamaṅgulivistāraṃ caturaṅgulamāyatam | aṅgulāni ca catvāri vṛttaṃ kāryaṃ vijānatā” iti | vaḍiśe tantrāntaraṃ—“vaḍiśau cāpi kartavyau pramāṇena daśāṅgulau | svānatastu tayoreka eko nātyānato bhavet || ardhapañcāṅgulaṃ vṛttaṃ śeṣaṃ kāryaṃ mukhaṃ tayoḥ | ardhacandrākṛtimukhaṃ kāryaṃ nātyānatasya tu || ānataṃ nāmayettatra vaḍiśaṃ ca bhiṣagvaraḥ” iti |
8.6.4
dantaśaṅkau tantrāntaraṃ—“kāryaḥ ṣaḍaṅgulāyāmo dantaśaṅkurvijānatā | śaṅkuvacca mukhaṃ tasya kāryamarddhāṅgulāyatam || caturasraṃ samaṃ caiva tīkṣṇadhāraṃ samāhitam | vṛntāgraṃ tasya kartavyaṃ śastravrīhimukhākṛti || kapālikāṃ śarkarāṃ ca dantasthāṃ tena śodhayet” iti | eṣaṇyāṃ tantrāntaraṃ-“vraṇaistāsāṃ parīṇāho mukhaṃ gaṇḍūpadākṛti” iti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit