The Compendium of Suśruta 35.3

35.3

tā svabhāvavipratipattiṃ saṃkṣepeṇa tāvannirdeśeṣṭramāha, - svabhāvaprasiddhānāmityādi | anyabhāvitvaṃ guṇakarmabhyā kṛtvā, tathā viśiṣṭadravyāntarasayogācca, viśiṣṭadravyāntarasaṃyogaśca sirāṇā darśanaṃ lalāṭe nāsāvaṃśe vā piḍakotpattirityādinā vakṣyamāṇa | tatra svabhāvasiddhānā śarīraikadeśānāmanyathābhāvitvaṃ vistareṇopadarśayannāha,-tadyathetyādi | akasmācca śuklānā darśakadeśānā nirnimittaṃ kāṣṇyaṃ maraṇāya | kṛṣṇānā locanamadhyasya tāruṇye keśaśmaśrulomnā ca śuklatvamariṣṭam | raktānā netrāntapādakaratalatālyoṣṭhajihvānāmākasmikamanyavarṇatvaṃ śvetapītakṛṣṇanīlatvamariṣṭamiti | sthirāṇā kaṭhinānāṃ keśaśmaśrunakhadantasirāsnāyustrota prabhṛtīnā mṛdutvaṃ komalatvamariṣṭamiti | mṛdūnā māsaśoṇitamedomajjaśukranābhihṛdayayakṛtplīhaprabhṛtīnā sthiratvaṃ kāṭhinya vikṛtiriti | kecit 'mṛdūnām' ityatra 'adṛḍhānām' iti paṭhanti | calānā vātāśayasirāsandhijihvādīnāmaspandatvamariṣṭamiti | sirā daśaiva calā bhavanti, tāstu śārīre ca vakṣyati | acalā māsamedo'sthinābhyasteṣā calatvamariṣṭaṃ, anye tu nāsākarṇamāsādīnāmityāhuḥ | pṛthūnā sakṣiptatvamiti vistīrṇānā svalpatvaṃ, tāni ca śirolalāṭavakṣāsi pṛṣṭhādīni, teṣā sakṣiptatvamariṣṭam | saṃkṣiptānā dṛṣṭimaṇḍalakhara romagulphādīnā pṛthutvamariṣṭam | dīrghāṇā nayanabhujāṅguliparvocchvāsādīnā hrasvatvamariṣṭam | hrasvānā jaṅghāmeḍhrīvādīnā dīrghatvamariṣṭam | apatanadharmiṇā patanadharmitvamiti apatanasvabhāvānā patanasvabhāvatvamityarthaḥ | tatrāpatanadharmiṇa keśaśmaśrulomanakhādayasteṣā patanadharmitvamariṣṭam | patanadharmiṇāmapatanadharmitvamiti patanadharmiṇā svedamūtrapurīṣādīnā patanadharmitvamariṣṭam | akasmāditi animittamityarthaḥ | akasmādityetaduccai śuklānāṃ kṛṣṇatvamityādibhirvakṣyamāṇaiśca śaityauṣyādibhi saha pratyekaṃ saṃbadhyate | śaityetyādi | hastapādocchvāsādiṣu svabhāvoṣṇatāyukteṣu śaityaṃ, śītalayukteṣu phūtkārādiṣu cauṣṇyaṃ, snigdhatāyukteṣu nayanatārakādiṣu raukṣyaṃ, anabhyaktakeśatvagādiṣu rūkṣeṣu snigdhatvam | prastambhaḥ prakarṣeṇa stabdhatā | netrayoraṅgāvayavānā ca vaivarṇya gauraśyāmādi-
varṇānā vaiparītyam | avasādo'pravṛttitdvaikalyamityartha | kecit 'vaivarṇyopasarjanaṃ cāṅgānām' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca— upasarjanaṃ tadbhāvāpattirityarthaḥ |
upadravairiti yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūla evopadravasaṃjña , jaghanyakālajāta iti paścātkālajāta ityarthaḥ | upadravaistviti tuśabdo'trāvadhāraṇārthaḥ, tenedamavadhārayati—pūrvādhyāye'riṣṭairmaraṇamabhihitaṃ, atra tūpadravairiti | kecidupadravaiśceti tuśabdasthāne cakāraṃ paṭhanti, cakārastu lakṣaṇe'rthe, tenopadravalakṣaṇairjuṣṭā ityarthaḥ ; juṣṭāḥ sahitāḥ | rasāyanādvineti rasāyanena hyasādhyo vyādhirapi prāya sādhyate | ekamanā sāvadhāna. | mama iti mama pārśvāt | vyādhayo yāntyasādhyatāmiti kecitpaṭhanti |