The Compendium of Suśruta 37
Nibandhasaṅgraha 37
- Language
- Sanskrit
Contents
- 37.12 — 5 parts
37.2
yādṛśa ātura upakramyo bhavati tādṛśopakramaṇamadhikṛtya kṛto'dhyāya ityarthaḥ |
37.3
upakramaṇaṃ cikitsā, sā ca dīrghāyuṣi kartavyetyāha, – āturamityādi | satyāyuṣīti vidyamāne jīvite vyādhyādīnā parīkṣā kartavyā | tatra vyādhiḥ sādhyāsādhyabhedena, ṛtava iti agnivayodehabalānāmutplāyattatvāt, agniriti dīptāgnimandāgnyādibhedena; vayo bālyādyavasthābhedena, dehabalaṃ kṛśasthūlādibhedena, sattvaṃ guṇaḥ, sa cottamādibhedena, sātmyaṃ prāṇinā sevito yo madhurādiraso vyāyāmādirvā sukhāya bhavati tat sātmyamucyate, etadapi parīkṣyaṃ, prakṛtirvātādikā, bheṣajamauṣadhaṃ, parīkṣyamiti sabandhaḥ, doṣasātmyaprakṛtyādyapekṣāṇi balavanti bheṣajāni bhavantīti parīkṣā, deśo jāṅgalā nūpabhedena, deśaśabdānantaraṃ luptādiśabdānnirdeśādauṣadhakālādīn parīkṣetaiti kecidvadanti |
37.4
tatra dīrghāyuṣo lakṣaṇāni nirdeṣṭumāha, — tatretyādi | mahacchabdaḥ pāṇipādādibhirlalāṭāntai. saha pratyekaṃ sabadhyate | mahattvaṃ ca svairaṅgulairuktapramāṇāt kiṃcidādhikyam | dīrghaśabdo'ṅguliprabhṛtibhirbāhuntai saha pratyekaṃ sabadhyate | dīrghatvamapyuktapramāṇāt kiṃcidādhikya jñeyam | tatra mahattvaṃ vistāreṇa saha, dairghya vistāra vinā | aṅguliparvāṇi aṅguligranthaya | prekṣaṇāni locanāni | vistīrṇaśabdo bhrūprabhṛtibhirurontaiḥ saha pratyekaṃ sabadhyate | vistīrṇa vipula, stanāntara stanayormadhyaṃ, uro hṛdayakaṇṭhāntara, hrasvaśabdo jaṅghādibhigrīvāntai saha pratyekaṃ sabadhyate, meḍhra liṅgam| gambhīraśabdo'pi sattvādibhirnābhyantai. saha pratyekaṃ sabadhyate |
gambhīra gahanaṃ, sattvasya gāmbhīrya prācuryamucyate, kharasya gāmbhīrya susnigdhānuddetaiva, nāmergabhīratva nimnatā| anuccairbaddhastanamiti kicidunnaniviḍastanam | upacitamahāromaśakarṇamiti upacitau māṃsalau mahāntau vistīrṇau lomaśau karṇau yasya tam | paścānmastiṣkamiti paścādgrīvābhāge mastiko romāvarto vidyate yasya taṃ, 'pārśvamastiṣkam' ityanye paṭhanti, tatra pārśvayormastiṣkau dvāvāvarttau gaṇḍabhāge yasyetyartha , apare mastiṣkaśabdena mastakasnehaṃ ghṛtikāmiti vadanti, sa paścādbhāge bhavatītyartha , anye tu 'upacitamahāromaśakarṇapārśvanyastamastiṣkaṃ' iti samudita padaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca, — upacittā māsalā mahānto vistīrṇā romaśā lomavanta karṇapārśvamastiṣkā yasya taṃ, karṇapārśvamastiṣkaśabdena karṇasya pārśvau dvau, tayorevoparitanabhāgo mastiṣkaṃ, kālamastakamityanye paṭhanti | snātānukṣiptamityādi, mūrdhānupūrvyā mastakānukrameṇa, etena prathamaṃ mastakādiśarīra śuṣyati paścāddhṛdayamityartha. | khalvayamiti khalu niścayena, aya puruṣa | dīrghāyuṣaṃ jñātvā ki kuryādityāha, —tamityādi |-taṃ puruṣaṃ, ekāntena ekaniścayena adolāyamānahṛdayenetyartha , upakramet cikitset; anye tnāḍuḥ-ekāntena sātatyenetyartha | alpasyāyuṣo lakṣaṇamatideśena nirdiśannāha, — ebhirityādi | anye tatraitailakṣaṇairityādipāṭhaṃ paṭhanti | madhyamāyuṣo lakṣaṇamāha, — miśrairityādi | miśrairiti alpāyudīrghāyurlakṣaṇairityartha. |
37.6
prāganuktaṃ dīrghāyuṣo lakṣaṇamāha, — gūḍhetyādi | gūḍhā guptāḥ sandhisirāstrāvayavo yasyetyartha | sahatāṅgo gūḍhāṅgaḥ | sthirendriya iti acalendriya ityarthaḥ; anye tvindriyaśabdenendriyādhiṣṭhānaṃ vadanti, tena sthirendriyādhiṣṭhāna ityartha | etena vimuktākṣitvādayo bhāvāstasya na santītyuktam | uttarottarasukṣetra iti uttarottara śreṣṭhāt śreṣṭha, sukṣetra' śobhanaśarīraḥ | tatra pādauṅgulyau prathamaṃ kṣetraṃ, jaṅghe jānunī ceti dvitīyamityādi yāvat "keśāntaṃ ca śiraścaiva daśamaṃ kṣetramucyate" iti | garbhādityādi śanairiti krameṇa, samupacīyate vṛddhiṃ yāti | kai kṛtvetyāha, - śarīrajñānavijñānai |-tatra śarīravṛddhirmada prabhṛtikā, jñānavijñāne mānasau dharmoṃ, jñānaṃ tattvāvavodhaḥ, vijñānaṃ citrādikarmakauśalyam | samāsataḥ sakṣepata | vijñānaśabdānantara luptādiśabdānirdeśādanye'pi śubhā-
37.8
prāganuktasya madhyamāyuṣo lakṣaṇaṃ nirdiśannāha,–madhyametyādi | akṣayoḥ koṣṭhakāśrau, lekhā rājya, adhastādakṣatayorityādi pāṭhaṃ kecit paṭhanti |
–
37.11
prāganuktasyālpāyuṣo lakṣaṇaṃ nirdeṣṭumāha,–jaghanyasyetyādi | jaghanyasya alpasya | mehanaṃ meḍhram | tayorasyavalīḍhānīti urasi vakṣaḥsthale, avalīḍhānyāvartabheda pratilomānulomatvena | tathorasyavalīḍhānītyatra sthāne kecidanyathā pāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhita | viśrāntaṃ viśeṣeṇa mohayuktaṃ yathā bhavati | pañcaviṃśatim 'varṣāṇi' iti śeṣaḥ || 9–11 ||
37.12.1
yadapekṣayā lalāṭādīnā mahattvahrasvatvādyuktaṃ tadevāṅgulimānena nirdiśannāha,–athetyādi | sārā sattvādikā | kāni punastānyaṅgāni pratyaṅgāni cetyāha,–tatretyādi | antarādhi śarīramadhyabhāgaḥ, kaṭisandhimārabhya pādāṅgulīryāvat sakthi ucyate | tadavayavā iti antarādhibāhudvayasakthidvayaśirasāmavayavā ityarthaḥ| tatra pādāṅguṣṭhāt prabhṛti yāvanmastakamanukrameṇa mānaṃ darśayannāha,– tatretyādi | tatra teṣā pratyaṅgānā madhye, pādāṅguṣṭha pādasyaiva pradeśinī ca, dvyaṅgulāyate aṅguladvayadīrghe, nakha vihāyeti śeṣaḥ | pradeśinyāstviti pradeśinyāḥ sakāśānmadhyamāṅgulī pañcamabhāgahīnā, tato'pi madhyamāyā sakāśādanāmikā pañcamabhāgahīnā, tato'pyanāmikāyā kaniṣṭhikā pañcamabhāgahīnetyarthaḥ | pañcamabhāgastvardhāṅgulamātra | caturaṅgulāyata iti prapadaṃ pādāgraṃ, pādatalaṃ pādamadhyaṃ, anye 'ṣaḍapañcāṅgulavistṛte prapadapādatale' iti paṭhanti vyākhyānayanti ca,–prapada ṣaḍaṅgulavistāraṃ, pañcāṅgulavistāra pādatalamiti | pañcacaturaṅguleti pañcāṅgulāyatā caturaṅgulavistāretyartha | caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādamadhyagulphamadhyajaṅghāmadhyajāṃnumadhyānītyartha, caturdaśāṅgulapariṇānānīti pariṇāho varttulatā caturdaśāṅgulamānarajjavā veṣṭanamityartha | anye trayodaśāṅgulaparīṇāhānīti paṭhanti | aṣṭetyādi jaṅghāśabdena gulphajānumadhyamucyate, sā aṣṭādaśāṅgulapramāṇā dairghyeṇa | anye 'caturviṃśatyaṅgulā jaṅghā' iti paṭhanti | jānūpariṣṭāccetyādi upariṣṭāduparitanavibhāgaḥ, jānuno'dha.sandhimārabhya kaṭisandhi yāvaddvātriṃśadaṅgulo dairghyeṇetyartha, evaṃ pañcāśat |
37.12.2
jaṅghājānūpariṣṭāccetyekatra militā' pañcāśadaṅgulā bhavanti | jaṅghetiyādi jaṅghayorāyāmena dairghyeṇa samāvūrū, ūrū avepyaṣṭādaśāṅgulāvityarthaḥ; jānuna uparitanabhāgo vaṅkṣaṇasandhiparyantarūmūrū | dvyaṅgulānītyādi | vṛṣaṇamaṇḍa, vistāre dvyaṅgulaṃ, adharoṣṭhādhastāccibukaṃ, tadapi dvyaṅgulam | ardhaṃ bahirardhaṃ māṃsaveṣṭitamiti daśanā dvyaṅgulāḥ | nāsāpuṭabhāga iti dvayornāsāpuṭayorbhāgo bahirbhāgaḥ pratyekamaṅguladvayapramāṇamityarthaḥ | nayanāntarāṇi nayanayormadhyam | atrāpi pāṭhāntarāṇi santi, tānyabhāvānna likhitāni | caturaṅgulānītyādi, mehanamucchrāyahīnaṃ caturaṅgulaṃ śaśajāteḥ puṃsaḥ, socchrāyaṃ tu ṣaḍaṅgulam | vyāttasya sukhasyāntaramapi caturaṅgulaṃ, nāsāvaṃśo dairyeṇa caturaṅgulaḥ, karṇalalāṭagrīvāṇāmucchrāyo dīrghatvaṃ caturaṅgulam | dṛṣṭyantarāṇīti dṛṣṭī atra kṛṣṇatārake masūradalapramāṇe bhavataḥ, tayorhṛṣṭyorantaraṃ caturaṅgulam | dvādaśetyādi bhago yoniḥ, tasya vistāro randhraṃ, tasya pariṇāho dvādaśāṅgulaḥ, idaṃ tu bhagapramāṇaṃ hastinījātistriyā jñeyaṃ, kāmaśāstroktatvāt | mehananābhyorantaraṃ dvādaśāṅgulaṃ, tathā nābhihṛdayayorgrīvāhṛdayayo stanayoścāntaramiti jñeyam | mukhāyāmo mukhadairdhyaṃ, etacca cibukādārabhya lalāṭāntaṃ yāvaddvādaśāṅgulam | maṇivandhaprakoṣṭhābhyāṃ saha sthaulyaśabda pratyekaṃ saṃbadhyate, tatra maṇivandhasya pāṇimūlasya pariṇāho dvādaśāṅgula, prakoṣṭhasya pariṇāho dvādaśāṅgula | prakoṣṭho maṇivandhopariṣṭāccaturaṅgula kalāvikelyartha | indravastītyādi indravasterjaṅghāmadhyasya pariṇāha poḍaśāṅgula |
37.12.3
asapīṭho vāhuśira, kūrparo bhujamadhyaṃ, tayorantarāyāmo dairdhya, ṣoḍaśāṅgula ityartha | ṣoḍaśāṅgula ityasya sthāne kecidviśatyaṅgula iti paṭhanti | pūrvaṃ jaṅghāmadhyaṃ caturdaśāṅgulapariṇāhamiti yatproktaṃ tadgulphāmritaṃ jaṅghāmadhyaṃ jñeyaṃ, iha tu jānvāśritaṃ, ato na virodha | caturviṃśatītyādi | hasto'tra kūrparādimadhyamāṅgulyantaparyanto jñeya | dvātriṃśadityādi | maṇivandha pāṇimūlaṃ, kūrpara kuhaṇikā, tayorantaraṃ madhyaṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ, aṣṭādaśāṅgulamityapare | talamilādi talamatra hastatalaṃ ṣaḍaṅgulayāmaṃ, caturaṅgulavistāram | aṅguṣṭheti aṅguṣṭhamūlasya pradeśinyāścāntara ṣaḍaṅgulaṃ, śravaṇasya karṇavivarasya apāṅgasya cāntara ṣaḍaṅgulam | madhyamāṅgulī pañcāṅgulā cetyarthaḥ | aṅguṣṭhamūlakaniṣṭhiketyādipāṭhaṃ kecit paṭhanti | ardhetyādi sārdhacaturaṅgule pradeśinyanāmike aṅgulī dairyeṇetyarthaḥ | sārdhatryaṅgulāviti dairghyeṇeti śeṣa | caturviṃśatītyādi caturaṅgulivistāra mukha, viṃśatyaṅgulapariṇāhā grīvetyarthaḥ, anye 'catuviṃśatyaṅgulivistāramuraḥ, caturviṃśatyaṅgulavistārā grīvā' iti pāṭhāntaramatra manyante | tribhāgetyādi aṅgulasya tribhāgena sahāṅgulaṃ tribhāgāṅgulaṃ, tāvanmātrastiryagjāta eko nāsāpuṭaḥ; anye tu 'tribhāgahīnāṅgulivistārā nāsāputamaryādā' iti pāṭha manyante; teṣā mate taruṇāsthihīnasyaikasyaiva nāsārandhrasya pramāṇaṃ, na tu taruṇāsthisahitayordvayorapi nāsāpuṭayo | nayanetyādi nayanatribhāgo dviyavapramāṇa, tatpariṇāhā tārakā kṛṣṇabhāga ityartha |
37.12.4
navametyādi tārakānavamāśo dṛṣṭimaṇḍalaṃ śalyatantrāmihitapramāṇaṃ, śālākyatantrapramāṇaṃ tu masūradalamātrameva, ato na doṣa ; athavā tārakānavāṃśenāpi masūradalamātrameva bhavati, tārakāśabdenātrāpi kṛṣṇavibhāga. | keśāntetyādi keśāntaḥ śaṅkhayorupari, mastakaśabdenātra mastaka madhyavibhāgo romāvartanvitaḥ, tatra keśāntamastakayorantaramekādaśāṅgulam | mastakādityādi mastakāt mastakamadhyavibhāgāt | avaṭukeśānta iti avaṭuḥ kṛkāṭikā 'kirikiketi loke, tatkeśāntastatkeśaparyanta, tayorantaraṃ daśāṅgulam | karṇetyādi karṇendrayasya yo'vaṭorgartaḥ, tayorantaraṃ caturdaśāṅgula paścātkarṇayorityartha; na puna: karṇāvaṭvorevāntaraṃ, tadantarasyālpapramāṇatvāt | puruphora ityādi śroṇirūtrosandheravastāt smaramandiroparitanavibhāga., hṛdayādūrdhvaṃ kaṇṭhasyādha. puruporo dvādaśāṅgula tadapramāṇā strīśroṇirityartha | anyeṣā mate caturviṃśatyaṅgulavistāramura iti, tanmate strīśroṇirapi tatpramāṇeti | aṣṭādaśetyādi aṣṭādaśāṅgulavistīrṇamuraḥ striyā ityarthaḥ, tatpramāṇā aṣṭādaśāṅgulavistīrṇā puruṣasya kaṭī | pūrvoktapramāṇamekatvenāha, -sarviśamilādi | viṃśatyā aṅgulai. saha śata sarviśamaṅgulaśata, purupāyāmaḥ pādāgrāvasthitasyordhvavāhoḥ puruṣasya dairghyam |
37.12.5
tatra strīśroṇipuruyora prabhṛtīnā yauvana eva yathoktapramāṇatā bhavati, na tvalpe vayasītyāha-pañcaviṃśa ityādi | etena pañcaviṃśe varṣe puruṣaṃ samatvāgatavīrya jānīyāt; ṣoḍaśe varṣe nārīṃ ca samatvāgatavīryā jānīyāt, tayośca samatvāgatavīryayoreva yathoktaṃ pramāṇa bhavati | anyatrāpyuktaṃ, “varṣe'tha pañcaviṃśe nara samanvitavala ṣoḍaśe nārī | arhati mānonamānaṃ jīvitabhāge caturthe vā-” iti | samatvāgatavīryāviti samatvaṃ paripūrṇatvamāgataṃ vīrya yayostau samatvāgatavīryo, rasādidhātuparipūrtyā vīryapūrti, paripūrṇasarvadhātukāvityartha | anye tvevaṃ paṭhanti 'samanvāgatavīryau'iti samyaganu paścādāgataṃ vīryamupacayaśaktilakṣaṇaṃ yayoriti ca vyākhyānayanti | kaiḥ punaraṅgulairidaṃ mānamuktamityāha,-deha ityādi | eṣa deha svairaṅgulairyathāvaduktamānenānukīrtitaḥ kathita ityartha. ||-
37.15
uktapramāṇaprayojanaṃ darśayannāha, - yukta ityādi | madhyamairiti madhyamapralakṣaṇai | vittaṃ dhanaṃ, avara hīna bhavati | tathā tena prakāreṇa | kairityāha, - hīnairhīna lakṣaṇairityarthaḥ |
37.16
sāreṇāpyāyurnirdeśannāha, – athetyādi | smṛtiḥ smaraṇaṃ, prajñā kālatrayātmikā buddhiḥ, śaurya sarvakarmasvaviṣāditā, kalyāṇābhiniveśaṃ kalyāṇaviṣaye yatnaparam | sattvasāra vidyāditi sattvaguṇabahulaṃ jānīyādityarthaḥ | snigdhetyādi snigdhasaṃhataśvetaśabdāstrayo'pyasthidantanakhaiḥ saha pratyeka sabadhyante | saṃhataṃ ghanam | bahulakāmaprajamiti bahulakāmaṃ bahuprajamityartha | śukreṇa kṛtvā sāra vidyāditi saṃbandhaḥ | upapannamiti yuktamityartha | majjñeti majjadhātunā kṛtvā sāra vidyāditi saṃbandha | mahāśira iti mahāśabdaḥ śira skandhābhyā saha saṃbadhyate | dṛḍhaśabdo dantahanvasthinakhai saha pratyekaṃ saṃbadhyate | asthibhi. haḍḍai kṛtvā sāra vidyāditi saṃbandha. | snigdhetyādi snigdhaśabdo mūtrasvedasvaraiḥ saha pratyekaṃ sabadhyate | bṛhaccharīramiti prabalakāya, āyāsāsahiṣṇumiti kaṣṭakārikarmākṣamam | medaseti medasā kṛtvā sāraṃ jānīyāditi sabandha | acchidragātramiti animnaśarīramityartha. | gūḍhetyādi gūḍhāsthisandhi guptahaḍḍasandhiiratyarthaḥ | māsopacitamiti masalaśarīramityartha | māṃseneti māṃsena kṛtvā sāra vidyāditi saṃbandha | snigdhetyādi snigdhatāmrāśabdau pāṇitalāntairnakhādibhi saha pratyeka sabadhyete | rakteneti rudhireṇa kṛtvā sāraṃ vidyādityarthaḥ | suprasanneti suprasannamṛduśabdau tvagromabhyā saha pratyekaṃ saṃbadhyete | tvaksāra rasasāra; tvakśabdena tvakstho raso'bhihita | ityeṣāmiti eṣā pūrvoktasārāṇāṃ madhye, pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānaṃ yo ya pūrvaḥ sa sa pradhānamityarthaḥ | kayoḥ pradhānaṃ śreṣṭhamityāha, – āyuḥ saubhāgyayoriti |-saubhāgyaṃ sarveṣāmapi pratibhāsamānatvam |
37.17
aṅgapratyaṅgamānasārajñānaphalamāha, – viśeṣata ityādi | viśeṣata iti parasparavyāvarttanenetyartha | etena viparītavraṇadūtādicchāyāśarīrasvabhāvavipratipadyupadravāsādhyatādibhiścāyurvicitya viśeṣato mahālalāṭetyādilakṣaṇabhedena pravarāvaramadhyamānyāyūṃṣi
parīkṣya bhiṣak sidhyatītyartha | sunipuṇa iti suṣṭhu atiśayena nipuṇaḥ kuśalaḥ | bhiṣak sidhyati karmaikṣiti vaidya karmaviṣaye siddhiṃ prāpnotītyarthaḥ | kecit sāmānyato'ṅgapratyaṅgetyādi paṭhanti | teṣāṃ mate sāmānyataḥ sthūlavṛttyetyarthaḥ |
37.18
vyādhiparīkṣā nirdiśannāha - vyādhītyādi | prāgabhihitā iti vedotpattyadhyāye vyādhisamuddeśīye ca ye uktāḥ | pratyākhyeyāśceti cakārāt pratyākhyeyānāmapi sādhyatvaṃ darśayati; yathā- "valyāmabhyantarāyā tu pratyākhyāya samācaret”; tathā mukharogesu māsatānā'lāsaprabhṛtiṣūktaṃ – "teṣu cāpi kriyā vaidya. pratyākhyāya samācaret” iti | tilakālkanyacchādayaḥ prākkevalā vyādhaya kathyante, vyādhisvabhāvāt pūrvarūpamantareṇāpi prāgevotpadyanta ityartha | anyalakṣaṇa iti yo bhāvinaṃ vyādhiṃ khyāpayati sa pūrvarūpasajña | vyādhīnāṃ bahutvāt kaḥ prathamaṃ pratikaraṇīya ityāha, – tatretyādi | sahopadraveṇa vartata iti sopadravo mūlavyādhirityarthaḥ, tathopadrava uttarakālajo vyādhiḥ, anyonyāvirodhena ubhayāvirodhenetyarthaḥ | balavantamupadravaṃ veti balavantamupadravaṃ prathamaṃ vopakrametānyonyāvirodheneti sabandhaḥ | yathāsvamiti yathāsvaṃ yathātmīya cikitsitam | anyalakṣaṇa ityādi anyalakṣaṇe puna pūrvarūpasajñite, ādivyādhau prayateta prayatnaṃ kuryāṃta, yathāsvamityanuvartate |
37.19
vyādhīnāmaSlicenāmantyādoṣabhedenānuktasya vyādherdopavyapekṣayā cikitsārtha, tathā rogakṛtasyāpi rogasya cikitso'pi na kāryā vyādhimātrasyāpi tu hetuvyādhimātrasyeti kathayannāha, - nāstī-
tyādi | anuktamapi vyādhi doṣāṇāṃ liṅgaiḥ kṛtavopacarediti sambandhaḥ |
37.20
ṛtuparīkṣāṃ nirdiśannāha, - prāgityādi | - ṛtucaryādhyāye |
visadṛśakālajasyātyayikasya vyādhervidhyantaramupadiśannāha, - śīte ityādi | śīte śītakāle, śītapratīkāraṃ śītaviparyayaṃ kṛtvā, uṣṇamityarthe , uṣṇe uṣṇakāle, uṣṇanivāraṇamuṣṇaviparyayaṃ kṛtvā, śītamityarthe | kuryāt kriyāmiti kriyāmabhikarmādikām | taduktaṃ, - tatrāpyātyayike vyādhau tatpratyanīka vidhiṃ kṛtveti | prāptāmiti yogyām | kāla evāvaśyaṃ kriyā karaṇīyetyāha,- kriyākāla na hāpayet |- na hāpayet nollaṅghayet, deśavaiphalyātsādhyasādhyatvabhayāt kālaśakteratiśayaprabhaviṣṇutvāt | tathathā-aprāpte kāle āmajvare 'bheṣaja hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram' ityādi | uṣṇe coṣṇanivāraṇamityatra cakārādṛṣṭau vṛṣṭipratīkāro'nukto'pi samuccīyate | anye tu vṛṣṭerapi śītatvācchīte śītapratīkāramityanenaiva tadgrahaṇamiti manyante |
kīdṛśī kriyā na sidhyatītyāha,-aprāpte vetyādi | aprāpte kāle anāgate kāle, kriyā kṛtā sādhyeṣvāpi na sidhyatīti sambandhaḥ | anāgate hi kāle kriyā kṛtā na sidhyati, tathāca prāguktaṃ-bheṣajaṃ hyāmadoṣasyetyādi | prāpte vā na kṛtā kriyeti atīte kāle kriyā kṛtetyarthe | sā'pi sādhyeṣvāpi vyādhiṣu na sidhyati | yathā-jīrṇajvare kṣīramāsarasasnehasādhye laṅghanamiti | kriyā hīnā'tiriktā veti bahudoṣe hīnā kriyā'kiñcitkarī, alpadoṣe mahatī rogijīvitaharī rogāntakāriṇī ca | cakārānmithyā kriyā cānuktā samuccīyate | tathathāśītasādhye uṣṇā, uṣṇasādhye śītā ceti |
22 ||
37.23
kriyā'kriyayorlakṣaṇamāha,-yetyādi | udīrṇamutkaṭam | na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayediti na puna sā kriyā kathyate, yā ekaṃ vyādhiṃ haratyanyaṃ prakopayatītyarthe | yathākṛśagrahaṇī'tisādamehātīsārādaya , yathā vā sthaulyāpakarṣaṇe mehacikitsayā ca yakṣmavātarogarādayo'patarpaṇena |
37.24
agniparīkṣāṃ nirdiśannāha,-prāgityādi | prāk vraṇapraśne | pañcaprakāro bhrājakādibhedena | kathaṃ punaścaturvidha ityāha-doṣetyādi | doṣābhipanno doṣai prāpta eka evāgnitrividho bhavati-viṣama ityādi | anena prakāreṇa | nanu, doṣābhipannatvenaiva vikriyāmāpanna iti prāpyate, tat kimarthaṃ vikriyāmāpanna ityukta ? naiṣa doṣa , vātādikaprakṛtīnā puruṣāṇā vātādidoṣābhipannatvaṃ bhavati, na ca vikriyā kācidbhavatīti | teṣāṃ caturṇāmagnīnā lakṣaṇamāha,-tatretyādi | yathākālamiti kālasyānullaṅghanena | prathamaṃ prakṛti prakṛteranantara vikṛtiriti jñāpanārthaṃ prathama vyatyayena samāgnilakṣaṇamuktaṃ,-ya ityādi | viṣama iti viṣamāgnervāyuryadā na vikṣipati tadā'gni samyak pacati, yadā punaritaścetaśca bhāgaśo vikṣipta syāttadā samyaṅ pacati, etānyādhmānādīni kṛtvā ya pacati sa viṣama iti sabandha | kūjana guḍaguḍāyanaśabdaḥ | pravāharaṇa nikunthanam | upayuktaṃ dattam | tīkṣṇa iti tīkṣṇastu trividha -ekastīkṣṇaḥ, anya upekṣito'tyagnisaṃjño bhasmakāparaparyāya , apara upekṣitastīkṣṇatamo muhurmuhurityādinā kathita | yaśca muhurmuhu pacati vahnistatra pākānte galādiśoṣādīn janayatīti sabandha | satāpān janayatītyasyāgre kecid 'yathā vātenānubadhyate pittaṃ tadgalyaṃ dravopettam' ityādi pāṭha paṭhanti, sa cābhāvānna likhita | yastvityādi | praseko lālāsrāva | gātrasadanamaṅgaglāni |
37.25
ete viṣamādayo'gnaya utpannāḥ kiṃ kurvantītyāha - viṣama ityādi |
37.26
samāgyādīnā cikitsitamāha,-tatretyādi | parirakṣaṇamiti yathā samamevāgniściṣṭhatītyarthaḥ | evameveti madhurasnigdhaśītaistrimisrastathā virecanaiścetyartha |
37.27
agneridānīṃ pratyakṣānupalabhyasyāstitvamāha, - jāṭhara ityādi | jaṭharamudaraṃ tatra bhavo jāṭharaḥ | bhagavāniti māhātmyavānityarthaḥ | īśvara iti aṣṭamahaiśvaryaguṇayuktaḥ, ata evāṇimādiguṇayuktaḥ | sūkṣmatvācca dṛśyate kāryarūpalabhyate | nanu, yadyasāviśvarastat kathamasya māndyādayo doṣā bhavanti ? satyaṃ, puruṣasya prāktanakarmaṇā māndyādayaḥ kriyante, athavā'gniḥ pittāśritaḥ, tata pittavighātādagnimāndyādayo doṣā na svata iti | saukṣmyādaṇimādiguṇayuktatvāt, rasān madhurādīn, ādadāna paripaktuṃ gṛhṇan, vivektuṃ naiva śakyata iti saukṣmyānnopalabhyata ityarthaḥ | api tvannapākalakṣaṇena kāryeṇānumīyate'styagniriti |
37.28
yathā bāhyasyāgnervāyu sahāyo bhavati tadvajjāṭharasyāpi vāyusahāyatvaṃ darśayannāha, - prāṇetyādi | sarvata sarvāsu dikṣu, anye sarvata iti sarvebhyo vāyubhya ityarthaṃ vadanti | tena sarvebhyo'pi vāyubhyaḥ sakāśāttraya eva vātā dhamanapālanasamarthā na vyānodānācityuktaṃ bhavati | dhmāyate prāṇāpānābhyā, pālyate samānena | sve sve sthāne vyavasthitaiḥ svasvamārge svasyā svasyā kriyāyāḥ kārakairvikṛtairityarthaḥ | sve sve sthāne vyavasthitairityasyāgne vahe prādhānyakhyāpanāya kecit yukte'gnāvityādipāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvātra likhita |
37.29
idānīṃ vaya parīkṣā nirdiśannāha, - vayastvityādi | tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālā iti pañcadaśavarṣīyā ityarthaḥ | kṣīrānnādā iti
dugdhānnabhojina ityartha | annādā iti kevalāntrabhakṣakā iti | kṣīrapā stanani sutakṣīrabhakṣakā ityarthaḥ | teṣāmavadhimāha, - teṣvityādi | saṃvatsaraparā iti paraśabdenāvadhiruktaḥ | parato'nnādā iti tṛtīyādisaṃvatsareṣvityarthaḥ | atrāpi kecit pāṭhāntara manyante, tadbhāvātra likhitam | madhyamavayaso'vadhi bhedāśca kathayannāha, - ṣoḍaśetyādi | antare antarāle madhyaṃ vaya 'kathyate' iti śeṣa, vikalpo bheda ityartha | vṛddhivardhanaṃ; yauvanamiti vṛddhisapūrṇatayormiṃśrībhāva, yūno vikāro yauvanamityeke, saṃpūrṇateti vṛddhānāmavayavānāmāpyāyana saṃpūrṇatā | ātriṃśateriti viṃśativarṣāṇi maryādīkṛtyetyartha | 'yāvat saptatiḥ' ityatra sthāne 'yāvata ṣaṣṭi' iti kecit paṭhanti | saptateranantaraṃ yādṛśo bhavati yannāmnā ca kathyate tadāha, - saptaterityādi | vīrya retaḥ, valī tvaksaṃkoca, palitaṃ keśaśuklatvaṃ, khālityaṃ khalvāṭatvaṃ cāndillamiti loke | abhivṛṣṭaṃ meghavṛṣṭyā siktabhityarthaḥ | avasīdanta patantam |
37.30
vayojñānasya bheṣajamātrāprayoga. phalamiti darśayannāha, -tatretyādi | tatra vayogñāne | uttarottarāsu vayovasthāsviti bālyayauvanādikāsu | uttarottarā iti utkṛṣṭotkṛṣṭā, bheṣajamātrāviśeṣā iti auṣadhapramāṇaviśeṣā', ṛte ca parihāṇeriti saptaterūrdhvaṃ varjayitvetyartha | tatrādyāpekṣayā pratikurvīteti tatra parihāṇau, ādyāpekṣayā bālyā(lyā) pekṣayā, ṣoḍaśavarṣavṛddherbheṣajamātretyarthaḥ | bheṣajamātrā ca tantrāntaroktā grāhyā | tathathā, - "prathame māsi jātasya śiśorbheṣajaraktikā | avalehyā tu kartavyā madhukakṣīrasitāghṛtai | ekaikā vardhayettāvadyāvatsaṃvatsaro bhavet | tadūrdhvaṃ māṣavṛddhi syādyāvat ṣoḍaśakābdika || ṣoḍaśābdāttatastūrdhvaṃ yāvadāsaptateriti | evameva vibhāgo'yaṃ tadūrdhvaṃ bālavatkriyā" iti | svatantre'pi sāvatsarikāddirupavarṣāṇāmityādi | anye 'tatrādyāpekṣayā' ityatra 'anyāpekṣayā' iti paṭhanti, vyākhyānayanti caparihāṇeranyā vṛddhirucyate, tadapekṣayetyartha, etena ṣoḍaśavarṣevanmātrā prayoktavyetyartha |
37.31
doṣacayādāvapi vayojñānaphalaṃ darśayannāha, - bāla ityādi | bhūyiṣṭhaṃ bahutaram | etena yathā bāle śleṣmā na tathā pittavātāvityarthaḥ | eva śeṣayorapi |
37.32
vayojñānaphala kriyāviśeṣe'pi bhavatītyāha, - agnītyādi | mṛdvī kuryāt kriyāmiti ajaśakṛdādimṛdudravyasaṃśrayo'gnirapi mṛduḥ, āśrayaviśeṣāṭavyeṣā mārdavādi bhavati | taduktaṃ, "snehadagdheḍadhikā rujo bhavanti" iti, athavā mṛdīmiti chedyabhedyādikāṃ pratiniyatabheṣajena; taduktaṃ, - "bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitāmapi | marmopari ca jāteṣu rogeṣūkteṣu dāruṇam" iti, ukteṣu dāruṇamiti miśrakokteṣu | tadyathā- kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi ca dāruṇam | kṣāro'pyāvāpaprativāpahīno mṛduḥ, evaṃ vireko'pi caturaṅgulādimṛdudravyāśrayo mṛduḥ | śanairmandamityarthaḥ |
37.33
dehaparīkṣāṃ nirdiśannāha, - deha ityādi | prāgupadiṣṭa iti doṣadhātumalakṣayavṛddhijñānīye'pi |
37.34
karaṇīyatāṃ nirdiśannāha, - karṣayedityādi |
37.35
balaparīkṣāṃ nirdiśannāha, - balamityādi | abhihitaguṇaṃ kathitaguṇaṃ, oja somātmakamityādinā | anupadiṣṭamapi cikitsopayogi daurbalyaṃ kāraṇabhedena nirdiśannāha, - daurbalyamityādi | svabhāvānmātṛpitṛśoṇitaśukrasvabhāvādityarthaḥ, doṣairvātādibhiḥ, jarayā vārdhakayenetyarthe, avekṣitavyaṃ svabhāvādibhirjñātavyamityarthaḥ | anye tu 'avekṣitavyam' ityatra sthāne 'jarāpekṣitaṃ bhavati' iti paṭhanti vyākhyānayanti ca, yathā - kṣīrapāt kṣīrānnādaḥ kṣīrānnādādannādaḥ kṛśa iti | balaprādhānyaṃ darśayannāha, - yasmādityādi | pravṛttiranuṣṭhāna karaṇamityarthaḥ | anye pratipattiriti paṭhanti | tatrāpi sa evārthaḥ | adhikaraṇānā kriyādhārāṇām |
37.36
tatra valayorupacayaśaktiklakṣaṇayorvyabhicāramāha, -kecidityādi | sthiratvamiti sthairyalakṣaṇaṃ yadvalaṃ tad vyāyāmaiḥ kṛtvā pratarkayedvicārayedityarthaḥ |
37.38
sattvaṃ darśayannāha, - sattvamityādi | sattvaṃ manobalaṃ guṇaviśeṣo rajastamasorvipakṣaḥ; sattve sati pīḍādisahiṣṇutvalakṣaṇaṃ manobalaṃ bhavati | vyasanaṃ du khaṃ, sukhasya heturabhyudaya, tayo kriyāsthānāni yeṣu sthāneṣu vyasanābhyudayakriye bhavataḥ, tāni vyasa-
nābhyudayakriyāsthānāni, teṣu | avikkuvakaramamlānikaramaharṣakaraṃ ca | sattve uttamaṃ manobalaṃ, rajasi madhyamaṃ manobala, tamasi manodaurbalyameveti | trayamapi ślokena nirdiśannāha, - sattvavānityādi | sarvamiti kāye pīḍādikaṃ du khamityarthaḥ | sastabhyātmānamiti ātmānaṃ mana, saṃstabhya dṛḍhīkṛla | kena manaḥ sastabhyetyāha, - ātmanā buddhayetyarthaḥ | stabhyamāno'nyairiti anyai puruṣairdṛḍhīkriyamāṇaḥ | naiva tāmasa iti tāmasastamoguṇabahulaḥ, anyairapyavaṣṭabhyamāno naiva sahata ityarthaḥ |
37.39
sātmyaparīkṣāṃ nirdiśannāha, - sātmyānītyādi | sātmyamātmasukha yat karoti taducyate | tatra deśāsātmyaṃ yathā- deśo hi dvividha - bhūmirāturaśarīra ca | tatrāturaśarīrasātmyaṃ dvividha-samudāyasyaikaṃ, anyadavayavasya | tatra samudāyasya yathā - madhuro rasaḥ sarvadhātuvardhana, avayavasātmyaṃ yathācakṣuṣyakeśya kaṇṭhyādidravyam | bhūmikhātmyamapi samudāyaikadeśabhedena dvividhaṃ; tatra samudāyasya yathā - jāṅgaladeśe yāvāhārācārāvānūpe tau viparīttau | deśāvayavānāmapi yathā - vāhīkapahlavacīnādīnā māṣagodhūmamādhvīkādibhi sātmyam | jātisātmyaṃ yathā - manuṣyajāte sātmyaṃ śālyādaya, mṛgapakṣijātīnā ca tṛṇapataṅgādinī | ṛtusātmyaṃ yathā - ṛtvabhihitamaapānādi | rogasātmyaṃ yathā - gulminā kṣīraṃ, udāvartināṃ ghṛtaṃ, pramehiṇā kṣaudramityādi | vyāyāmastrividhaḥ kāyavāṅmanobhedāt | udakagrahaṇādvavadravyāṇā, divāsvapnagrahaṇājjāgaraṇādīnā ca grahaṇam | divāsvapnarasaprabhṛtīnīti kecidrasaśabdaṃ paṭhanti | teṣā mate rasodakagrahaṇādrasanendriyagrāhyaṃ dugdhadadhighṛtasalilādyannapānaṃ gṛhyate | prakṛtiviruddhāni svabhāvena viruddhānītyartha | anye tu prakṛti svabhāvato bhedena mitretyācakṣate | tadeva sātmya vistaroktamāhārācāramedena dvimedaṃ saṃkṣipya ślokena darśayannāha, - yo rasa ityādi | yo rasa sukhakāraṇameva, sevita sanmityartha | anye 'sukhāyaivātisevita' iti paṭhanti | vyāyāmajātamiti vyāyāmasamūhaḥ, anyadveti deśajātyādi |
37.41
prakṛterbheṣajasya ca ka puna parīkṣātyāha, - prakṛtimityādi | prakṛtiṃ śarīre, bheṣajaṃ bhūmipravibhāgiye, āturopakramaṇīyādhyāyādanantara sūtrasthānasamāptau yāvadveṣajaparīkṣevetyeke |
-
37.42
deśaparīkṣāṃ nirdiśannāha, - deśa ityādi | teṣāṃ lakṣaṇamāha, -tatretyādi | bahuśabda udakādibhirghaṭāntai saha pratyekaṃ saṃbadhyate | gahana iti etaiḥ kṛtvā gahanībhūta ityarthaḥ | ākāśasama iti nirāvaraṇatvānnimnonnatatārahitatvena samabhūmibhāga ityarthaḥ | praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāya iti praviralā alpā kaṇṭakino vṛkṣāḥ prāyeṇa yatra deśe sa tathā | alpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya iti alpaṃ varṣāyā prasravaṇānā nirjharāṇāmudapānānā ca kūpānāmudakaṃ prāyeṇa yatra sa tathā |
37.43
trividhadeśaparijñāne doṣacayādiphalaṃ darśayannāha, -samā ityādi |
tulyaguṇadeśajātasya rogasya viparītaguṇe deśe sucikitsyatā darśayannāha, -na tathetyādi | jalajā iti ānūpadeśajātāḥ ślīpadādayaḥ | sthalāhatā iti jāṅgaladeśaṃ nītā ityarthaḥ ||-
37.45
uktavyādhikāraṇaṃ doṣacayādervisadṛśadeśāśrayaṃ prathamaṃ darśayannāha,-svadeśa ityādi | yathā-ānūpe deśe sañcita kapho jāṅgaladeśe kupitaḥ | ucita iti nyāyya ityarthaḥ | yadi punarāhārādāvanucite vartate tadā bhavatyeva bhayaṃ, yathā'nūpadeśe sañcite kaphe jāṅgaladeśe'pi divāsvapnādi kurvataḥ puruṣasya bhayaṃ bhavatyeva | āhārasvapnetyādi taddeśasya guṇe sati jāṅgaladeśasya raukṣyoṣṇyādau guṇe satyapyucite vartate | etaduktaṃ bhavati-yadyapyāhārasvapnaceṣṭādyastaddeśaguṇā api santi, tathā'pyucite vartate kaphaviparītaguṇairvartatatyartha |
37.46
sukhasādhyādīnā lakṣaṇamāha, - deśetyādi | deśaviparīto yathā- jāṅgaladeśe kapharogotpatti, prakṛtiviparīto yathāpittaprakṛte kapharogotpattiḥ, sātmyaviparīto yathā-kaṭusātmyasya kapharogotpatti', ṛtuviparyayo yathā-śaradi vātikasya, hemante paittikasya, grīṣme ślaiṣmikasya vyādhe prādurbhāva iti | acirotthito nava ityarthaḥ | anye tu nañā nirdiṣṭatvādṛtugurtmādiḥ purāṇo'pi sādhya iti | saṃpattāviti paripūrṇatve | balasattvāyuṣāṃ tathaityatrāpi saṃpattāviti sabadhyate | kevala ekadoṣajanito nirupadravaḥ | samadehāgneḥ samakāyāgneḥ | |
37.48
kriyāphalaṃ yadā na dṛśyate tadā'nyā kriyā kartavyā; sā'pi viśramya kālāntaritā satī kartavyeti darśayannāha, - kriyāyā ityādi | pañcarātryantaritā ṣaḍrātryantaritā vā'nyā kriyā prayoktavyā | saṃkaro yugapaddvayo prayogaḥ |
37.49
yasyāpi phalaṃ na dṛśyate sā'pi saptātraṃ prakartavyetyāha, - guṇālābha ityādi | sapadi śīghraṃ yadā puna kṛcchrasādhyo vyādhistadā guṇasya kriyāphalasyālābhe'pi hitā yā kriyā saiva prayoktavyā | asmin śloke pāṭhāntaramasti, taccābhāvānna likhitam |
37.50
atra tu kulyarthaṃ ślokamāha, - ya evamityādi | evamanena prakāreṇa, eta vidhiṃ pūrvoktaṃ vidhānam, ekarūpaṃ bibharti apra-
kalpaṃ dhārayati, kālādivaśena kālādināmadhyenetyarthaḥ, gadāṃdhān vikārasamūhān, bhaiṣajyaparaśvadheneti auṣadhakuṭhāreṇetyarthaḥ | kecidimaṃ ślokaṃ na paṭhanti | eke ācāryā viparītāviparītannaṇāyavāraṇīyaparyantamariṣṭādhyāyān ṣaṭ vadanti, apare-tvāturopakramaṇīyamariṣṭamiti vadanti | vṛddhāścātraivamupadiśantiariṣṭādhyāyā vighnabhayādgṛhādbahiḥ pāṭhanīyā devālayādiṣu |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit