The Compendium of Suśruta 35
Nibandhasaṅgraha 35
- Language
- Sanskrit
35.2
svabhāvaśabdānantaramādiśabdo lupto draṣṭavya, tena svabhāvādinipratipattirityartha. | svabhāvaśabdenātra prakṛtirucyate |
1|
avāraṇīyamiti vāraṇaṃ cikitsā | na vidyate vāraṇaṃ yeṣāṃ te avāraṇā vyādhayastānadhikṛtya kṛto'dhyāyo'vāraṇīya ; etenāsādhyavyādhīnadhikṛtya kṛto'dhyāyo'vāraṇīya ityarthaḥ |
35.3
tā svabhāvavipratipattiṃ saṃkṣepeṇa tāvannirdeśeṣṭramāha, - svabhāvaprasiddhānāmityādi | anyabhāvitvaṃ guṇakarmabhyā kṛtvā, tathā viśiṣṭadravyāntarasayogācca, viśiṣṭadravyāntarasaṃyogaśca sirāṇā darśanaṃ lalāṭe nāsāvaṃśe vā piḍakotpattirityādinā vakṣyamāṇa | tatra svabhāvasiddhānā śarīraikadeśānāmanyathābhāvitvaṃ vistareṇopadarśayannāha,-tadyathetyādi | akasmācca śuklānā darśakadeśānā nirnimittaṃ kāṣṇyaṃ maraṇāya | kṛṣṇānā locanamadhyasya tāruṇye keśaśmaśrulomnā ca śuklatvamariṣṭam | raktānā netrāntapādakaratalatālyoṣṭhajihvānāmākasmikamanyavarṇatvaṃ śvetapītakṛṣṇanīlatvamariṣṭamiti | sthirāṇā kaṭhinānāṃ keśaśmaśrunakhadantasirāsnāyustrota prabhṛtīnā mṛdutvaṃ komalatvamariṣṭamiti | mṛdūnā māsaśoṇitamedomajjaśukranābhihṛdayayakṛtplīhaprabhṛtīnā sthiratvaṃ kāṭhinya vikṛtiriti | kecit 'mṛdūnām' ityatra 'adṛḍhānām' iti paṭhanti | calānā vātāśayasirāsandhijihvādīnāmaspandatvamariṣṭamiti | sirā daśaiva calā bhavanti, tāstu śārīre ca vakṣyati | acalā māsamedo'sthinābhyasteṣā calatvamariṣṭaṃ, anye tu nāsākarṇamāsādīnāmityāhuḥ | pṛthūnā sakṣiptatvamiti vistīrṇānā svalpatvaṃ, tāni ca śirolalāṭavakṣāsi pṛṣṭhādīni, teṣā sakṣiptatvamariṣṭam | saṃkṣiptānā dṛṣṭimaṇḍalakhara romagulphādīnā pṛthutvamariṣṭam | dīrghāṇā nayanabhujāṅguliparvocchvāsādīnā hrasvatvamariṣṭam | hrasvānā jaṅghāmeḍhrīvādīnā dīrghatvamariṣṭam | apatanadharmiṇā patanadharmitvamiti apatanasvabhāvānā patanasvabhāvatvamityarthaḥ | tatrāpatanadharmiṇa keśaśmaśrulomanakhādayasteṣā patanadharmitvamariṣṭam | patanadharmiṇāmapatanadharmitvamiti patanadharmiṇā svedamūtrapurīṣādīnā patanadharmitvamariṣṭam | akasmāditi animittamityarthaḥ | akasmādityetaduccai śuklānāṃ kṛṣṇatvamityādibhirvakṣyamāṇaiśca śaityauṣyādibhi saha pratyekaṃ saṃbadhyate | śaityetyādi | hastapādocchvāsādiṣu svabhāvoṣṇatāyukteṣu śaityaṃ, śītalayukteṣu phūtkārādiṣu cauṣṇyaṃ, snigdhatāyukteṣu nayanatārakādiṣu raukṣyaṃ, anabhyaktakeśatvagādiṣu rūkṣeṣu snigdhatvam | prastambhaḥ prakarṣeṇa stabdhatā | netrayoraṅgāvayavānā ca vaivarṇya gauraśyāmādi-
varṇānā vaiparītyam | avasādo'pravṛttitdvaikalyamityartha | kecit 'vaivarṇyopasarjanaṃ cāṅgānām' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca— upasarjanaṃ tadbhāvāpattirityarthaḥ |
upadravairiti yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūla evopadravasaṃjña , jaghanyakālajāta iti paścātkālajāta ityarthaḥ | upadravaistviti tuśabdo'trāvadhāraṇārthaḥ, tenedamavadhārayati—pūrvādhyāye'riṣṭairmaraṇamabhihitaṃ, atra tūpadravairiti | kecidupadravaiśceti tuśabdasthāne cakāraṃ paṭhanti, cakārastu lakṣaṇe'rthe, tenopadravalakṣaṇairjuṣṭā ityarthaḥ ; juṣṭāḥ sahitāḥ | rasāyanādvineti rasāyanena hyasādhyo vyādhirapi prāya sādhyate | ekamanā sāvadhāna. | mama iti mama pārśvāt | vyādhayo yāntyasādhyatāmiti kecitpaṭhanti |
35.4
svebhya ityādi | avasrastatvaṃ bhrūpakṣmaprabhṛtīnā sthānādadha pralambanaṃ, utkṣiptatvaṃ teṣāmevordhvagamana, bhrāntatvaṃ cakṣurādīnā bhramaṇa, avakṣiptatva teṣāmeva tiryakkṣiptatva, patitatva śirogrīvādīnāmadhairyyānmattā, vimuktatvaṃ sandhīnā mokṣaḥ, nirgatatvaṃ bahirni saraṇa jihvānetraprabhṛtīnā, antargatatvaṃ jihvānetranāsādīnāmanta praveśa, 'anirgatatvam' iti kecit paṭhanti tatrāpi sa evārtha, gurulaghutvāni gurūṇi bāhuśiraḥsakthyādīni, laghūnyakṣipakṣmādīni, teṣāṃ viparītatvamariṣṭam; avakṣiptatvamityatrākṣiptamiti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ | pravālavarṇatyādi vyaṅgānāṃ kṣudrarogaviśeṣāṇāmakasmādanimittaṃ pravālasadṛśavarṇatāprādurbhāvo bhavatītyarthaḥ; pravālo vidruma, sa ca samudrajāto'tyantarakto vallīviśeṣaḥ, vyaṅgarogasya śyāvatvaṃ prākṛta, raktatvaṃ vaikṛtam | sirāṇāmiti pravālavarṇānāmityatrāpi cakārāt sabandhanīyam, athavā'prākṛtaṃ sirāṇā darśanamariṣṭamiti | nāsetyādi piḍakāyā pravālavarṇāyā ityatrāpi jñeyam | nāsāvaṃśo nāsāsthikhaṇḍaḥ; anye tu nāsāvaṃro lalāṭe ca piḍakāyā utpatti vāgbhaṭṭāmanyante | lalāṭa ityatra 'pralepajvariṇa' iti śeṣo jñeyastantrāntaradarśanāt | netrarogādityādi— ayaṃ pāṭho nivandhepu na paṭhitaḥ, vṛddhai. paṭhitatvādasmābhirapi paṭhita | gomayetyādi | -gomayaṃ gopurīṣaṃ tasya rajaprakāśasyetyādi prathama māsikamariṣṭaṃ, nilayanaṃ vetyādi dvitīyaṃ; 'uttamāṅge' ityatrāpi saṃvadhyate, nilayanamiti upaveśanam | stanamūletyādi |-atrāpi bhujñānānāmeveti voddhavyam, etacca malapraṇāśena saha yadā samuditaṃ bhavati tadā'riṣṭamiti jñeyam | madhya ityādi | - madhye śūnatvaṃ, anteṣu hastapādādiṣu parimlāyitvaṃ śuṣkatā, viparyayo veti ante śūnatvaṃ madhye parimlāyitvam | etadariṣṭaṃ māsikam | tathetyādi | - ardhāṅge śvayathau satyardhe parimlāyitvamiti yojyam | aṅgapakṣayoriti pakṣa. śarīrārdham | naṣṭetyādi |-naṣṭasvaratā atyantasvarābhāvaḥ, hīnasvaratā śabdahrasvatvaṃ, vikalasvaratā gadgadādikharutvaṃ, vikṛtasvaratā svābhāvikasya vaiparītyam | vivarṇetyādi |-vivarṇapuṣpaprādurbhāvo'nutplavavarṇavinduprādurbhāvo dantādiṣvariṣṭam | yasyetyādi | - yasya puruṣasya, apsu pānīyeṣu, nimajjanti adha - patanaṃ gacchanti, etadariṣṭaṃ tu yantra trayāṇāmapi nimajjanaṃ bhavati tadā riṣṭamiti jñeyaṃ, māsikaṃ caitadariṣṭam | yasyetyādi | bhinnāni nānāvidhāni gavāśvaprabhṛtīnā, vikṛtāni vībhatsāni trimujatriśiraāditvenāvikrāṅgāni, ekākṣṇaikabhujaikakarṇāditvena vā nyūnāṅgāni, yasya puruṣasya dṛṣṭimaṇḍalābhyantara evagvidhāni rūpāṇyālokyante dṛśyante tasyāriṣṭam | anye tu yasya vā dṛṣṭimaṇḍale'bhinne iti dṛṣṭimaṇḍalaviśeṣaṇamabhinne iti kurvanti | tatrā'bhinna ityatrābhinne'bhighātajo meda ādhyātmikadoṣebhyo vā bhedo'bhipretaḥ | tatra vikṛtarūpāvalokanaṃ sadyo'riṣṭaṃ pāñcavārṣikaṃ veti vyākhyānayanti | snehetyādi | sarvadā yayevaṃ bhavati tadedamariṣṭam | yaścetyādi | ya pumān durbalo valahīno māsahīno vā, tatra kāsatṛṣṇārucyatīsārā iti samuditamariṣṭaṃ durbale nare | kṣīṇetyādi kṣīṇe nare yadā chardyādaya upadravāḥ samuditā bhavanti tadā'riṣṭam | śūnetyādi | - jvarakāsābhibhūte kṣīṇe nare yadā śastakaracaraṇādyupadravā bhavanti tadā'riṣṭam | srastapiṇḍika śithilajānugulphāntarālasthitamāsapiṇḍa ; srastaśabda piṇḍikādibhi saha pratyekaṃ sabadhyate | asa. skandhaḥ | yastvityādi |-yathā śaunikena vyāpadyamāno vastraśchagalaka., vila-
prathamaṃ mūlavyādhayo bhavanti paścādupadravā iti mūlavyādhīn darśayati,—vātavyādhirityādi |—vātavyādhiratra mahāvātavyādhirabhipreto mahacchabdopalāpāt | aṣṭāveva ityatra dvitīyaṃ punaraṣṭagrahaṇaṃ sarveṣāṃ tulyatvakhyāpanārthaṃ, anye tvanyathā samādadhati, tattu vistarabhayānna likhitam | prakṛtyaiva svabhāvenaivaṃ | mahāgadā iti māraṇātmakatvādasādhyatvācca mahattvameṣāmiti | 'aṣṭāvete mahāntastu vyādhayo dustarā sadā'—iti kecit paṭhanti |
—
35.6
yairupadravairjuṣṭā asādhyā bhavanti vātavyādhyādayo rogāstānupadravānāha,—prāṇamāṃsakṣaya ityādi |—utsāhāpacayaḥ kṣaya ityarthaḥ | cakāratrayaṃ vakṣyamāṇaśoṣaphalakṛṣāpādīnā samuccayārtham | etairupadravairjuṣṭā ityatra bahuvacanaṃ tribhirvā juṣṭā iti khyāpanārtham | anye 'prāṇamāṃsakṣayaśvāsatṛṣṇāśoṣavamījvarai | mūrcchātisārahikkābhi punaścaitairupadravaiḥ || varjanīyā viśeṣeṇa bhiṣajā siddhikikṣatā'—iti paṭhanti |
sarvavikārāṇāmanuktamariṣṭamabhinirdiśannāha-cikitsyamāna ityādi | mahāvyādhirvātavyādhipramehādiraṣṭavidha ; śoṣādiḥ kāyacikitsāpaṭhito vā | sahasā vegenetyartha |
35.7
pan śabdaṃ kurvan, bhūmau patati tadvanmanuṣyo'pyariṣṭayukta iti | srastamuṣka iti sthānacyutāṇḍaḥ, stabdhameḍhraḥ stabdhaliṅgaḥ, bhagnagrīva iti naṃtagrīva , pranaṣṭamehanaśceti anta praviṣṭaliṅga ityarthaḥ; atra cakāro vāśabdārthaḥ, tena stabdhameḍhro bhavati pranaṣṭamehano vā bhavatītyarthaḥ | atrāpi śvāsānviyata iti yojyam | prāgiti yasya manuṣyasya śarīramārdramevāvatiṣṭhate hṛdayaṃ prathamameva śuṣyati tasyāriṣṭaṃ, etadariṣṭaṃ pākṣikam | yaścetyādi |—tṛṇāni chinatti nakhairiti śeṣaḥ | adharoṣṭhaṃ daśatīti adhastanamroṣṭhaṃ dantairgṛhṇātītyarthaḥ | uttaroṣṭhaṃ vā leḍhīti uparitanauṣṭhaṃ jihvayā spṛśatītyarthaḥ | ayaṃ pāṭho nibandhedhu na dṛśyate, vṛddhavaidyapaṭhitatvādrasmābhiḥ paṭhitaḥ | āluñcatītyādi | āluñcati utpāṭayatītyarthaḥ | devetyādi | suhṛnmitraṃ, dveṣṭi aprīto bhavati| etadariṣṭaṃ vārṣikam | yasyetyādi | samākrāntaṃ rāśiṃ muktvā punaḥ pūrvameva bhuktarāśiṃ nakṣatraṃ vā yāti sa. cakraga', punaścānugata evottarasthāne'nuvakragaḥ, garhitasthānagatā iti grahā iti sabadhyate, tacca garhitaṃ ninditaṃ sthānaṃ jyoti śāstrādevāvagantavyam | janmakṣaṃ janma nakṣatram | teja piṇḍanipatanamulkā, aśanirvidyudbhibhedaḥ, etābhyā yadā ākāśe uditaṃ jainamanakṣatramabhihanyate tadā'riṣṭamityarthaḥ | horā janmarāśiḥ sā'pi yadolkāśanibhyāṃ hanyata ityarthaḥ | gṛhetyādi |-gṛhādīnā yāni garhitalakṣaṇāni vāstuvidyādiṣūktāni tannimittastatkāraṇa' prādurbhāva utpattirariṣṭasyetyartha , dārā bhāryā, yānaṃ śivikāsthādi, vāhanaṃ hassyādi, maṇayaḥ sphaṭikādayaḥ | ratnaśabdo gṛhādibhiḥ saha pratyekaṃ saṃbadhyate | upakaraṇāni ghaṭapiṭharasūrpādīni |
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne svabhāvavipratipattirnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ |
32 || ariṣṭajñānaphala darśayannāha, —etānītyādi | sādhyāsādhyetyādi sa vaidya. sādhyāsādhyayoḥ parīkṣāyā nṛpateḥ ślāghya. pūjyo bhavatītyarthaḥ |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ sūtrasthāne dvātriṃśattamo'dhyāya |
32 ||
pratyādhiniyatamariṣṭaṃ viśiṣṭaṃ darśayannāha, - śūnamityādi | śūnādyupadravasahitaṃ puruṣaṃ vātavyādhirvināśayediti sambandhaḥ | susaptacaṃ badhiratvaca, bhagnaṃ vātena truṭitaṃ, rujārtamantaśceti antarmadhye rujārtaṃ gabhīravedanāpīḍitaṃ, kecit 'nara rujārtimantaṃ ca' iti paṭhanti, tatra rujā todādilakṣaṇā, arttiḥ śūlam |
35.8
yathoktopadravāviṣṭamiti makṣikopasarpaṇādayaḥ ślaiṣmikāṇā, tṛṣṇāvadaraṇāya paittikānā, hṛdrahādayo vātikānā, tairāviṣṭaṃ saṃyukta mānavaṃ prameho hanti | atiprasrutamiti suṣṭhu sravanmūtram | piḍakāpīḍitamiti piḍakāḥ śarāvikākacchapikādayaḥ | gāḍhamatiśayena |
35.9
prabhinnamityādi | -prabhinnaprasrutābhyā sahāṅgaśabda pratyekaṃ saṃbadhyate | hatasvaramiti naṣṭasvaram | pañcakarmaguṇātītamiti atra vamanādīnā pañcakarmaṇāmaprāptaphalamityeke, tanna na samyak, yata pañcaśabdena pañcamadhāturisthatasthitaṃ kuṣṭhamuktaṃ, tatra karmāṇi saṃśodhanasaṃśamanābhyaṅgagugguluśilājatuprabhṛtīni, teṣā guṇā phalāni, tebhyo'tītaṃ, etadukta bhavati, - asthigatakuṣṭhaṃ saṃśodhanādibhirapyaprāptaviśeṣaṃ kuṣṭhinaṃ hanti | anye tu pūrvarūpakriyayā saha rasādidhātūnā caturṇā kriyāsamūha pañcakarmāṇīti manyante | tadyathā-pūrvarūpeṣu saṃśodhanamubhayata seveta, tvakprāpte saṃśoṣanālepanāni, atra tvakśabdena raso'bhidhīyate, evaṃ śoṇitamāṃsamedasāmapi cikitsitaṃ nirdiṣṭaṃ darśanīyam | iheti asmin śāstre |
35.10
tṛṣṇetyādi | tṛṣṇārocakādyupadravasahitaṃ puruṣamarśovyādhirvināśayediti sambandhaḥ |
35.11
vātetyādi |
35.12
praśūnanābhītyādyupadravasahitaṃ puruṣamaśmarī kṣapayati vināśayati, āśu śīghram | sikatāśarkarānviteti sikatā vālukā, tatsaddaśā yā śarkarā tayā sahitā'śmarītyarthaḥ |
35.13
garbhetyādi | garbhakoṣaparāsaṅgaprabhṛtyupadravāḥ striyaṃ hanyurvināśayeyu', kasmin sati ? mūḍhagarbhe, garbhakopaparāsaṅga iti garbhāśayasya paro'rdhvaṃyamāsaṅgo'tiśayena nirodha ityartha; anye tu svasthānāt parasthānaṃ gatvā garbhasya saṅgo nirodha utpadyate, anena prakāreṇa parāsaṅga iti kathayanti | makla iti garbhaṇīvyākaraṇokto jñeyaḥ, tatrāprajātāyāśceti cakārātta kevalaṃ prajātāyā', aprajātāyā api makallo bhavati, tathā garbhāśayāccyutagarbhāyā yonidvārasaktagarbhāyāśca raktaṃ kṣatasanta sthitaṃ pacyamānaṃ mallasajñaṃ bhavatīti jñeyam | yonisaṃvṛttiḥ yonisaṃkocanam | yathoktāścāpyupadravā iti ākṣepakaśvāsakāsabhramādayo mūḍhagarbhanidāne paṭhitā | 'hanyu striyaṃ mūḍhagarbhā' iti kecit paṭhanti | mūḍhagarbhā mūḍhagarbhasahitām |
35.14
pārśvetyādi | pārśvo bhajyate'neneti pārśvabhaṅgo vedanāviśeṣaḥ | pūryamāṇaṃ viriktaṃ ceti virecanadravyairyahuśo viriktaṃ punaḥ pūryamāṇamudarāditaṃ varjayediti |
35.18
kāyacikitsāyādhītupadravairasādhyān nirdeśannāha, - yastāmyatītyādi | yastāmyati muhurmuhurmūrcchā gacchati | visajña. śete sajñārahita' khapitītyartha | nipatito'pi veti sajñārahita iti śeṣa. | śītārdito bahiriti śeṣa | antaruṣṇaśceti antardāhayukta' | yo hṛṣṭaromā iti hṛṣṭaromā ūrdhvaṃpitaromā | hṛdi saghātaśūlavāniti aṣṭhīlāvatsahatavastuśūlavānityartha ; anye tu mahāśūlavāniti manyante | nitya vakreṇa cocchsyāditi sarvadā mukhenordhvaṃ śvāsa kuryādityartha. | taṃ jvaro hanti mānavāmiti taṃ mānavaṃ jvaro hanti vināśayatītyarthaḥ | hikketyādi | mūḍha vyāmohayuktamanasam | vibhrāntalocanamatyantaghūrṇatākṣam | kṣapayati jvara iti tatkṣaṇādeveti śeṣaḥ | āvilākṣamilādi | āciglākṣamaোদনmaṇḍavadaśrupūrṇekṣaṇam | pratāmyantaṃ prakarṣeṇa mohaṃ gacchantam | atīva ceti aharniśamityarthaḥ, itthaṃbhūtamāvilākṣatādyupadravasahita nara nāśayati jvara iti saṃbandha. || 15-18 ||
35.19
atra viśeṣeṇa vṛddhamiti avṛddhamapyevaṃbhūtaṃ vināśayet, vṛddhaṃ punarviśeṣeṇātiśayenetyarthaḥ; itthaṃbhūtaṃ naraṃ śvāsādyupadravasahitamatisāro vināśayediti saṃbandhaḥ | 'kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam' ityatra sthāne 'kṣīṇaṃ vimviśīpīḍitaṃ' iti paṭhanti kecit | atra vimviśīśabdena pravāhikocyate, meḍenātroktaṃ,-'pravāhikāṃmiti vidurvimviśīṃ tvapare budhāḥ'-iti |
35.20
kṛcchreṇa bahumehantamiti kṛcchreṇa kaṣṭena, bahu mehantaṃ kṣarantaṃ, malamivi śeṣaḥ | etenāhārasyātiśayamalabhāvaḥ kathitaḥ, yasya cātiśayamalo niṣpadyate tasya sa punarasādhyo bhavati, itthaṃbhūtaṃ naraṃ māṃsaraktakṣayo bhavati, śuklākṣatvāyupadravasahitaṃ yakṣmā hantīti saṃbandhaḥ | iheti asmin śāstre |
35.21
śvāsetyādi | granthimūḍhateti gulmasyādarśanaṃ, ete śvāsādyupadravā bhavanti | kasyetyāha,-gulmino mṛtyumeṣyata iti | gulmino gulmayuktasya puruṣasya, mṛtyuṃ maraṇaṃ, eṣyato gamiṣyata ityarthaḥ |
35.22
ādhmātamityādi | baddhaniṣyandaṃ baddhamūtraṃ ruddhapūyagatikaṃ vā | kāyacikitsāyāṃ yadyapi vidradhirna paṭhitaḥ, tathā'pīha gulmānantaramupadravaiḥ so'pyasādhyo bhavatīti paṭhitaḥ | samāviṣṭamiti sahitaṃ naraṃ vidradhirnāśayediti saṃbandhaḥ |
35.23
pāṇḍvityādi | pāṇḍuśabdena śvetatvamabhidhīyate | dantanakhayoḥ pāṇḍutā'sthigatadoṣeṇa, netrapāṇḍutā pāṇḍusaghātadarśitvaṃ ca majjagatadoṣeṇa; pāṇḍusaṃghātadarśī ceti śvetadravyāṇā saṃghātaḥ samūhaḥ, taṃ sarvāsu dikṣu paśyatītyarthaḥ |
35.24
lohitamityādi | bahuśa iti bahuvāram | lohitekṣaṇa iti raktanetra , etacca pūrvavanmajjagatadoṣeṇeti | 'raktānā ca diśā draṣṭā' ityatra kecit 'lohitodgāradarśī ca' iti paṭhanti | tatrodvāre'pi lohitāgamatvena lohitodgāra , lohitadarśitvaṃ ca majjagatadoṣeṇaiva, lohitaṃ raktaṃ sarva vastu paśyatītyarthaḥ | lohitākāradarśī cetyapare paṭhanti |
35.25
avāgityādi |-avāṅmukhastu adhomukhaḥ, unmukho veti ūrdhvamukha. | balaśabdenātrotsāhaḥ kathyate | jāgariṣṇurjāgaraṇaśīla. | anye 'avāgdhī vā'pyudagdhī vā' iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ |
35.26
bahuśa ityādi | bahuśo bahuvārān | apasmarantamapasmāravegavantaṃ, prakṣīṇaṃ 'puruṣam' iti śeṣaḥ | netrābhyāṃ ca vikurvāṇamiti netradvayaṃ vikṛtiyukta karotītyarthaḥ | itthaṃbhūtaṃ puruṣamapasmāravegādyupadravasahitamapasmāro vināśayediti sabandhaḥ | ya ete kāyacikitsārogopadravāste samastā evāsādhyā iti jñeyā |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne trayastriśattamo'dhyāyaḥ |
33 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit