The Compendium of Suśruta 35.4

35.4

svebhya ityādi | avasrastatvaṃ bhrūpakṣmaprabhṛtīnā sthānādadha pralambanaṃ, utkṣiptatvaṃ teṣāmevordhvagamana, bhrāntatvaṃ cakṣurādīnā bhramaṇa, avakṣiptatva teṣāmeva tiryakkṣiptatva, patitatva śirogrīvādīnāmadhairyyānmattā, vimuktatvaṃ sandhīnā mokṣaḥ, nirgatatvaṃ bahirni saraṇa jihvānetraprabhṛtīnā, antargatatvaṃ jihvānetranāsādīnāmanta praveśa, 'anirgatatvam' iti kecit paṭhanti tatrāpi sa evārtha, gurulaghutvāni gurūṇi bāhuśiraḥsakthyādīni, laghūnyakṣipakṣmādīni, teṣāṃ viparītatvamariṣṭam; avakṣiptatvamityatrākṣiptamiti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ | pravālavarṇatyādi vyaṅgānāṃ kṣudrarogaviśeṣāṇāmakasmādanimittaṃ pravālasadṛśavarṇatāprādurbhāvo bhavatītyarthaḥ; pravālo vidruma, sa ca samudrajāto'tyantarakto vallīviśeṣaḥ, vyaṅgarogasya śyāvatvaṃ prākṛta, raktatvaṃ vaikṛtam | sirāṇāmiti pravālavarṇānāmityatrāpi cakārāt sabandhanīyam, athavā'prākṛtaṃ sirāṇā darśanamariṣṭamiti | nāsetyādi piḍakāyā pravālavarṇāyā ityatrāpi jñeyam | nāsāvaṃśo nāsāsthikhaṇḍaḥ; anye tu nāsāvaṃro lalāṭe ca piḍakāyā utpatti vāgbhaṭṭāmanyante | lalāṭa ityatra 'pralepajvariṇa' iti śeṣo jñeyastantrāntaradarśanāt | netrarogādityādi— ayaṃ pāṭho nivandhepu na paṭhitaḥ, vṛddhai. paṭhitatvādasmābhirapi paṭhita | gomayetyādi | -gomayaṃ gopurīṣaṃ tasya rajaprakāśasyetyādi prathama māsikamariṣṭaṃ, nilayanaṃ vetyādi dvitīyaṃ; 'uttamāṅge' ityatrāpi saṃvadhyate, nilayanamiti upaveśanam | stanamūletyādi |-atrāpi bhujñānānāmeveti voddhavyam, etacca malapraṇāśena saha yadā samuditaṃ bhavati tadā'riṣṭamiti jñeyam | madhya ityādi | - madhye śūnatvaṃ, anteṣu hastapādādiṣu parimlāyitvaṃ śuṣkatā, viparyayo veti ante śūnatvaṃ madhye parimlāyitvam | etadariṣṭaṃ māsikam | tathetyādi | - ardhāṅge śvayathau satyardhe parimlāyitvamiti yojyam | aṅgapakṣayoriti pakṣa. śarīrārdham | naṣṭetyādi |-naṣṭasvaratā atyantasvarābhāvaḥ, hīnasvaratā śabdahrasvatvaṃ, vikalasvaratā gadgadādikharutvaṃ, vikṛtasvaratā svābhāvikasya vaiparītyam | vivarṇetyādi |-vivarṇapuṣpaprādurbhāvo'nutplavavarṇavinduprādurbhāvo dantādiṣvariṣṭam | yasyetyādi | - yasya puruṣasya, apsu pānīyeṣu, nimajjanti adha - patanaṃ gacchanti, etadariṣṭaṃ tu yantra trayāṇāmapi nimajjanaṃ bhavati tadā riṣṭamiti jñeyaṃ, māsikaṃ caitadariṣṭam | yasyetyādi | bhinnāni nānāvidhāni gavāśvaprabhṛtīnā, vikṛtāni vībhatsāni trimujatriśiraāditvenāvikrāṅgāni, ekākṣṇaikabhujaikakarṇāditvena vā nyūnāṅgāni, yasya puruṣasya dṛṣṭimaṇḍalābhyantara evagvidhāni rūpāṇyālokyante dṛśyante tasyāriṣṭam | anye tu yasya vā dṛṣṭimaṇḍale'bhinne iti dṛṣṭimaṇḍalaviśeṣaṇamabhinne iti kurvanti | tatrā'bhinna ityatrābhinne'bhighātajo meda ādhyātmikadoṣebhyo vā bhedo'bhipretaḥ | tatra vikṛtarūpāvalokanaṃ sadyo'riṣṭaṃ pāñcavārṣikaṃ veti vyākhyānayanti | snehetyādi | sarvadā yayevaṃ bhavati tadedamariṣṭam | yaścetyādi | ya pumān durbalo valahīno māsahīno vā, tatra kāsatṛṣṇārucyatīsārā iti samuditamariṣṭaṃ durbale nare | kṣīṇetyādi kṣīṇe nare yadā chardyādaya upadravāḥ samuditā bhavanti tadā'riṣṭam | śūnetyādi | - jvarakāsābhibhūte kṣīṇe nare yadā śastakaracaraṇādyupadravā bhavanti tadā'riṣṭam | srastapiṇḍika śithilajānugulphāntarālasthitamāsapiṇḍa ; srastaśabda piṇḍikādibhi saha pratyekaṃ sabadhyate | asa. skandhaḥ | yastvityādi |-yathā śaunikena vyāpadyamāno vastraśchagalaka., vila-
prathamaṃ mūlavyādhayo bhavanti paścādupadravā iti mūlavyādhīn darśayati,—vātavyādhirityādi |—vātavyādhiratra mahāvātavyādhirabhipreto mahacchabdopalāpāt | aṣṭāveva ityatra dvitīyaṃ punaraṣṭagrahaṇaṃ sarveṣāṃ tulyatvakhyāpanārthaṃ, anye tvanyathā samādadhati, tattu vistarabhayānna likhitam | prakṛtyaiva svabhāvenaivaṃ | mahāgadā iti māraṇātmakatvādasādhyatvācca mahattvameṣāmiti | 'aṣṭāvete mahāntastu vyādhayo dustarā sadā'—iti kecit paṭhanti |
—