Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 46: athāto virecanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ

Nibandhasaṅgraha 46

Language
Sanskrit

athāto virecanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ

46.2

athāto virecanadravyetyādi | vikalpo bhedaḥ |

46.4

aruṇābhamityādi | aruṇābhamīṣallohitaṃ, trivṛt 'niśotha' iti loke | mūlavirecane mūlavirecanānā madhye | tilvakaḥ svalparodhra | tvagvidhviti tvagvirecanānāṃ madhye tilvakatvak pradhānamityarthaḥ | sudhā 'sehuṇḍa' iti loke | payaḥsūktamiti paya su kṣīravirecanānā madhye sudhāpaya. pradhānamuktamiti sabandhaḥ | phaleṣvapi harītakī asyāgre 'taileṣveraṇḍaja tailaṃ kharase kāravellikā' iti jejjaṭācārya. paṭhati, tannecchati gayī | vidhānamiti vidhānaṃ prayogakaraṇaṃ, eṣā trivṛdādīnāṃ, yathāvat yathosabhavam | anupūrvaśo'nukrameṇetyartha. |

46.5

vairecanetyādi | vairecanadravyarasānupītaṃ trivṛdādidravyarasānubhāvitaṃ, astadoṣaṃ kṛmyādidoṣarahitaṃ, āḍhyamadhikaṃ, amlaiḥ śuktasauvīratuṣodakadhānyāmlamadyamastubhiḥ | 'vairecanasvarasakāthapītā gāḍhamūlā trivṛtā kālapuṣṭām | cūrṇīkṛtāṃ nāgarasaindhavāḍhyā pibedamlairanilavyādhijuṣṭaḥ' iti kacit pāṭhaḥ |
ikṣorityādi | ikṣorvikāraiḥ khaṇḍādibhiḥ, na punargaḍena, uṣṇavīryatvāttasya; na ca phāṇitena, tridoṣakaratvāttasya, nāpīkṣurasena, vidāhitvāttasyeti | madhurai rasai kākolyādikvāthai, taditi trivṛnmūlam | 'svādukaṣāyaiścāpi noṣṇairvikāre paitte drākṣākṣīrayuktā pibedvā' iti kecit paṭhanti ||
sauvīrakatuṣodake trivṛdvidhānaṃ saprapañcamuddiśya trivṛdvidhānaprakārātideśenāvaśiṣṭavairecanamūlāni nirdeṣṭumāha, - vairecaneṣvityādi | vairecaneṣu sarveṣviti avaśiṣṭeṣu śyāmādantīdravantīsaptādiṣu | trivṛnmūlavidhi smṛta iti yādṛśastrivṛnmūle vidhiruktastādṛśasteṣvapi jñeya ityartha | tathathā-śyāmāmūlaṃ śyāmākharasabhāvitaṃ vā cūrṇitaṃ saindhavanāgarayuktamamlairanilavyādhau, madhurakvāthamahita śarkarādibhisulyabhāga gokṣīrayuktaṃ pitte ityādi, yāvan sauvīrakatuṣodakavidhi, evaṃ pratijñe (do) paṃ vairecanikamevehodāhāryama | tripayo'pi teṣā vairecanikamūlakalpānā pratintrivṛtkalpaviṣaya eveti ||-
sāmānyātideśaṃ nirdiśya dantīdravantyorviśiṣṭaṃ kalpanamāhadantītyādi | dantīdravantyormūlānyuddhṛtya śoṣayediti sambandhaḥ | kiviśiṣṭāni ? svinnāni, kasmāt, viśeṣādatiśayena | ketyāha, mṛtkuśāntare, mṛttikādarbhamadhye puṭapākavidhānenetyarthaḥ | pippalīkṣaudrayuktāni svinnānīti sambandhaḥ | dantī prasiddhā, dravantī cīritapannā savarīti loke |
45 |
46 ||-

46.6

guḍūcītyādi | ariṣṭo nimba | raso'tra kātha | tat trivṛnmūlam | anye tu 'kṣaudrāriṣṭatriphalākvāthayuktā mūtre peyā kaphaje vyoṣagāḍhā' iti paṭhanti | tatra trivṛtteti sabandhanīyam | anye tu drākṣārasenetyādi paṭhanti, tatra pittamapi draṣṭavyaṃ; tena pittādhike śleṣmaṇi drākṣārasena, kaphādhike mūtrairiti; ayaṃ tu pāṭho'bhāvātra samago likhita |

46.8

vātaśleṣmaprayogamāha, — trivarṇetyādi | trivarṇaṃ trijātakaṃ, etatrivṛnmūlaṃ, tatra trivarṇatrikaṭukaguḍānāmeko bhāga, aparastrivṛtāyā, tasyā pradhānatvāt | vātaśleṣmaviṣayamaparamapi prayogamāha, - prasthe cetyādi | prastho dvātriṃśatpalāni, dravadravyatvāt | tanmūlarasasya trivṛnmūlakaṣāthasya, tanmūlaṃ trivṛnmūlam | kuḍavaścatvāri palāni | karṣonmita iti pratyekaṃ karṣapramāṇe | vipācya kalkīkṛtametaditi etat sarvaṃ tāvat paktavyaṃ yāvat kalkāvaśeṣaṃ bhavati | adyāt bhakṣayet | anye tveva paṭhanti—'kvāthaprasthe kuḍavaṃ tasya dadyādyuktyā dadyānnāgara saindhavaṃ ca | pacet sarvaṃ yāvadetaddhana syāllehībhūtaṃ tat prayojya tatastu' iti | anye tu kuḍavaṃ ghṛtasya dadyāditi paṭhanti, tatra kuḍavo'ṣṭau palāni, saindhavanāgare ca pratyekaṃ palike, tanmate ghṛtametadvirecanaṃ, tacca vātapitte, vātāvikakapha ityanye | vātaśleṣmaviṣayameva yogāntaramāha, — tadityādi | tatkalka. trivṛtkalka, samahauṣadhārdhaḥ śuṇṭhyā palārdhayukta, sasaindhava iti saindhavamapi trivṛdartham | anye tu paṭhanti,—'trivṛtkalko nāgarabhāgayuktaḥ sasaindhavo mūtrayuta pradeya ' |

46.11

sarvaviṣayakān yogānāha, - samā ityādi | bhāgārdhakamiti ādidravyāpekṣayā pūgādika pratyeka mardhabhāgikaṃ grāhyam | viḍaṅgasāro viḍaṅgabījāni, sindhūdbhava saindhavaṃ, tadapyarthabhāgena grāhyam | sasaindhavamūtrayukto yoga pedya iti sabandha | 'same trivṛnnāgare' iti kecit paṭhanti | atra kecitpaṭhanti, -virecanetyādi | virecanadravyabhava cūrṇaṃ yadṛcchayā grāhyam | rasena teṣā vimṛdya teṣā vairecanadravyāṇā rasena bhāvanā kāryetyartha, yāvatā cūrṇamārdrībhavati tāvadraso deya | bhiṣajā vaidyena yogānurupā vaṭakā prayojyā iti sabandha | tanmūlasiddhena ca sarpiṣā''ktamiti virecanadravyajaṭāpakkena ghṛtena punarapi bhāvanā kāryetyartha, yāvatā ślaiṣmyamutpadyate tāvanmātraṃ ghṛtaṃ deyamityartha | sevya sevanīyaṃ, tadājye tasminneva ghṛte, guṭikīkṛtaṃ guṭikārūpa kṛtam | nidhāya nikṣipya, guḍo'tra dviguṇo deya, trijātakamātra yāvatā saugandhya bhavati || 9–11 ||

46.13

modakabhakṣyānnirdeśannāha, — vairekīyetyādi | vairekīyadravyāṇā trivṛcchyāmādīnā grahaṇam | kvāthabhāgairiti virecanadravyakvāthabhāgaiścaturbhirmandai'gnau ghṛtena virecanadravyasiddhena, sāmitābhāgaṃ godhūmacūrṇaṃ tulyabhāgaṃ prakṣipya mardayitvā piṣṭapācanikāyā dhṛtvā ūṣmaṇā svedayitvā'nyasmin phāṇite pākaprāpte prakṣipya modakā kāryā |

46.14

yūṣakalpaṃ nirdeśannāha, - rasenetyādi | teṣāmiti teṣā virecanadravyāṇām | anye tveva paṭhanti - 'mudgānā vā tadrase bhāvitānā yūṣa kalpyaṃ saghṛta saindhavādya' iti | tadrase pradhānakalpanayā trivṛtārase | vairecane iti virecanadravyabhāvitairanyairapi vaidalairmasūrādibhiryūṣa. syāt bhavedityartha. | eṣa eva vamanīyādiyūṣāṇā karmamārga |

46.15

puṭapākakramavirecanaṃ nirdeśannāha, - bhittvetyādi | bhittvā vidārya | tribhāṇḍī śuklā trivṛt | puṭapākayuktyā puṭapākakrameṇa śālākyoktakriyākalpanirdiṣṭapuṭapākavidhinā, tena kāśmaryādipatrācchādanakuśapariveṣṭanaṃ mṛdāvalepana nirdhūmāṅgārāntarupasvedanādi sarvamatideśena labhyate | anye tvevaṃ paṭhanti - "ikṣuṃ dvidhā pāṭayitvā'valikhya trivṛtkalkai pratisandhāya cāpi | pakva samyak puṭapākakrameṇa khādecchītaṃ pittarogānibhūta." iti; vyākhyānayanti ca, - trivṛtkalkairiti vahuvacanātrivṛdādikalkairityādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavya., tenānyeṣāma vairecanikānāmayameva puṭapākavidhiriti dyotayati |

46.22

idānīṃ vairecanalehānāha, - sitetyādi| sitā śarkarā, ajagandhā javānikā, vothaī ityanye, tvakkṣīrī vaṃśalocanā, vidārī viḍālī, trivṛt 'niśottara' iti loke | śarkaretyādi | maricāṃśakamiti aśraścaturtho bhāga' | pacedityādi | sitā śarkarā tasyāḥ palaṃ, kṣaudraṃ madhu tasyārdhakuḍavaścatvāri palāni; trivṛllehasya caturthāṃśena | atra madhuno'bhisayogo na virudhyate, anavasthyānātprayogabhāvācca | trivṛdityādi | śyāmā vṛddhadāruka, kṣāro yavakṣāra, āmuyāt lihyāt | bījāḍhyetyādi bījāḍhyān supakvān pathyādīn sahaiva bījai sādhayeta, tān rasān pathyādhātrīdāḍimakolajāneraṇḍatailabhṛṣṭān, puna' phalairbījapūrādibhi saha āvāpya prakṣipya sādhayet, pathyādīnā yadṛcchayā mātrā, jale tu ṣoḍaśaguṇe teṣā kvātha kartavya, eraṇḍatailamātrā tu yāvatā tasya bharjanaṃ saṃbhavati, amlaphalaṃ tu kvāthasya caturthāṃśena, trisaugandhyamātrā tu yāvatā saugandhyaṃ bhavati, trivṛt kṣaudraṃ tu pratyekaṃ lehasya caturthāṃśena | kaphaprāyairbhūriśleṣmaphalai. puruṣai sevyam | nīlītulyamiti nīlīphalatulyaṃ tvagela, nīlī śrīphalikā, tairnīlyādibhiḥ saha tulyā trivṛt, sasitopalā śarkararāyuktā, santarpaṇaṃ prīṇanam | kecit satarpaṇamiti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-tarpaṇā śaktavaḥ, tai saha yuktam | kṣaudraphalāmlaṃ madhubījapūrrāmlarasena saha cūrṇaṃ deyam | sannipātanut praśānte sannipāte'nuvandhaparirakṣaṇārthamityartha || 16-22 ||

46.23

vairecanikamodakamāha, - trivṛdityādi | śyāmā vṛddhadāraka | triphalāyā pratyeka bhāgā samā | yadyapyatra bhāgaśrutirnāsti tathā'pi sitāmākṣike paktvā guṭikāḥ kāryā, sitāmākṣike samastadravyebhyo dviguṇe grāhye |

46.24

lehuguṭikayo prayogamāha, - trivṛdityādi | triphalāyā api trayo bhāgā, kṣārakṛṣṇāviḍaṅgānāmapi trayo bhāgā grāhyā. | nirapāyaṃ vyāpadrahitam |

46.27

cūrṇamāha-cūrṇamityādi | nīlī nīlinī śrīphaliketi loke| kaṭvī kaṭurohiṇī| rūkṣāṇā sarpiṣā māsarasena ca snigdhānā punarapithvdasamucitānāmambunā pānīyena saha yogo deyaḥ |
26|

46.30

vairecanikaṃ gauḍamāsavaṃ nirdiśannāha, - vairecaniketyādi| vairecanikaṃ dravyaṃ sehuṇḍavarjita grāhyaṃ, ekaiva trivṛdityeke | śītā ityanena vairecanikakvāthe uṣṇe phāṇitaṃ na yojayedityuktaṃ bhavati | dvau phāṇitasyeti phāṇitaṃ kākavī, etena pañca bhāgā. kathanīyā ityartha.| sādhusiddhamiti ardhāvaśiṣṭam | punaḥ śītagrahaṇenoṣṇaṃ na sandhātavyamityuktam | trivṛdadhikāre vairecanikakvāthabhāgā iti sāmānyaśabdaprayogādaparavairecanikānāmapyevamevāsava iti bodhayati | nidhāpayet kva ? ityāha, - kalase | kathaṃbhūte ? kṛtasaṃskāre, anta kṣālitaśuṣkasya madhupippalīlepo'gurudhūpanaṃ ceti saskāra | vibhajyartū himāhibhāviti hime māsaṃ dhānyarāśau sthāpyaṃ, ahime punaruṣṇe pakṣamiti | jātarasamutpannarasa varāsavaṃ pivediti sacandha | jātarasasya lakṣaṇamāha, - madhugandhamiti | asāveva vidhi. kṣāramūtrāsaveṣviti ayameva vidhiśvikitsitādau vakṣyamāṇakṣārodakāsavādiṣu guḍamadhuyoniścanveṣu ca himāhimakālasthāpanasya pākraprāptilakṣaṇasya ceti || 28-30 ||

46.34

paiṣṭīṃ surāṃ vairecanīṃ darśayannāha, - vairecanikeṣviti | trivṛdādikvāthena māpapiṣṭāni vibhāvayedityarthaḥ | tatkaṣāyeṇetyādi tenaiva vairecanikakvāthena, avakṣudyedata ekīkṛtya kuṭṭayitvetyarthaḥ | piṇḍānkṛttveti piṇḍanimittaṃ piṇḍaṃ kṛtvetyarthaḥ | tatkaṣāyoṣmasādhitamiti trivṛdādikvāthoṣmasaveditam | tasya piṣṭasyetyādi piṣṭapācanikāyāṃ śītalībhūtasya tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn pūrvakiṇvabhāgenaikena miśrītān kṛtvetyarthaḥ | kvāthaṃ dadyāditi trivṛdādeḥ | tasya pramāṇaṃ tu āsutajñā eva jānanti | etasyaiva yogasyānyatrāpyatideśaṃ nirdiśannāha, - eṣa evetyādi | eṣa eva sarvapiṣṭasurāṇā vidhiḥ, tathā vāmanīyeṣu madanaphalādiṣvapītyarthaḥ || 31-34 ||

46.39

sauvīrakaṃ vairecanamamlasandhānaṃ nirdiśannāha, - mūlānītyādi | trivṛdādīnāṃ trayoviṃśamaśamanīthoktānāṃ grahaṇam | prathamo gaṇo vidārigandhādi, mūrvā moravādyu', śāṅgeṣṭā viṭapakarañja, nimboṭiketyanye, apare tu garuḍadṛtāmāhu, sudhā sehuṇḍa, haimavatī śvetavacā | etāni sarvāṇyapi trivṛdādīni sahṛtya ekīkṛtya dvau bhāgoṃ kārayet | tataścaitayordvayorbhāgayormadhye ekasmin bhāge pūrvaṃ niḥkvāthaṃ kuryāt, ekasmiṃstu bhāge cūrṇaṃ kuryāt | kṣuṇṇān kuṭṭitān | pūrvokte niḥkvāthe bhāvayet saptāhaṃ yāvat | teṣāṃ yavānām | āvāpya nikṣipya | cūrṇānā pūrvoktoddharitapiṣṭauṣadhicūrṇapramṛṣṭānām | atra śantim ādyaiḥ | tīniṃ taṃ kacittu | sauvīrakaṃ triṣṭa cemiti vadantaḥ | tatastanmātracaturbhāgavikṣiptam dattvā kalase prakṣipya tata sauvīrakaṃ tadanantara teṣāmeva vidārigandhādīnāṃ kaṣāyeṇa hyanena śītalena suyojitaṃ pūrvevanmantridadhyāditi vadanta | sauvīraka sauvīrakabhaktam | 35-39 ||-

46.44

tuṣodakakalpaṃ nirdiśannāha, - pūrvoktamityādi | trivṛdādimūlaṃ vidārigandhādistathā mahat pañcamūlaṃ mūrvā śāṅgeṣṭā ceti pūrvokto vargaḥ | dvidhā kṛtvā dvau bhāgau kṛtvetyarthaḥ | etayorbhāgayormadhye ekaṃ bhāgaṃ saṃkṣudya kuṭṭayitvā, satuṣairyavaiḥ saha saṃsṛjya savaddhīkṛtya, sthālyāmadhiśrayet nikṣipet | yavānāmeko bhāga | ajaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī viṣāṇiketyapare | taṃ pūrvoktaṃ sayavaṃ bhāgaṃ, sādhayet randhayet | susiddhān susvinnān, etān yavānauṣadhebhyo vivecayet pṛthak kuryāt | tān yavān | pūrvavanmitān bhāgadvayaparimitnān, pūrvoktauṣadhabhāgasyoddha (vai) ritasyeti śeṣa, pūrvavaccaturthabhīgapramāṇamityarthaḥ | tenaiva saha yūṣeṇeti proktasminnauṣadhavargeyavājaśṛṅgīkaṣāyeṇoddhṛtauṣadhayavena, sa punarauṣadhasasargeṇa ghanatvādyūpa iva jāta | jātarasa vyaktāmlam | tayo sauvīrakatuṣodakayorvyaktāmlatve kālāvadhiṃ darśayannāha, - ṣaḍrātrāt saptarātrādvā ṣaḍrātrasaptarātravikalpo'pyuṣṇaśītakālāpekṣa | te ceti sauvīrakatuṣodake || 40-44 ||-

46.48

tayorityādi | tayordantīdravantyoḥ | kalkakaṣāyamātrāyāḥ paribhāṣā smaraṇīyā | tāmāśritya kalpanocyate-tailapalāni dvātriṃśat, dantīdravantīkalkapalānyaṣṭau, dantīdravantīkvāthasya palāni śatamaikamaṣṭrāviṃśatyadhikaṃ, tāvat kvāthyaṃ yāvattailapāka lakṣaṇam | dantīdravantīkvāthasyāyaṃ vidhiḥ-pānīyapalāni pañcaśatāni dvādaśādhikāni, dantīdravantīpalāni śatamekaṃ, kvāthaśeṣamekaśatamaṣṭāviṃśatyadhikaṃ, iti kvāthakalpanā | anyatrāpyanuktatailādimāne iyameva kalpanā jñeyā | cakratailamiti cakrapīḍitaṃ tilatailaṃ, hastādiyantrapīḍananiṣedhārthaṃ, cakre hyabhṛṣṭvā eva tilādaya pīḍyante, te punarguṇavattarā bhavanti, yantreṇa bharjanarukṣitānāṃ tilānā snehagurutvādayo guṇā hīyanta iti | sarpiśceti tābhyāṃ dantīdravantīmūlakalkakaṣāyābhyāṃ pratyekaṃ pakvaṃ siddhaṃ sarpirvīsarpādīñjayet | punardantyāḥ kalko dravantyāstu kaṣāya iti voddhavyam | tailameva ceti cakrataila punarmehagutmādīñjayet | catu lehamiti ghṛtatailavasāmajñānaśvatvāra snehā | śakṛt purīṣam | catu sneha dantīdravantīsādhitaṃ vātasaṃrodhajā rujā jayediti sambandha | atra dravyasyānuktatvāccaturguṇaṃ jalaṃ deyam |
-

46.51

dantītyādi | dantī samvarī, kanakahvayaṃ kaṅkuṣṭhaṃ, nāgakesaramityanye, yavāso durālabhā, viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī | saptāhe mūtrabhāvitamiti sambandha | sarpiṣeti asya cūrṇasya ghṛtena vā leha. kārya ityartha | asyaiva prayogasya yaugikamanusagramāha, -jīrṇe ityādi | jīrṇe tasminnauṣadhe, santarpaṇaṃ kṣaudramiti lājaśaktusahitaṃ madhu deyam || 49-51 ||

46.53

modakasya prayogamāha, - guḍasyetyādi | aṣṭau palāniṃ guḍasya, viṃśatirharītakīphalāni, dantīmūlacūrṇapalaṃ, citrakamūlacūrṇapalaṃ ca, pippalīkarṣa, trivṛtkarṣaśca | atra tu saptaguñjāphalaparimitamāpakapramāṇeṇa palādimānaṃ grāhyam | daśa kṛtvaitānmodakānityādi daśa modakān kṛtvā, ekaṃ modakaṃ daśame daśame'hani khādediti sambandhaḥ | niyantraṇā vātātapādiniṣedharahitā | ime modakāḥ |
-

46.59

vyoṣādiśītavirecanaṃ darśayannāha, - vyoṣamityādi | vyoṣādīni prasiddhāni | trivṛdaṣṭaguṇānīti trivṛdaṣṭaguṇā yeṣu tāni | īṣatsaindhavamākṣikairiti īṣacchabdaścaturthāṃśāvācaka.| bhakṣyo bhakṣaṇīya | bhakṣya rūpasadharmatvāt bhakṣya rūpatulyādityarthaḥ | 'vātaśleṣmāturairnaraiḥ' iti kecit paṭhanti || 54-59 ||

46.61

tvakprasādhanakasya tilvakasya prayogaṃ nirdikṣu prathamaṃ tasya saṃskārameva sarvaprayogaviṣayamāha, - tilvakasyetyādi | antarvalkavivarjitāmiti abhyantarakaṭhinatvagvivarjitām | bhāgāviti dvau bhāgādityartha | tatkaṣāyeṇa tilvakakaṣāyeṇa | gālayet kṣārakalpena, gālanaṃ punarihaikaviṃśativārān pāramparyāt | tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgamiti aparaṃ cūrṇasya sthāpitaṃ tṛtīyaṃ bhāgaṃ tenaiva tilvakakaṣāyajalena caiturthabhāgadvayagālanalabdhaguṇātiśayena bhāvitamityarthaḥ | śuṣkaṃ tu bhāvitaṃ daśamūlakaṣāyeṇeti tṛtīyaṃ
bhāgaṃ śuṣkaṃ punaḥ santaṃ daśamūlīkaṣāyeṇa bhāvitaṃ tridṛḍhat saptayojayediti saṃbandhaḥ || 60-61 ||-

46.68

phalapradhāne harītakīkalpane'śeṣavairecanikaphalakalpaṃ nirdiśannāha,–harītakyā ityādi | vyādhiśabdo'yaṃ doṣeṣu vyādhiṣu ca vartate | sarveṣā harītakīyogānā sāmānyaṃ phalaṃ darśayannāha,–rasāyanamityādi | sukhopayojyān yogān sarvartukān sārvadhātukān‍ścāha-harītakītyādi | mātrāpramāṇaṃ madhyeṣu koṣṭhavayobaleṣu cūrṇakalpe , uttamādhamayorbuddhyā vikalpanīya | nīlinī śrīphalikā | sātatyena nirantaropayogena, santarpaṇakṛtā rogāstṛptyādaya , tānuṣṇāgnidīpanatvācca śamayatīti | atra nāgaraguḍasaindhavādīnā bhinnakāryāṇā doṣadehadhātubalakālavayo'vasthāntaravikārāpekṣayā vyavasthitavikalpa || 62-69 ||

46.70

harītakī nirdeśānantaramāmalaka vibhītakayorapi guṇanirdeśamāha,—śītamityādi | satiktamadhurāṇi ceti pratyekaṃ harītakyādiṣūktā śaktirguṇataḥ saṃyogāt' prabhāvataśca |
-

46.71

idānīṃ triphalāyā. prayogamāha, -triphaletyādi | rogaśabdo'tra tridoṣavacano vyādhivacano vā | mūrcchitā saṃyuktā |
-

46.72

harītakītyādi |
-

46.74

caturaṅgulāt kiramālakāt , samuddhṛtya phalamiti śeṣa | sikatāyāṃ vālukāyā, nidhāpayet nikṣipet, saptāhūmiti saṃbandhaḥ | tatastasmāt caturaṅgulaphalāt | lihyādityādi | eṣa yogo vātakaphapraśamana || 73–74 ||-

46.77

eraṇḍatailamityādi | triguṇena triphalākvāthena yuktaṃ tathā kṣīrarasābhyā yuktamiti saṃbandhaḥ | raso māṃsarama | bālādiṣu yojitameraṇḍatailaṃ virecayediti sabandha || 75-77 ||-

46.79

kṣīrāṇāmityādi | saudhaṃ sehuṇḍabhavam | karmavibhramāt karmāvijñānāt , doṣāṇā saṃcayamiti saṃbandhaḥ | āśveva śīghrameva |
-

46.82

mahatyā ityādi | mahatī pañcamūlī vilvādikā | bṛhtyoriti sthūlabṛhatī laghubṛhatī ceti dve bṛhatyau | ekaśa ityādi | ekīkṛtyāṅgāraiṣu viśoṣayet , na jvaladagnau pākakharatābhayāt | tat sehuṇḍadugdha pṛthak kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ grāhyam | etena pañcamūlībṛha-
tīkapāyāṇā sapta bhāgāḥ, aṣṭamastu sehuṇḍadugdhasya | amlādibhiḥ kāñjikamastusurādibhiḥ; pūrvavatrivṛddvat, kolasaṃmitaṃ karṣapramāṇam | mahāvṛkṣaityādi | mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍaḥ | pītairbhāvitaiḥ | guḍe cetyādi | guḍe na kṛtotkārikā virecayatīti saṃbandhaḥ | utkārikā lapsikā | tasyāḥ kalpanā-godhūmān suhīkṣīreṇa bhāvayitvā cūrṇīkṛtya ghṛtakṣīrādibhiḥ saṃyāvavadutkārikā pacanīyā guḍena | leha ityādi | lehasya kalpanā kathyate-suhīkṣīrabhāvitasya godhūmacūrṇasya lehaḥ sādhyaḥ | anye tu suhīkṣīrasitāghṛtairiti paṭhanti | tanmate payo'pyutkārikāyāmivānuktamapi lehe deyam | leho virecayatītyatrāpyanuvartate | bhāvitā ityādi virecayantītyatrāpyusuvartate | cūrṇāmityādi | tatpītaṃ suhīkṣīrabhāvitam | atrāpi virecayatītyanuvartate || 80-83 ||-

46.85

saptaletyādi | saptalā sehuṇḍabhedaḥ, śaṅkhinī yavatiktā tasyā' phalaṃ mūlaṃ ca virecakaṃ, anye śaṅkhinī yavatiktābheda ityāhu ; apare tu śvetabudhnāmāhuḥ | dantī dantinī, āragvadha. kiramālakaḥ | āplāvya bhāvayitvā | kīrṇamavacūrṇitaṃ, tenaiva saptalādicūrṇena, mālyaṃ puṣpaṃ, āghrāya śiṅdhitvā, tenaiva vā cūrṇena kīrṇa bhāvitaṃ vasanaṃ vastramāvṛtya paridhāya, mṛdukoṣṭho viricyate nānya ityarthaḥ |
-

46.88

kṣīratvagityādi | śāṇaḥ karṣacaturtho bhāgaḥ || 86-89 ||

46.90

anuktaunnapāneṣu prayogakalpānirddeśannāha,- ghṛteṣvityādi | bhakṣyaṃ modakaśaṣkulyādi, annaṃ bhaktādi, agramatiḥ pradhānabuddhi |

46.91

kṣīramatyādi | "yantrādipīḍitadravyarasaḥ svarasa ucyate | yaḥ piṇḍaścārdrapiṣṭānā sa kalkaḥ parikīrtitaḥ || vahnau tu kathitaṃ dravyaṃ śrutamāhuścikitsakā' | upoṣitaṃ niśāyāṃ tu toyasthaṃ śītamucyate || cūrṇamuṣṇena saṃpṛktaṃ tat phāṇṭamabhidhīyate | abhibhūyāmbunoṣṇena kṣaṇāt pūtamitītarai" iti | phāṇṭalakṣaṇaṃ tu prasaṅgāduktam | kapāyo dvividhaḥ - śrutakaṣāyaḥ, śītakaṣāyaśca | te tuṃ padakalpā bhavanti | kalpā vidhayaḥ | anye tvevaṃ paṭhanti "cūrṇa kaṣāyaḥ śiśiraḥ śrutaśca phāṇṭaṃ ca kalkaḥ svarasastathaiva | pañcaiva kalpāḥ khalu bheṣajānā yathottaraṃ te guravaḥ pradiṣṭā." iti | te tu kharasa eva kṣīramantarbhāvayanti, phāṇṭaṃ śītakapāye'ntarbhāvayanti |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyā sūtrasthāne catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)