Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 3

Nibandhasaṅgraha 3

Language
Sanskrit

3.2

athāta iti | yathovāca bhagavān dhanvantaririti pratyadhyāyaṃ boddhavyam | athaśabdo'trādhyāyādānāntarye, ataḥśabdo hetvarthe, sa ca hetuḥ pūrvādhyāye vistareṇa vyākhyātaḥ; evaṃ pratyadhyāyaṃ athātaḥśabdau jñātavyau | śiṣyopanayanīyamiti upanayanaṃ dīkṣā, tadadhikṛtya kṛto'dhyāya. śiṣyopanayanīyastaṃ tathā; anye tu upanayanamātmavattayā arthā(kṣī)karaṇam | yadyapi brāhmaṇādayaḥ prāgupanītā., tathā'pi āyurvedapaṭhanārambhe punarupanayanaṃ, yathā ṛkyajuḥsāmānyadhītya atharvārambhe punarvratāvataraṇaṃ dhanurvedārambhe ca, tadvadatrāpi |

3.3

brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāmityādi | brāhmaṇādiṣu madhye anyatamamekatamaṃ, anvayādiyuktaṃ; tatra, anvaya āyurvedādhyāyikulaṃ, anye vaṃśaśuddhimāhuḥ; vayaḥ atra bālyaṃ tāruṇyaṃ vā; śīlaṃ śāstrārthānusāriṇo'viparītasvabhāvaḥ; śaurya śūratvaṃ, sarvatrāviṣāditā; śaucaṃ śucitā, tacca dvividhaṃ bāhyamābhyantaraṃ ca, tatra bāhyaṃ snānādikaṃ, ābhyantaraṃ manaḥśuddhiḥ; ācāraḥ kuladeśādyanugataṃ laukikaṃ vidhānaṃ, anye tu kāyavāṅmanasikaṃ śubhavyāpāralakṣaṇaṃ trividhamāhuḥ, śrutismṛtivihitānuṣṭhānamityeke, vinayaḥ indriyavaśitvaṃ, śaktiḥ utsāhaśaktiḥ, balaṃ kriyānirvartanakṣamatā; anye śaktibalayorviparyayamāhu, medhā granthākarṣaṇasāmarthyaṃ, dhṛtiḥ manaḥsatuṣṭi, anye niyamātmikā buddhirityāhu', smṛtiḥ pūrvātubhūtasya smaraṇaṃ, arthadhāraṇaśaktirityanye, matiḥ anāgatādyauddeśaḥ, trikālaviṣayā buddhirityanye; pratipattiḥ arthāvavodhaprāgalbhyamanuṣṭhānaṃ vā, tanujihvauṣṭhadantāgramiti tanuśabdo jihvādibhiḥ pratyekaṃ saṃbadhyate, 'tanujihvoṣṭhadantaṃ' ityeke paṭhanti; prasannacittavākceṣṭamiti prasannaśabdo'pi cittādibhiḥ saha pratyekaṃ saṃbadhyate, ceṣṭā kāyaparispandaḥ; kleśasahaṃ duḥkhasahaṃ; upanayet dīkṣeta | ata iti ataḥ evaguṇaviśiṣṭācchiṣyāt, viparītaguṇaṃ visadṛśaguṇaṃ, nopanayenna dīkṣet | anvayādiyukta śiṣyamupanayedityukte guṇahīnasya niṣedhe siddhe punarginaṣedhavacanaṃ niyamārthaṃ, tena viparītaguṇaṃ nopanayedeva |

3.4

śiṣyaguṇasapadamabhidhāya, upanayanavidhiṃ vaktumāha, -upanayanīyaṃ tvityādi | -upanayanīyaṃ upanayanārhaṃ pūrvoditaguṇasaṃpannaṃ brāhmaṇaṃ śiṣyaṃ bhiṣak svāhākāraṃ kārayediti sambandhaḥ | kadā kārayedityāha, -praśasteṣvityādi | kiṃ kṛtvetyāha, - praśastāyāmityādi, tadakṣu ratnapuṣpetyādi, tataśca tatrollikhyetyādi, tadanantaramagnimupasamādhāya khadirādīnāṃ kṣīravṛkṣāṇā vā dadhimadhughṛtāktābhiḥ samidbhiḥ kṛtvā dārvīhaumikena vidhinā juhuyāt, tathā sapraṇavābhirmahāvyāhṛtibhirupalakṣitāḥ sruveṇa kṛtvā ājyāhutīreva juhuyāditi saṃvandhaḥ | anye tu 'upanayanīyastu brāhmaṇaḥ' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-upanayanīya iti kartari prayogaḥ, tena upanetā brāhmaṇa idaṃ idaṃ kṛtvā ājyāhutīrjuhuyāditi kriyāpadena saṃbandhaḥ | prāk brāhmaṇagrahaṇaṃ varṇeṣu madhye tasya śreṣṭhatvāt | praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣviti tithayaḥ pratipadādayaḥ, karaṇāni vavavālavādīni, muhūtaustriṃśat śivādyā anilaparyantā, nakṣatrāṇi aśvinīprabhṛtīni; eṣāṃ praśastatvaṃ jyotiḥśāstravidā vacanādunneyam | praśastāyā diśi prācyāmudīcyā vā, caturasraṃ catuṣkoṇaṃ; gomayena gopurīṣeṇa, sthaṇḍilaṃ vratasādhanapiṇḍikāṃ, gocarmamātrabhūpradeśaḥ sthaṇḍilamityanye, eke caturhastasthāne gocarmamātramiti paṭhanti; paṭhitvā gocarmamātrasthaṇḍilayorvyākhyānaṃ kurvanti - gocarmamātraṃ caturhastapramāṇaṃ, sthaṇḍilaṃ saṃskṛtā bhūḥ | tatreti tasmin sthaṇḍile; ullikhya ūrdhvamukhī lekhā kṛtvā, abhyukṣya jalena siktvā, agnimupasamādhāya sannidhāne āropya | catasṛṇāṃ vā kṣīravṛkṣāṇāmiti nyagrodhodumbarāśvatthamadhukānām | dārvīhaumikena vidhineti dārvīhomaproktakalpena; dārvīhaumiko vidhiraktu brāhmaṇānāṃ chandovidā prasiddha | sapraṇavābhi soṅkārābhiḥ, mahāvyāhṛtibhi bhūḥsvāhetyādibhiḥ, tathāhi-o bhū svāhā, oṃ bhuva svāhā, oṃ svaḥsvāhā, o bhūrbhuvaḥsva svāhā, iti | suveṇājyāhutīrjuhuyāditi dāruhastakena ghṛtāhutīrdadyāt | pratidaivatamṛṣīṃśceti cakārāt ṛṣīṃścetyatrāpi pratiśabdaḥ sabadhyate, tena pratidaivataṃ pratikṛṣīnnityarthaḥ | tatra pratidaivataṃ brahmaṇe svāhā, prajāpataye svāhā, aśvibhyā svāhā, indrāya svāhā, pratiṛṣīnīti dhanvantaraye svāhā, bharadvājāya svāhā, ātreyāya svāhā ityādi |

3.5

brāhmaṇastrayāṇāmityādi | anye tvasyāgre 'rājanyo dvayasya, vaiśyo vaiśyasyaiva' iti paṭhanti, sa ca nivandhairanārṣākṛtaḥ | śūdramapi kulaguṇasapannamityādi kulaguṇasapannamiti sapannaśabdaḥ kulaguṇābhyā pratyekaṃ sabadhyate, kulasapannamāyurvedādhyāyikulasaṃyuktaṃ, guṇasapannaṃ vaya śaucādiśiṣyaguṇasaṃyuktaṃ, anupanītaṃ dīkṣārahitam | 'śūdramapi guṇasapannaṃ mantravarjamupanīyādhyāpayedityeke' iti kecit paṭhanti |

3.6

tato'gnimityādi | triḥ pariṇīya trīn vārān pradakṣiṇīkṛtya, agnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāditi agnisākṣikaṃ yathā syādevaṃ śiṣya brūyāt | ki brūyādityāha, kāmādīn hitvā parityajya, matpriyahiteṣu vartitavyamiti | kāmaḥ viśiṣṭastrīviṣayasparśasaṅkalpaḥ, athavā śabdādiṣu grahaṇapravṛttirvā, svāndhavakṛtasneho vā kāmaḥ; krodha parasyāpakārapūrvakaṃ hṛdayatejaḥ; lobhaḥ parasvagrahaṇecchā, mohastu tattvajñāne mūḍhatā, sā punastribhi. kāraṇai.ajñānāt, saśayajñānātū, mithyājñānācca; mānaḥ sarvatrotkarṣeṇātmano jñāna; kārye'parāmarśato'hamiti pravṛttirahaṅkāraḥ; īrṣyā parasaṃpattāvasahiṣṇutā, pāruṣya vāgrūkṣatā; paiśunyaṃ sūcakatā; anṛtaṃ asatyaṃ, ālasyaṃ karmaṇyanutsāha; ayaśasyāni vācyasthānapravartanāni, hitvā parityajya | nīcanakharomṇeti kṛtslānīcamalpaṃ nakhādi yasya sa tathā tena | satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇeti tatparaśabda satyādibhiḥ pratyeka sabadhyate, brahmacarya samastendriyasayama | avaśyamiti nānyathetyartha | madanumatāni mayā'nujñātāni matmakathitānītyartha | sthānādipareṇa bhūtvā tanniṣṭhena bhūtvā | prākāśyaṃ prasiddhima |

3.7

śiṣyapravṛttimātmaviṣaye niyamya, śiṣyaviṣaye ātmapravṛttiṃ niyamayannāha- aha vetyādi | yadyanyathādarśī syāṃ anyaprakāradarśī bhaveyaṃ, tadā enobhāgbhaveyaṃ pāpabhājanaṃ bhavāmītyarthaḥ |

3.8

śiṣyasya āture pravṛttiṃ niyamayannāha - dvijatyādi | - pravrajitā. tapasvina, upanatā sannidhāne praṇayayuktā', sādhava satpuruṣā, anāthā ekākinaḥ, abhyupagatā dūrādāyātā santo'ṅgīkṛtā | evaṃ sādhu bhavati anena prakāreṇa śobhanaṃ bhavati | idānīmapravṛttiṃ darśayannāha - vyādhetyādi | - vyādhādiṣu satyapyarthalābhe na pratikartavyam | vyādhā vāgurikādaya', śākunikāḥ pakṣiṇāṃ hantāra, patitā svakīyācārabhraṣṭā, pāpakāriṇa gurutalpagādayaḥ | na pratikartavyaṃ nopacaraṇīyam | eva vidyā prakāśate anena prakāreṇa vidyā svayameva prakāśaṃ yāti, kecit 'prakāśayate' iti paṭhanti |

3.10

idānīmadhyayanakālamāha - kṛṣṇa ityādi | kṛṣṇe'ṣṭamīti kṛṣṇapakṣe yā aṣṭamī, tannidhane kṛṣṇapakṣāvasāne, ahanī dve caturdaśyamāvasye, śukle śuklapakṣe'pi, tathā tenaiva prakāreṇa, nādhyeyamiti; tenātrāpi aṣṭamīcaturdaśīpaurṇamāsīṣu nādhyeyamiti| tatpratipadostu pāṭhaniṣedha 'anyeṣu ca yeṣu viprā nādhīyate' ityanena gamyate, anye tu pratipadāvanvayā gṛhītuṃ vyākhyānayantitannidhane iti kṛṣṇapakṣāvasāne ahani nādhyeyaṃ, tena amāvāsyā gṛhītā, ahanī dve iti kṛṣṇapakṣāvasānasamīpe yau dvau divasau tayorapi nādhyeya, tena caturdaśīpratipadau | ahāni niyamya aharavayavānniyantumāha - aharddhisandhyamiti | - ahani dvayo sandhyayornādhyeyamiti | akālavidyutstanayitnughoṣe iti akālaśabdo vidyutstanayitnughoṣābhyāṃ saha sambadhyate | tena akālavidyut anārtavā vidyut, vidyudgrahaṇamupalakṣaṇa, tenākālikī vṛṣṭirgṛhyate, akālavṛṣṭi anutuvṛṣṭi, sā tu hemantaśiśirayo ; tathācokta,- "pauṣādicaturo māsān smṛtā vṛṣṭirakālikī -" iti, akālastanayitnughoṣa iti anutumeghagarjitaṃ, anye sandhyā-
meghagarjitamānarddhate | ganadragarāṣṭraśitiyagagāmiti vyathaśanattyādibhi. pralo va sambadhyate, tenātmīyalocendhabhūyanipāta | śmaśānayānādyatanādveṣvini śmaśāna gamanamaṃtolakṣaṇa, yānaṃ hastyādi, adyatanaṃ vadhyanthāna, ādata saṃprāma | mahotmāvānikadarśaneṣvini mahotsava. śanotsavādaya, tadyathā-bhādrapadapaurṇamāsyā śakrasya mahotsava, āśvinyā dhanurddhagamahotsava, uttarāyaṇasakrāntau kuveramahotsava, vaiśākhyāṃ venapā madanamahonsana, ityādaya'; utpāta aniṣṭasūcananimittaṃ nirghātādi; anye tu utpāta trividhamācakṣate-bhauma, āntarikṣaṃ, divyamiti, teṣu madhye bhauma utpāta kṣitikṣobha, antarikṣo gandharvapurendracāpādi, divyo grahanakṣatragrahaṇekṣulkāpātādi, utpāta eva cautpātika. | anuktasamagrahārthamāha-nādhyeyamaneṣu cetyādi |te kālaviśeṣāśchandogānā vananādevāvagantavyā iti | anye tvatra ucchiṣṭādibhojavacanamāśrayanti | 'kṛṣṇāṣṭamīti kecit paṭhanti |
iti śrīulhaṇaviracitāyā suśrutavyākhyāyā nivandhasamrahākhyāyā sūtrasthāne dvitīyo'dhyāya |

Linked texts (1)