The Compendium of Suśruta 53
Nibandhasaṅgraha 53
- Language
- Sanskrit
53.2
annaṃ śālyādi, pānamanupānādi, vidhirvidhānaṃ kalpanaṃ prakāro vā |
53.3
atha śiṣyo guruṃ prati praśnaṃ kurvannāha, - dhanvantarimityādi | abhivādya namaskṛtya, uvāca uktavān | kimuktavānityāha, - prāgabhihita ityādi | mūlaṃ kāraṇam | sa iti āhāraḥ | nimitte ceti cakārādindriyārthāḥ kālo vihāraśceti trayaṃ samuccīyate | doṣāṇāmityupalakṣaṇaṃ, tena doṣadhātvādīnāmityarthaḥ | āhārasya sarvāpekṣaṇīyatāmāha, - brahmāderityādi | sthitiravasthānaṃ, utpattirjanma, vināśaḥ pralayaḥ; utpattiheturapi samyagupayogāt pradhānadhātūtpatteḥ, vināśahetuśca mithyopayogāt; devānā sthitirūpeṇa, jarāyujānā sthityutpattivināśānāṃ trayāṇāmapi hetu, dhyānāhāratve'pi brahmāderyogādidvāreṇa tṛptisaṃbhavādamṛtaprāśārthamāhāraḥ | sthitihetutāmeva vivṛṇvannāha, - āhārādevetyādi | abhivṛddhiḥ śarīrasya | balamutsāhopacayalakṣaṇam | ārogyaṃ svāsthyalakṣaṇam | varṇo gaurādi | indriyāṇāṃ prasāda svasvaviṣayagrahaṇasāmarthyam | vaiṣamyamanyathopayoga | asvāsthya doṣādivaiṣamyam | tasya cāturvidhyamāha, - aśitaityādi, aśitaṃ bhojyamodanādi, pītaṃ peyaṃ kṣīrādi, līḍhaṃ lehyaṃ madhvādi, khāditaṃ bhakṣya modakādi | nānādravyātmakasyeti bahuvidhapṛthivyādidravyārabdhasya | anekavidhavikalpasya anekavidhā maṇḍapeyāvilepībhaktādayo vikalpāḥ prakārā yasya sa tathā | anekavidhaprabhāvasya nānāprakāraśaktikasya | na hīti hi yasmādarthe| anavabuddhasvabhāvā āhārasyājñātasvarūpāḥ| bhiṣajo vaidyā. | me mametyarthaḥ | bhagavāniti dhanvantariṃ prati pūjāvacanam | uktaramāha, - ityukta iti | - ukta pūrvoktavacane preritaḥ | provāca uktavān | atheti maṅgale | khalu vākyālaṅkāre |
53.4
tatretyādi | lohitaśālī raktaśāliḥ; kalamo'ntarvedyāṃ kalaviriti loke; kardamaka iti sātiśaye paṅke niṣpadyata iti kardamako lokato'vagantavyaḥ, pāṇḍuka iti pāṇḍutuṣa. pāṇḍuśūkaśca pāṇḍukaḥ; sugandhako deśaśāliḥ pāñcāle; śakunāhṛta uttarakuroḥ sakāśāddhaṃsairānīta', avantyāṃ nagaryāṃ sa eva va(ca)kranāmnā prasiddha, magadhadeśe tu 'pāśaka' iti, vṛddhavaidyāstu “dvīpāntarāt samānīto garuḍena mahātmanā | śakunāhṛtaḥ sa śāliḥ syādrudraṣṭāparanāmaka" ityāhuḥ; puṣpāṇīva sugandhāni sukumārāṇyaṇḍāni taṇḍulāni yasya saḥ puṣpapāṇḍako lokato'vagantavyaḥ; puṇḍarīkaṃ śvetapadmaṃ tatsadṛśaḥ saukumāryavarṇasaurabhairyāḥ saḥ puṇḍarīko devabhraṣṭādeva bahupoṣakanāmā; mahātaṇḍulako mahāśāli ; śītādvibhetītyevaṃ śītabhīruko lokādavagantavyaḥ; rodhrapuṣpākārā. śūkā yasya sa rodhrapuṣpakaḥ; dīrghāḥ śūkā yasya sa dīrghaśūkaḥ; kāñcanaka svarṇaśāliḥ; mahiṣakūko madhyadeśe tilayāsīti prasiddhaḥ; hāyanakaḥ 'śaṅkhavāka' iti loke, jejjaṭastu poṭakapuccha ityāha; dūṣaka mahādūṣakau lokādavagantavyau | prabhṛtigrahaṇādyavakanaiṣadhādaya | śālaya iti akaṇḍitaśukā haimantāḥ; anye tu kaṇḍitaśūkā akaṇḍitaśūkāśca haimantā śālaya', graiṣmāḥ ṣaṣṭikā', prāyeṇa garbhapākāḥ, ṣaṣṭikā. ityanye; vārṣikāstu vrīhaya, kaṇḍitaśūkāstu vrīhaya ityanye | atra lohitaśālyādayasteṣu teṣu deśeṣu taistairnāmabhiḥ prasiddhāḥ; ekameva hi dravyaṃ nānādeśeṣu nānāśabdairabhidhīyate, yathā-vahvo'nna bhaktamāhuḥ, dākṣiṇātyāstu kūramiti; tatra dākṣiṇātyeṣu bhaktasañjñā nai (yai)va prasiddhā taditareṣu punaḥ kūrasajñeti, tasmāt śūkaśamīkudhānyāni nānādeśakūpovalebhyo jñeyāni, mṛgāstu nānādeśīyavyādhebhya', śākunikebhyaḥ pakṣiṇaḥ, kandamūlaphalāśibhyo vanecaratapasvibhyaḥ phandamūlaphalāni, śākāni tu bhrāmyāraṇyavāsibhya', kṛtānnāni tu sūdebhya, bheṣajadravyāṇi punaḥ kravyāṇi vaṇigbhya., akrayāṇi punarmūlādīni tāpasavanecarebhya iti |
53.5
tatra śālīnā sāmānyaguṇamāha, - madhurā ityādi | pūrva hi dravyarasaguṇavīryavipākakarmabhiricchāmi jñātumityuktaṃ, tadeva darśayati, - tatra lohitaśālirityādi yāvat dūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ śālaya iti dravyanirdeśaḥ, madhurā iti rasanirdeśa., vīryataḥ śītā iti vīryanirdeśa', laghupākā iti pākanirdeśaḥ, pittaghnā ityādi karmanirdeśaḥ | alpānilakaphā alpaṃ vātaṃ śleṣmāṇa ca kurvantītyarthaḥ |
53.6
lohitaśāliguṇamāha, - teṣāmityādi | doṣaghnastridoṣaghnaḥ | sarvadoṣetyādi atra doṣaśabdo vyādhiṣu vartate |
-
53.7
śālīnāṃ tāratamyamāha, - tasmādityādi | tasmāt lohitaśāle. | alpāntaraguṇā iti alpamantaraṃ bhedaḥ krameṇāvaratvena yeṣā te tathoktāḥ | guṇaśabdaḥ karmavācī | kramaśo'varā iti kramāt kramāddīnā ityarthaḥ |
53.9
ṣaṣṭhikānāha, - ṣaṣṭiketyādi | ante ṣaṣṭhikābhidhānaṃ sarveṣāṃ ṣaṣṭhikatvasūcanārtham | ṣaṣṭhiko gauraṣaṣṭhika', mukundakakākalakāsanapuṣpakakuravakakedārā kṛṣṇaṣaṣṭhikā, śeṣā gaurakṛṣṇā iti | prabhṛtigrahaṇāccīnadurduraśāradādaya | ṣaṣṭhiko vrīhibheda eva, 'ṣaṣṭhiko vrīhiṣu śreṣṭha' ityuktatvāt; kitu vrīhistripākī, ṣaṣṭikastu śīghrapākī |
53.10
gauraṣaṣṭikaguṇamāha, - ṣaṣṭika ityādi | sthairyakṛddehadārḍhyakṛt, tāruṇyasthāpako vā |
-
53.11
śeṣāstvityādi | alpāntarāḥ stokabhedā guṇaiḥ kṛtvā | tasmādvauraṣaṣṭikāt |
53.12
vrīhiviśeṣānāha, - kṛṣṇavrīhītyādi | kṛṣṇavrīhiḥ kṛṣṇatuṣataṇḍulaḥ, śālāmukhaḥ kṛṣṇaśūkākārataṇḍula', jatu lākṣā tadākṛti sukhaṃ yasyāsau jatumukha', nandīmukha āḍīcakṣusadṛśamukhataṇḍula, lāvākṣisadṛśataṇḍulo lāvākṣaḥ, ṣaṣṭhikavattvaritaṃ pacyata iti tvaritaka, kukkuṭyā aṇḍānīva varṇena varttulatayā ca taṇḍulā yasya sa kukkuṭāṇḍakaḥ, pārāvatavacchuklataṇḍulaḥ pārāvata', pāṭalāpuṣpavarṇīvrīhiḥ pāṭalaḥ; prabhṛtigrahaṇāt khañjarīṭakhañjanakaśaumakādayo gṛhyante |
53.13
kaṣāyamadhurā rase | amadhurāḥ pāke kaṭukau ityarthaḥ | vīryato'himā uṣṇā ityartha. | alpābhiṣyandina iti pūrvavat | tulyā. ṣaṣṭikairiti etena kudhānyebhya eṣāmutkarṣaḥ sūcyate, na tu ṣaṣṭikānā guṇakāritā, carakādyaistridoṣakāritvena pāṭalasyoktatvāt |
anāpoḍatha pāṭha iti jejjaṭaḥ | pāṭalāśabdo vrīhau sāmānye viśeṣe ca vartata iti viśeṣāvācinastridoṣakartṛtvaṃ sāmānyena vrīhestūkta eva guṇa iti gayī | yattvidoṣakārī pāṭalastatra jālantaraṃ, ayaṃ tu yathoktaguṇa iti brahmadeva |
53.14
atha kṛṣṇavrīhiguṇamāha, - kṛṣṇavrīhītyādi |
53.15
atha bhūmidvāreṇa guṇamāha - dagdhāyāmityādi | dagdhāyāmavanau jātā iti dagdhabhūmāvutpannāḥ |
53.16
sthalajetyādi | sthalajā jāṅgalabhūmisaṃbhavāḥ | satiktamadhurā īṣattiktamadhurāḥ | pavanānalabardhanā iti atra kiṃcitpacchabdaḥ saṃbadhyate |
53.17
kaidārā ityādi | kaidārā anūpajā ityarthaḥ, vṛṣyāḥ śukravairecanikāḥ | śukralāḥ śukravṛddhikarāḥ |
53.18
ropyātiropyaguṇamāha, - roṣyetyādi | ye śālaya ekavāramutpāṭyānyatra ropyante te ropyā, ye tu dvikhirvā'nyatra ropyante te'tiropyā. | mūtravivardhanā iti adāhitvāt, 'mūtralā' ityeke, anye tu mūtravivardhanā mūtrāpakarṣaṇāḥ pramehiṇāṃ hitā ityarthaḥ
chinnarūḍhaśāliguṇamāha, - śālaya ityādi | chinnarūḍhā iti pūrvaṃ chinnāḥ paścādrūḍhā ityarthaḥ |
upasaṃhāramāha, - vistareṇetyādi | uddiṣṭa. saṃkṣepeṇa kathitaḥ| ayaṃ śālivargaḥ, kiviśiṣṭa. śālivarga ? vistareṇa saha savistara ityarthaḥ | savistaratā ca vakṣyamāṇaślokena darśitā | tathathā “dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu cānuktamihāprameyāt” iti | atra hi aprameyāditi ānantyādityarthaḥ | iti śālivargaḥ ||-
53.20
tadvadityādi | tadvaditi savistarāṇāmapi kudhānyānā mudgādīnāṃ māṣādīnā coddeśamātrameva bhaviṣyatītyarthaḥ | māṣādīnā ceti 'cakāreṇa māṃsaphalaśākavargeṣu coddeśamātrameva bhaviṣyatītyanuktaṃ samuccīyate | anena pāṭhena mudgādīnā dhānyatvaṃ sūcyate, tena mudgādayaḥ śimbīdhānyeṣu paṭhyante | kudhānyeti kutsitāni dhānyāni kudhānyāni |
53.21
kudhānyāntyāha, - koradūṣaketyādi | koradūṣakaḥ kodravaḥ; śyāmākastrividhaḥ-śyāmākaḥ, uṣṭraśyāmākaḥ, hastiśyāmākaśceti, śyāmākaśabdena toyaśyāmāka ucyate, uṣṭraśyāmākaḥ sthūlaśyāmākaḥ, hastiśyāmākaḥ śyāmiketi loke; nīvāra uḍi (li) kādhānyaṃ, tadvividham-ekaṃ dhānyasahaśaviṭapaṃ dhānyakṣetrajaṃ, dvitīyaṃ mahādalakāṇḍaṃ tu salilajaṃ, tatra salilajaṃ salilavṛddhimatrāstambaprarohaṃ raktaśūkaṃ ca, tadeva praśāntikaiti tantrāntare'pi paṭhyate; varako varaṭikā śākambharībhūmau prāyaśaḥ; uddālako vanakodravaḥ; priyaṅguḥ kaṅgūniketi loke, madhulikā markaṭahastatṛṇaṃ, tadbhedo nāndīmukhī, kuruvindako vrīhiguruḥ; gavedhukastṛṇaviśeṣaḥ, 'galagodhūma' iti loke, deśāntare tu 'garala' iti loke, anye tu prabhṛtigrahaṇādgavedhukaśabdaṃ gṛhṇanti; saraḥ sarakarṇikā, varukaḥ 'baru' iti loke, anye tu varukaśabdaṃ prabhṛtigrahaṇādgṛhṇanti; todaparṇī toyaparṇī khanāmaprasiddhā, mukundo mulunda; veṇuyavo vaṃśaphalam | śeṣāṇi tu vanacāribhyo jñeyāni | prabhṛtigrahaṇena jhaṇṭīgharmūṭījojjālikādayaḥ |
53.23
uṣṇā ityādi | baddhaniṣyandā baddhamūtrāḥ | teṣāmeva keṣāṃcidvaiśeṣikaṃ guṇamāha, - kaṣāyamadhurā ityādi | 'sakodravāḥ śyāmākā' iti kecit paṭhanti | tatra bahuvacanaṃ śyāmākānā trividhatvāt |
53.24
kaṅgunīguṇamāha, - kṛṣṇetyādi | prādhānyaṃ kaphaharatvādiguṇāpekṣam |
madhūlikānandīmukhīguṇamāha, - madhūlītyādi | tathā madhuraśītalagrigdhetyarthaḥ ||-
53.25
varukamukundakayorguṇamāha, - viśoṣītyādi | viśoṣī dravadhātoḥ | bhūyiṣṭhamatiśayena |
53.26
veṇuyavaguṇamāha, - rūkṣetyādi | kudhānyānāṃ vārgikaguṇaprastāve baddhaniṣyandā ityukte'pi veṇuyavā baddhamūtrā iti pṛthakkṛtya yaduktaṃ tadatiśayapratipādanārtham |
53.27
śamīdhānyāni guṇakarmabhyā nirdiśannāha, - mudgetyādi | mudgā nānāvidhā haritapītakṛṣṇaraktabhedena, vanamudgastu vane jāyate kṛṣṇamudga iti prasiddhaḥ, mudgiketi loke; kalāyāstripuṭā'; makuṣṭhakā moṭhaḥ, masūrā dvividhā. - kṛṣṇā pāṇḍurāśca, tatra kṛṣṇavarṇā masūrābhidhānāḥ, pāṇḍuvarṇā maṅgalyakābhidhānāḥ; caṇakaḥ prasiddha, satīno vartulakaḥ, svalpāstripuṭāḥ, hareṇu. svalpavartulaḥ; āḍhakī tuvarī | vaidalā iti eṣāṃ 'vaidalā' iti sañjñā, na punaranvayārthena vaidalasaṃjñā; evaṃ hi vidalānāmiti vaidalā iti māṣakulatthādiṣvapi vaidalatvaṃ syāt, tena "bahura mūlakaṃ matsyān śuṣkaśākāni vaidalam | varjayeccālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca" ityādiṣu vaidalatvena mudgādiṣu niṣedha', tena gulmeṣu māṣakulatthādayo na niṣidhyante, na hi te vaidalāḥ |
53.29
mudgaguṇamāha, -nātyarthamityādi |
masūraguṇamāha, - vipāka ityādi ||-
makuṣṭhaguṇamāha, - makuṣṭhakā ityādi ||-
53.30
kalāyaguṇamāha, -kalāyā ityādi |
āṭakīguṇamāha, -āḍhakītyādi ||-
53.32
caṇakaguṇamāha, - vātalā ityādi |
hareṇusatīnāvāha, - hareṇava ityādi ||-
53.33
ṛte mudgamasūlyorāṣmānakaratvamāha, - ṛta ityādi | ṛte vinā, mudgamasūrayoḥ svajātyapekṣayā ādhmānaniṣedha., na puna sarvathā''dhmānaniṣedha. |
53.34
naidantyenānāṇān māṣādīnāha, - māṣa ityādi | bhinnapurīyamūtro dravapurīpamūtra, santarpaṇastṛptikara, valaprada. valamupacayaśaktiklakṣaṇaṃ, vṛṣyatvaśuklatve śrutivṛddhikaratve; "pittakaphāvahaśca" iti kacit |
53.35
rājamāṣānāha, - kaṣāyetyādi | alasāndro rājamāṣaḥ | kaṣāyarasaprabhāvāt kaphahāritvamavṛṣyatvaṃ ca jñeyam | svāduriti rase |
ātmaguptakākāṇḍayorguṇamāha, - māṣairityādi | ātmaguptā kapikacchu, tasyā' phalamātmaguptaṃ; kākāṇḍaphalamakṣakaḥ kapikacchusadṛśaśimba kākāṇḍa 'śūkaraśimbī' iti loke ||-
53.36
āraṇyamāṣaguṇamāha, - āraṇyamāṣā ityādi | āraṇyamāṣāṇā rūkṣatvāvidāhitve ca svajātyapekṣayā |
53.37
kulatthānāha, - uṣṇa ityādi | uṣṇo vīryeṇa | kaphamārutaghna iti kaphamārutau bhinnau militau ca hantītyarthaḥ |
53.38
vanyakulatthamāha, - ānāhetyādi | gudakīlā arśāṃsi |
53.39
tilamāha, - īṣadityādi | īṣatkaṣāyo'nurasatvena, madhuro mukhyarasena, īṣattikto'nurasatvenaiva | vraṇālepana eva pathya iti etena tilānāmālepana eva vraṇe pathyatvaṃ, abhyavahāre punarapathyatvameva; anye punaḥ 'snigdho vraṇe sarvata eva pathya.' iti paṭhanti, sarvata iti pañcadaśadhā prasarapradṛṣṭeṣvityarthaḥ, anye tu dvivraṇīyophebhyo doṣahantṛbhyo lepebhya sarvebhyaḥ pathyatama
ityarthaḥ | dantebhyo hito dantyaḥ | tvace hitastvacyaḥ | keśebhyo hitaḥ keśyaḥ |
—
53.40
tilānāmuttamamadhyamādhamatvamāha, — tileṣvityādi | asitaḥ kṛṣṇaḥ, sitaḥ śveta, anye iti pītaharitalohitāḥ |
53.42
yavamāha,—yava ityādi | himaśceti cakāraḥ kaṣāyānantaraṃ boddhavyaḥ | tena madhurarasāccakārasamuccitaṃ kaṣāyatva hīnamiti jñeyam | vraṇeṣu pathyastilavaditi tilo yathā vraṇe lepe vātapittakapheṣu ca śasyate, tathā yavo'pi | nityamiti vacanenāvidagdhavidagdhāminnāśuddhatvādyavasthāsvityarthaḥ, anye tu nityagrahaṇena vraṇe yavābhyavahāreṇāpi hitamicchanti | prabaddhamūtro 'lpamūtra., ata eva pramehiṇā hita. | bahuvātavarcā iti vāto'tra kukṣivāto'bhipreta., anyathā medomaruttṛḍharaṇa iti virudhyate | sthairya vayasthāpanakāritvam | medomaruttṛḍharaṇa iti medovātaṃ tṛṣṇāṃ ca hantītyarthaḥ; yadi vā medasā''vṛto marunmedomaruttaṃ sāvaraṇaṃ hanti, srota śodhakatvāt | nirāvaraṇe tu rūkṣaśītakaṣāyakaṭupākairnātivardhako nātipratyanīka | yavo'kaṣāya iti kecit | tatreṣṭakaṣāya ityarthaḥ |
atiyavaguṇamāha, — ebhirityādi | atiyavā niśśukā kṛṣṇāraṇayavā eva | aśeṣairguṇairatiyavān vidyādityarthaḥ | anye tu paṭhanti—“yavebhyo'pi yavānaśeṣān” iti | tatrātiyavayavikādayo'śeṣaśabdavācyā | tatra yavikā niḥśūkā svalpā ||—
53.43
godhūmaguṇamāha, — godhūmatyādi | sthiro vayaḥsthāpanakārī | snigdho'tiśīta ityatiśabdaḥ kākākṣigolakavadubhayatrāpi sambadhyate | śleṣmakara iti navagodhūmaḥ, purāṇagodhūmastu vasante'pyupayogāītvānna śleṣmakara |
—
53.44
sāmānyaśimbiguṇamāha, —rūkṣa ityādi | viṣaśothamiti kecit paṭhanti |
—
53.45
varṇaviśeṣeṇa śimbādīnāṃ guṇamāha, —sitetyādi | sitāḥ śuklāḥ, asitāḥ kṛṣṇāḥ | yathoditāste guṇata. pradhānā iti asitāt kṛṣṇāt sitaḥ pradhānaḥ, pītādasitaḥ pradhāna., raktādapi pīta | guṇe rasavīryavipākalakṣaṇaiḥ, pradhānāḥ śreṣṭhāḥ | anye tu 'yathoditāste guṇatastathā''rdrā' iti paṭhanti | atrāyamarthaḥ—ye śimbā yena prakāreṇa rasapākayoruditāste tathaivārdrā jñeyā, natu śuṣkā |
—
53.46
sahādvayamiti sahādvayaṃ mudraparṇīmāṣaparṇyau | mūlakajāśca śimbā iti mūlakaśimbī kuśimbī | vallīśimbī śukaśimbī | anye tu mūlakaparṇikā (nā) śceti paṭhanti; tatra mūlakaparṇī śobhāñjanakaḥ |
—
53.47
idānī vaidalānā mudrādīnāṃ satīnāntānāmārdrāṇāṃśimbīguṇamāha,-vidāhavantaścetyādi | viṣṭabhya jīryanti guḍguḍaśabdaṃ kṛtvā pāka gacchantītyarthaḥ | anye savātatodaśūlā malasyāpravṛttiṃ kṛtvā pākaṃ gacchantītyartha. | vaidalikāstu śimbā mudrādīnāmārdraphalikā | śuṣkanirgatalacā tu prāgukta eva guṇaḥ |
—
53.49
śamīdhānyasāmānyādeva kusumbhātasīsarṣapaguṇamāha, — kaṭurvipāke ityādi |—rase ca pāke ca kaṭuka ityarthaḥ | 'madhuro'nilaghna.' ityanye paṭhanti | siddhārthakaḥ śvetasarṣapaḥ | raktasarṣapaguṇamāha, -tathetyādi| asitasarṣapo raktasarṣapaḥ |
tyājyamāha, - anārtavamityādi | anārtavamanyartujātam | vyādhihataṃ kuṅkumādinā hatam | aparyāgatamapakvam | abhūmijamparopalakādisaviṣabhūmijaṃ; yasya dhānyasya yocitā bhūmistato'nyatra bhūmau jātamityapare| navaṃ cāpīti cakāreṇa navasyānatidoṣakāritā sūcyate | dhānyaśabdena śūkaśamīdhānyāni gṛhyante 50
navādīnāṃ guṇamāha, - navamityādi | navamiti varṣaṃ yāvat | abhiṣyandi doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananam| laghu saṃvatsaroṣitamiti laghu purāṇamiti vācye'tra saṃvatsaroṣitamiti yat karoti tajjñāpayati-prathamavarṣādūrdhvaṃ dvitīyaṃ varṣaṃ yāvat purāṇaṃ guṇavacca bhavati, tadūrdhvaṃ tu nīrasatvānna guṇakaramiti | uktaṃ ca"varṣoṣitaṃ sarvadhānyaṃ parityajati gauravam | na tu tyajati tadvīryaṃ kramaśo vijahāti tat” iti; māṣacaṇakādayastu nūtanā eva svakāryakaraṇasamarthā ityeke ||-
53.51
virūḍhamāha,-vidāhītyādi | virūḍhamaṅkurajananaśaktirahitamityartha., anye virūḍhamaṅkuritamityāhu, īṣadvṛddhaṃ caṇakamudgādi virūḍhamāhurapare |
53.52
upasahāramāha, - śālyāderityādi | bhāgaśaḥ kālapramāṇaṃ saṃvatsaroṣitamityanenoktam | saskāro yathā-gurorapi vrīheḥ saskāravaśāllājā laghavaḥ, mātrā punaragnivalāpekṣiṇī hīnā madhyamottamā ceti | “laghu pathyatama proktaṃ gurvapathyatamaṃ smṛtam | yadyadāgacchati kṣipraṃ tattallaghutaraṃ smṛtam” iti | kudhānyavargaḥ |
53.53
atraṃ bhaktasūpaṃ coktaṃ, prādhānyavyañjana māṃsamāha, - tadyathetyādi | jaleśāyāḥ kośāsthāḥ pādino matsyāśca; ānūpāḥ kūlacarāḥ plāvaśca, grāmyaśabdeneka śaphābdena ca grāmyāḥ, śapha.khuraḥ; kravyabhukśabdena ca guhāśayāḥ prasahāśca, kravyaṃ māṃsaṃ; jāṅgalaśabdena jaṅghālaviṣkirapratudaparṇamṛgavileśayā iti trayodaśa bhedā ṣaṭsvevāntarbhūtā; sakhyeyanirdeśādeva ṣaṭsakhyāyā labdhāyā ṣaḍgrahaṇaṃ pratudādibhedā hyeteṣvevāvarudhyante, tena ṣaḍbargā iti niyamārtha; anye'pi jāṅgalādibhedā bhaviṣyantīti sūcanārthami-
tyapare | ayaṃ pañcabhedaḥ saṃkṣepeṇottarottaraprādhānyajñāpanāya | vargāṇāmuttarottaraprādhānyamāha, - eteṣāmityādi | punardvaividhyamāha, -te punarityādi | dvaividhyakathanaṃ jāṅgalatvenānūpatvena ca vakṣyamāṇabhedānāṃ guṇānugamāya | jāṅgalasyāṣṭavidhatvamāha, -tatretyādi | te sarve'graiva vakṣyante | teṣā madhye kasya prādhānyamityāha-teṣāmityādi | jāṅgalaviṣkirāviti kvacit |
53.54
jaṅghālaviṣkirāvāha, -tāveṇetyādinā | yau jaṅghālaviṣkirau kathyete ityarthaḥ | eṇaḥ kṛṣṇahariṇaḥ, hariṇo gaurahariṇa, ṛkṣo nīlāṇḍa. 'roru' iti prasiddhaḥ, kuraṅgaścaturagatiḥ 'caturaṅga' iti loke, karāle'dhoniṣkrāntadanto himavadādiparvateṣu 'kastūrīmṛga' iti loke, kṛtamālā bahva. saṅghātacāriṇo mṛgā deśāntare lokādavagantavyāḥ, śarabho'ṣṭāpada uṣṭrapramāṇo mahāśṛṅga- pṛṣṭhagatacatuṣpādaḥ kāśmīre prasiddhaḥ, śvadaṃṣṭraścaturdaṃṣṭro'tiduṣṭaḥ 'karkaḍhaka' iti kārtikapure, pṛṣato binducitritaḥ 'cittala' iti loke, cāruṣkaśvāśuśarīraḥ khalpatanurmṛgabheda eva, mṛgamātṛkā alpā pṛthūdarā caturaṅgulī 'medalī' iti loke | prabhṛtigrahaṇāt koṭakāgadayaḥ | jaṅghālā iti praśastajaṅghāvantaḥ | teṣā sāmānyaguṇamāha, -kaṣāyā ityādi | tīkṣṇā iti tīkṣṇaguṇakarmakaratvāt | bastiśodhanā iti aśmarīśarkarāmūtrakṛcchramūtrāghātādiṣu pathyā mūtravirekakāriṇa ityarthaḥ |
53.55
teṣā madhye kṛṣṇahariṇaguṇamāha, - kaṣāya ityādi | eṇasya ṣaḍrasatve'pi kaṣāyamadhurotkaṭatvātkaṣāyamadhura ityuktam |
53.56
gaurahariṇaguṇamāha-madhura ityādi | baddhaviṇmūtra iti etenātisāriṇā pramehiṇā ca hita ityuktaṃ; eṇastu pramehiṇāmahitaḥ, vastiviśodhanatvāt |
sūtreṇa hariṇayorbhedamāha, - eṇa ityādi |
53.58
mṛgamātṛkāmāha, - śītetyādi |
53.59
lāvaḥ prasiddhaḥ; tittiriḥ kṛṣṇatittiritthipakṣaḥ, kapiñjalo gauratittiriḥ; vartīraḥ kapiñjalānūkaḥ kapiñjalādalpo vartikātaḥ kiñcinmahān vartakasadṛśa eva, 'ghargherā' iti loke; vartikāvartikau tadbhedau; namukā loke ghuḍurukābhidhā hūṅkārakāriṇyalpā pāṇḍurodarā; vārtīkā varticaṭakā svalpā. saṃghātacāriṇaḥ 'vageḍā' iti loke; cakoro raktākṣo viṣasūcakaḥ khanāmnā khyātaḥ; kalaviṅkaḥ kālacaṭako bhṛṅgarājādiñca, apare bhṛṅgarājamāhuḥ, anye tu raktaśirasa kṛṣṇagrīvaṃ grāmacaṭakākāra kalaviṅkamāhuḥ; mayūra prasiddha; krakaro lāvāntako kapiñjhalāt sthūla, 'kayara' iti loke; upacakraḥ krakarabhedaḥ kṛśacakṣurmadāvilaḥ; kukkuṭa prasiddhaḥ, sāraṅgaścātakaḥ, anye kṛṣṇakarburadhātakākāro viṣkiraḥ; śatapatro dārvvāghāṭa, 'kāṣṭhakuṭṭaka' iti loke; kutittiritkhittirimaida pāṇḍu kapilaḥ, kuruvāhakaḥ kurukurutaḥ; yavālako yavaguḍurukaḥ | prabhṛtigrahaṇenaivajātīyāḥ | vikīrya bhakṣayantīti viṣkirā; tribhiścaraṇayugalacañcubhirāhalanti vilikhantīti vyāhlāḥ | eteṣā sāmānyaguṇamāha,- laghava śītamadhurā ityādi | anye lāvādirvatikādirvagayorguṇān ślokena paṭhanti, - "vargī svādurasāvetau kaṣāyānurasau laghū | vātapittaharau nātiśītalau vastiśodhanau" iti- atrāpi sa evārthaḥ
53.60
teṣāṃ madhye lāvakaguṇamāha, - saṃgrāhītyādi | sannipāte tu pūjita iti pūjita praśasta ityarthaḥ | sāmānyaguṇakathane doṣaśamana iti vacanādatra sannipātavacanācca vātādīn vyastān samastānapi hantītyarthaṃ ; athavā sannipātajvare nivṛtte punarāgamananivṛttaye prayojya ityarthaḥ | atra kecit paṭhanti,-"gairaika pāṇḍulaścaiva pauṇḍrako darbharastathā | lāvaścaturvidha. proktastittirirdvividha. smṛta.-" iti | gairikapāṇḍulau prasiddhau, pauṇḍrakadarbharau deśāntare lokādavagantavyau | tittirivrvyākhyāta | asyāgre kecit gairikapāṇḍulapauṇḍrakadarbherabhedena guṇān pṛthagbhinnān paṭhanti, etacca na bahusaṃmataṃ tasmānna paṭhanīyam |
53.62
kṛṣṇatittiriguṇamāha, īṣadityādi | īṣadurutva lāvakāpekṣayā | sarvagrahaṇa raktaduṣṭinivṛttyartham | gauratittiriguṇamāha, - raktetyādi |
-
53.63
krakaraguṇamāha, - vātapittetyādi | upacakraguṇamāha, -tathetyādi | tatheti krakarasadṛśaguṇā ityarthaḥ |
-
mayūraguṇamāha,-kaṣāya ityādi | dṛkśrotrendriyadārḍhyakṛditi cakṣu śravaṇendriyadārḍhyakārītyarthaḥ |
53.66
vanakukkuṭamāha - snigdhetyādi | vanyo vanajāta | grāmyakukkuṭamāha-tadvadityādi | tadvaditi vanakukkuṭavadityartha | gurustviti vanyo'pi guruḥ, grāmyastu gurutara ityartha. || 65-66 ||
53.67
pratudānāha,-kapotetyādi | kapoto vanavāsī pāṇḍuka iti loke, sa ca nānāvidha ; pārāvato gṛhadevakūlālaya ; bhṛṅgarājo bhramarako dhūsyāṭasadṛśa. 'pakṣirāja' iti loke, parabhṛtaḥ kokila', koyaṣṭi koyaṣṭakā dīrghajaṅghā 'koyaṅga' iti loke, kuliṅgo vanyo grāmyacaṭakākāra ; gṛhakuliṅga puṇḍracaṭaka 'grāmacaṭaka' iti loke, gośvedo gonarda ; ḍiṇḍimāṇavakaḥ ḍiṇḍimotkaṭadhvani, śatapatro rājaśuka, mātṛnindaka priyātmakaḥ 'putrarañjaka' iti loke, medāśī putraśuka, mekāśīti kecit, tatrāpi sa evārtha ; śukasārike prasiddhe; valgulī gaduliketi loke, giriśā girivartikā, parvatavāhītyeke, ladvā pheḍītaikto raktapucchādhobhāga', anye bharadvājamedamāhu, 'lāṭa' iti loke, anvadūpako dvitīyapheñjātakaḥ, anye sadyānacakṣvākṛtikacubhāgaṃ dīrghapucchādilakṣaṇena pratudaṃ vihaṅgamāhu, sugṛhī pītamastako 'vayā' iti loke; khañjarīṭaḥ sitāsitavarṇo drutalalitagati, 'kavaḍiyā' iti loke; hārīto haritapītavarṇa 'haritāla' iti loke, dātyūhaḥ kālakaṇṭhaka 'rāyukta' iti loke | prabhṛtigrahaṇāt gopāputrasārapadendrādayaścarakoktā | pratudā iti pratudya bhakṣayantīti heto |
53.68
eṣā sāmānyaguṇamāha, - kaṣāyetyādi | phalāhārā marutkarā iti phalāhāratvena vātakarā., phalāhāratva svabhāvakathanaṃ vā, vātakaratvaṃ na kalāyādivat, kiṃtu māsāntarāpekṣayā na vātaṃ ghnantītyartha |
teṣā madhye bhedāśiguṇamāha,—sarvadoṣakara ityādi | maladūṣaka iti vātādidoṣajanano mūtrādimaladūṣakaśceti svabhāvena doṣāṇā malānā ca dūṣayitetyartha | kecit sarvadoṣakarasthāne ‘sarvadoṣahara’ iti pramādapāṭhaṃ dṛṣṭvā sarvadoṣaharasya ca maladūṣakatvāsabhavena maladūṣakasthāne ‘galadūṣaka’ iti paṭhanti; tacca pramādajatvānnādeyam ||—
53.69
kāṇakapotaguṇamāha,—kaṣāyetyādi | cakāro'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavya , tena kāṇakapoto'pi tridoṣakopano maladūṣayiteti cakāreṇa pūrvānuvṛttaṃ samucīyate | kāṇakapoto vanavāsī pāṇḍukapota , anye'ruṇavarṇakamapi kapotamāhu |
53.70
pārāvataguṇamāha,—raktetyādi | viśada picchilaviparīta:70
vanyakuliṅgaguṇamāha—kuliṅga ityādi |
53.71
gṛhakuliṅgaguṇamāha—raktetyādi | veśma gṛham |
53.72
guhāśayānāha,—siṃhetyādi | siṃha· parākramī nidrālu , vyāghro vikṛtamukho nidrālurhiṃsa , vṛka kukkurasadṛśa· paśu kṣudra , tarakṣurmṛgaśatrurvyāghraviśeṣa ‘jarakha’ iti loke, ṛkṣo bhallūko'tilomaśa ‘riṃcha’ iti loke, dvīpī vyāghrabhedaścitravyāghra ‘citraka’ iti loke, mārjāro viḍāla , atra ca mārjāro guhāśayatvādaraṇyaviḍālo boddhavya , śṛgāla prasiddha , mṛgervārurmṛgabhakṣya śṛgālākṛti ‘hariṇāḍuva’ iti loke | prabhṛtigrahaṇadvāntādavabhruprabhṛtaya. | guhāsu parvatavivareṣu śerata iti guhāśayāḥ 72
53.73
teṣā sāmānyaguṇamāha,—madhurā ityādi |
53.75
prasahānāha,—kāketyādi | kāka prasiddha , kaṅko dīrghacañcurmahāpramāṇa , uktaṃ ca,—“kaṅka syāt kaṅkamallākhyo vāṇapatrārhapakṣaka. | lohapṛṣṭho dīrghapāda pakṣāva pāṇḍuvarṇabhāk”—iti; kuraraśchidyākāro nādotthāpitamatsyo hastamatsyagrāhī ‘kurala’
iti loke prasiddhaḥ; cāṣa indranīlamaṇisadṛśapakṣaḥ śastadarśanaḥ ‘karaṭāśana’ iti loke prasiddha ; bhāso gokulacārī gṛdhraviśeṣaḥ śvetaśikhāvān, śaśaghātī cillyākāro mahācaraṇanakhaḥ prahāreṇa śaśakrāharaṇaśīla śaśāmiriti loke prasiddhaḥ; anye pājītyāhu, ulūka· kauśika.; cilliḥ cilhaḥ, śyenaḥ siñcāno garuḍānvaya., gṛdhro māsāśī yojanadṛṣṭiḥ; prabhṛtigrahaṇena dhūmapikākarapatrikādayo gṛhyante | prasahya bhakṣayantīti prasahā | teṣā sāmānyaṃ guṇamāha,—ete ityādi | ete vāyasādaya· siṃhādibhiḥ samānāstulyā iti savandhaḥ | vāyasa kākaḥ | te keṣu samānā ityāha,—rasavīryavipākeṣu | viśeṣādatiśayena, śoṣiṇe rājayakṣimaṇe |
53.76
parṇamṛgānāha,—madgvityādi | madgumūṣiko māluyāsarpaḥ; anye tu madgumūṣikau bhinnāvacakṣate; tatra madgu· pūrvārtha eva, mūṣiko vṛkṣamūṣika , vṛkṣaśāyikā vṛkṣamarkaṭikā ‘gilī’ iti loke, avakuśo golāṅgūlo vānaraviśeṣa , pūtighāso vṛkṣabiḍāla sugandhidṛṣaṇaḥ ‘karpūraka’ iti loke; vānaro markaṭa· | prabhṛtigrahaṇādevaṃjātīyā anye'pi | prāyeṇa vṛkṣasthāyitvāt parṇamṛgāḥ |
53.77
eteṣāṃ sāmānyaguṇamāha,—madhurā ityādi |
53.78
bileśayānāha,—śvāvidityādi | śvāvit sūcisadṛśaromayuktā ‘siṃhā’ iti loke; śalyako vajraśakalo bṛhadrodhānukārī ‘sālā’ iti loke, godhāśaśau prasiddhau, vṛṣadaṃśo grāmamārjāraḥ, anye vanamārjāramāhu , lopāka śṛgālabheda , ‘lāṅgalaka’ iti loke, lomaśakarṇo nalatkara , kadalī mahābiḍālasamo vyāghrākāra ‘kadalīhuṇḍa’ iti pauṇḍre prasiddha , anye sarpaviśeṣamāhuḥ, apare kadalīmṛgamiti samasta paṭhanti, tatrāpi sa evārtha ; mṛgapriyako gonasa·, ajagaro mahāsarpaḥ, sarpa. punaralpo rājilamaṇḍalīdarvīkarabhedātrividhaḥ; mūṣiko bhūmimūṣika ; nakulo bhujaṅgaśatruḥ, tadbhedo mahābabhru ; prabhṛtigrahaṇādgaṇḍakajāhakaprabhṛtayo'pi draṣṭavyā | bilaśāyitvādvileśayā. |
53.79
eteṣā sāmānyaguṇamāha-carca ityādi | sahataṃ sāndraṃ, anye tu 'saṃgrāhakā baddhamūtrā.' ityādi paṭhanti |
53.80
teṣāmeva keṣāṃcidguṇaviśeṣamāha, kaṣāyetyādi | vāte sādhāraṇo madhyasthaḥ sādhāraṇadeśavat, na cāyaṃ vātaṃ kopayati na ca vātaśamaṃ karoti, mādhuryādvātaśamahetu., kaṣāyāt saśaiśyāccāheturiti sādhāraṇatvam |
53.84
gothetyādi | dūṣīviṣāpahā iti viṣameva dāvāgnivātātapādyabhibhavena mandatā gataṃ viṣapītasya vā viṣa dūṣīviṣam| sarpāḥ sāmānyasarpāḥ| darvīkarā' phaṇakarā ityarthaḥ| dīpakā rājimantaḥ || 82-84 ||
53.85
grāmyānāha, -aśvāśvataretyādi | aśvo ghoṭakaḥ; aśvāyāṃ gardabhena janito'śvatara 'vesara' iti loke, gauḥ prasiddhā, kharo gardabha, uṣṭra karabhaḥ; vastaśchagala., urabhro meṣaḥ, medaḥpucchako dumbakaḥ, anye eḍakamāhu', prabhṛtigrahaṇādvekaprabhṛtaya. | prāyo grāmavāsitvādvāmyā |
53.86
teṣā sāmānyaṃ guṇamāha, - grāmyā ityādi |
53.87
atha chāgalaguṇamāha, - nātiśīta ityādi | alpasnehagauravābhyāmalpakapha, uṣṇānubandhādalpaśaityādalapapitta, kaṭutiktavyāyāmālpāmbusevanādanabhiṣyandī alpāmiṣyandī doṣadhātumalasrotasāmalpakledaprāptijanana ityarthaḥ |
meṣaguṇamāha, -bṛṃhaṇamityādi | aurabhra māsa yadyapi pittaśleṣmakara matrokta, tathā'pi sātiśayaṃ pittaṃ śleṣmāṇaṃ ca na karotīti vipracaṇḍācāryamatam ||-
53.88
meda pucchaguṇamāha-meda ityādi |
53.89
gavyaguṇamāha, - śvāsakāsetyādi |
salavaṇamīṣallavaṇam | śaphaḥ khura' |-
53.90
alpetyādi |
53.92
sarveṣāmeva jāṅgalānāmalpāmiṣyandi vaṃ mābhūdityāha, - dūra ityādi | janaśabdo'tra grāmavācī, tena dūre grāmato gṛhā ityartha , anye dūre janānteti paṭhitvā vyākhyānayanti, dūre janānāmātto gṛhīto nilayo yairmṛgairvihaṅgaiśca te tathā | dūre pānīyagocarā iti dūre pānīyaviṣayā pānīyāhūranivāsina ityarthaḥ | ye mṛgāśceti cakārāt sarpādayaḥ | atīvāsannanilayā iti atiśayena grāmāsannagṛhā ityartha | samīpodakagocarā iti pānīyasamīpabhūmicāriṇa ityartha | atrāpi cakārāddhanvānūpacāriṇāmajāvitittirīṇā jāṅgalapaṭhitānāmapi miśragocaratvānnātyabhiṣyanditvam |
91 |
53.93
ānūpavargaprakārānāha-ānūpavargastvityādi | anugatā āpo'sminniti sajalasthalātmako deśa, tadbhavā ānūpāḥ | kūlaṃ nadyāditaṭaṃ, tatra caranti bhakṣayanti bhramanti ca ye te kūlacarāḥ | plavante pānīye taranti ye te plavā. | kośa śaṅkhādīnā saṃpuṭaḥ, tatra tiṣṭhantīti kośasthāḥ | pādina pādvantaḥ | matsyāḥ prasiddhāḥ |
53.94
tatra kūlacarānāha, - tatretyādi | gajo hastī, gavayo gosadṛśaḥ, mahiṣaḥ prasiddha, ruru śaradi śṛṅgatyāgī, talakṣaṇaṃ ucyate-"vikaṭabahuviṣāṇa śambarākāradeha salilataṭacaratvācchambarabhyo vicitra. | tyajati śaradi śṛṅga rautyato'sau ruru syāt pṛthulamṛgaviśeṣa prāyaśaścedideśe" iti; camara. keśamṛyurgosadṛśa', sṛmaro mahāsūkara, anye tu mahāśvākāraśvamarāntakaḥ; rohito lohitavarṇo mṛgajāti, anye tu 'rohiṣa'
iti paṭhanti vyākhyānayanti ca-kacchaśūkara ityarthaḥ, apare phalaśūkaramāhu ; varāha śūkarā; khaḍgī gaṇḍakaḥ, gokarṇo gosadṛśakarṇaḥ 'gona' iti prasiddhaḥ; kālapucchakaścalakṣṇakṛṣṇapucchakaḥ, ondraḥ pānīyaviḍāla 'odana' iti loke, nyaṅkuḥ 'nyaṃguṇa' iti loke, araṇyagavayo vanyagau |
53.95
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha, -vātetyādi | śītalā iti atra cakāro luptanirdiṣṭo draṣṭavya, tenauṣṇyamapi kepācidiṣṭameva
53.97
teṣā kepācideva guṇaviśeṣamāha, —virūkṣaṇa ityādi | samuditau kaphavātau hanti, kevalaṃ tu kaphaṃ karotyeva; gajādipu virūkṣaṇakaphannatvādi svajātyapekṣaṃ pariṇativiśepāt |
53.98
snigdhoṣṇetyādi | vṛṣya puṃstvavardhana iti ca dvayaṃ suptivṛddhiprāptaye |
53.104
rurormāṃsamityādi | svedanaṃ svedajanakaṃ, bṛṃhaṇamiti bṛṃhaṇaṃ dehavṛddhikara, vṛṣyaṃ śukralaṃ, tarpaṇaṃ tṛptijanakam | pitryamiti pitṛbhyo hitam || 99-104 ||
53.105
plavānāha, –haṃsetyādi, | haṃsa. kalasvaro lalitagati pratiddhaḥ; sāraso lakṣmaṇo raktāṅgirā' prasiddha eva, krauñcaḥ krauṃcira'; cakravāko dvandvacaro niśāviyogī; kuraraḥ asya prasaheścapi pāṭha, tenobhayepāmapi guṇā boddhavyāḥ, anye tu kaṅkamallasadṛśajalacaraṃ kuraramāhu, kādambaḥ kalahaṃso'tidhūmrapakṣa., anye tu raktacañcaśira. kṛṣṇapādādīnā lakṣaṇena kṛtvā 'kayaṃtra' iti paṭhanti; kāraṇḍava śuklakahasabhedo'npa', anye karahavamāhuḥ, ukta ca, — "kāraṇḍava' kākavaktro dīrghāṅgi kṛṣṇavarṇabhāk-" iti, jīvañjīvako vipadarśanamṛtyu, vaka. pāṇḍurapakṣa' prasiddha', valākā vakabhedaḥ 'vagulī' iti loke; puṇḍarīko nalinanayana, lavo mahāpramāṇaḥ prasevakagala. 'sagaḍa' iti loke, śarārīmukhaḥ khadiravarṇo 'nirgarāṭī' iti loke, nandīmukha' patrāṭī āṭībhedaḥ; madgurjalakāka, utkrośā kurarabhedo matsyāśī; kācākṣaḥ kapardipāka. 'vahuḍī' iti loke; mallikākṣa śuklaśavalaḥ, śuklākṣastadveda, anye tu malinacañcacaraṇo hasabheda evetyāhuḥ; puṣkaraśāyikā padmapatraśāyikā; konālaka śyāmapṛṣṭhaśvetodaraḥ 'pānīyavarttikā' iti loke; ambukukkuṭikā jalakukkuṭī kṛṣṇavarṇā, 'buḍiyāka' iti loke; megharāvaścātaka, anye tu cātaka viṣkireṣvāmananti; śvetavāralaḥ śuklapakṣa prasevakagala 'jyeṣṭhavalākā' iti loke | prabhṛtigrahaṇādārāmaṇḍituṇḍikāmṛṇālakaṇṭhādayaḥ |
53.106
teṣā sāmānyaguṇāha, - rakketyādi |
53.107
keṣācidviśeṣaguṇamāha, - gururuṣṇetyādi | anye punaratra sārasakrauñcakurarakāraṇḍavakādambakajīvañjīvakānāpi viśiṣṭaṃ guṇaṃ paṭhanti, tannātiprasiddhamiti na likhitam |
53.108
kośasthānāha - śaṅkhetyādi | śaṅkhaḥ prasiddhaḥ; śaṅkhanakhaḥ kṣudraśaṅkhaḥ śaṅkhabheda eva, śukti. samudrā śampi; śambūka āvarttakośa., sākulā iti loke; bhallūkaḥ kapardaka, anye śambūkabhedamāhu | prabhṛtigrahaṇāt voḍikajalaśuktiśambūkabhedā vahuvidhā gṛhyante |
53.109
pādina āha, - kūrmaityādi | kūrmaḥ kacchapaḥ, sa tu nānāvidho vartuladīrghamahadādibhedena, kumbhīro'pi nānābhedo ghaḍiyālagothādibhedena, karkaṭo'pi dvividha kṛṣṇaśuklabhedena; śiśumāro halyākāro'ntarcakro vahirniḥśvāsamuk, so'pi dvividho vartuladīrghabhedena, dīrghaphāṇita iti loke' prāhu, sa evātra gṛhyate pādisvāt | prabhṛtigrahaṇādgrāhrādayaḥ |
teṣāṃ kośasthānāṃ pādinā caikaguṇatvādyubhayorvaryayorguṇamekīkṛtyāha, - śaṅkhakūrmādaya ityādi |
53.111
teṣā madhye kasyacidguṇamāha, - kṛṣṇetyādi |
53.112
matsyānāha, -matsyāstvityādi |
53.113
tatra nādeyānāha, -tatretyādi | rohito ghanaśakalaḥ prasiddha, pāṭhīnaḥ punaraśakala eva dīrgho nirmala. so'pi 'boyāla' iti loke prasiddha eva, varmi sarpākāro matsyaḥ, gomatsyaḥ khanāmaprasiddhaḥ, "kṛṣṇamatsyastu śakalī bahukaṇṭakasayutaḥ | kaṣāyavarṇo raktākṣaḥ kathito matsyavedibhiḥ"-iti, vāguñjāraḥ 'vāhaṃsa' iti loke, sahasradaṃṣṭro mahāpāṭhīna., śeṣāstu kaivartebhyo jñeyāḥ, prabhṛtigrahaṇācchapharādayaḥ |
teṣā sāmānyaguṇamāha-nādeyā ityādi |
53.115
nādeyānāmeva keṣācidguṇaviśeṣamāha, -kaṣāyetyādi | śaṣpaṃ bālatṛṇaṃ, śaivālaṃ śaivalam |
53.116
pāṭhīnamāha, -pāṭhīna ityādi | piśitāśano māsabhakṣaka. |
sarastaḍāgādijān matsyānāha, -sara ityādi | hada. 'draha ' iti loke |
53.118
sāmudrānāha,- timītyādi | timirmahattamo matsyaḥ; timiṅgilastato'pi mahattam, kuliśaḥ 'kuḍiśa' iti loke, nandivāralaka 'samudraśimbāka' iti loke; makaro hiṃsradaṃṣṭrakaḥ; garga rakaḥ khanāmnā prasiddhaḥ, candraka pārśveṣu kaṇṭakavalayito vartulo matsyaḥ; rājīvo vajrāmo bahāāyata khanāmaprasiddhaḥ; śeṣāstu samudratīravāsibhyo jñeyāḥ | prabhṛtigrahaṇādanye'pi tebhya eva jñeyāḥ |
sāmudramatsyānā sāmānyaguṇamāha, -sāmudrā ityādi |
53.120
sāmudrādīnāṃ sārataralamāha, - samudrajebhya ityādi | guṇottarā. guṇotkṛṣṭā. | teṣāmiti teṣā nādeyamatsyānām |
53.125
nādeyādimatsyāvayavānāṃ gurulāghavamāha, -nādeyā guravo madhye ityādi | āsya mukham | adūragocarā adūraviṣayā alpavyāyāmā ityarthaḥ | utsodapānajā girimrasravaṇajāḥ | mahābhiṣyandīti doṣadhātumalasrotasāmatiśayakledakārītyarthaḥ | anye tvanyathā kṛtvā paṭhanti, taducyate- "hṛdayasyānnaniryāsavāhisrotomukhāni yat | bhuktaṃ limpati paicchilyādabhiṣyandi taducyate || vaiśadyāt kaphahantṛttāttāntyeva vivṛṇoti yat | taduktamanabhiṣyandi dravyaṃ dravyaviśāradaiḥ" -iti || 122-124 ||
53.126
māṃsamanupādeyamāha, —tatretyādi | pūtiḥ śaṭitaḥ; hatagandho vyādhicitsarpai. pratyekaṃ saṃbadhyate; diggho viṣādilipta , viddhaḥ śastrādividdhaḥ, jīrṇo vṛddhaḥ, kṛśo durbala., asātmyacāriṇāmaśucitāhāramakṣiṇām | kasmādanupādeyānītyāha, — yasmādityādi | bālānāmasampūrṇavīryatvādityarthaḥ | asātmyacāriṇāmanupādeyatve hetu. sūtrakāreṇa nibandhakāraiścānukto'pi svayamūhya. | māṃsamupādeyamāha, —ebhya ityādi | doparahitaṃ guṇavat, grāhyamityartha |
53.128
śuṣkādīnāṃ doṣamāha,—arocakamityādi | śuṣkaṃ māṃsamarocakaṃ pratiśyāyaṃ ca 'karoti' ityadhyāhāraḥ | mṛtyumiti atrāpi 'karoti' ityadhyāhāraḥ | klinna śaṭitam | utkleśastṛtkaraṇam | asātmyacāriṇā doṣa. svayamapyūhyaḥ |
53.129
guṇavanmāṃsaprasaṅgena liṅgādyadhikṛtyāha,—striya ityādi | catuṣpadā madhye striyaḥ pradhānatamā, vihaṅgānā madhye pumāsa puruṣā' pradhānatamā | mahāśarīreṣvityādi-mahāśarīreṣu khaṅgimahiṣādiṣu, alpaśarīrā ānūpā eva ruruprabhṛtaya pradhānatamā | alpaśarīreṣviti alpaśarīrā viṣkirā lāvādya, teṣu mahāśarīrā, kṛśamāsasya niṣiddhatvāt |
53.132
sthānādikṛtamityādi | raktādidhātūnā gurulāghavamuktvottarāvayavānāha,—tathetyādi |—tatheti yathottara gurava | sakthinī ūrū, skandho bāhuśira, kroḍo hṛdayasthāna, paścādbhāgasthitau pādau, agrimabhāgasthitau karau, kāleyakaṃ gṛha, yakṛt kālakhaṇḍaṃ dakṣiṇabhāgasthitam dvayaṃ dvayamavikṛtyāha,—śira ityādi | skandhānnicchiro guru, pṛṣṭhāt kaṭiḥ | sakthinī cātmapakṣayoriti sakthinī dve te cātmapakṣayo. snāgvayoryathāpūrvaṃ guruṇī jñeye; tena saktha uttarabhāgāpekṣayā pūrvo bhāgo gururityarthaḥ | anye tu āmapakvayoriti paṭhanti, pakvādāpamamāṃsaṃ gurviti vyākhyānayanti; tanna, pañjikākārābhyā dūṣita'cāt | jejjaṭastu śira ityādi saṃgrahaślokatavena paṭhati, tadapi pañcikākāro na manyate | sarvasyāpi śarīrasya madhye ko bhāgo gururityāha, — sarvasyetyādi | strīpuruṣavibhāgenāha, —pūrvabhāga ityādi | pūrvabhāga upariṣṭādbhāga. | pakṣiṇāmāha, — urogrīvamityādi | pakṣotkṣepātsamo hṛṣṭa iti samo nātigururnātilaghurityartha. ||130133||
53.134
āhāraviśeṣeṇāpi māseṣu raukṣyādiviśeṣamāha,-atīvetyādi | phalāśināṃ māsamitaramāsāpekṣayā rūkṣam |
-
53.136
uktavargāṇā gurulāghavamāha— jalajetyādi | ato'smāllaghutvādalpāmiṣyanditvācca | anyatheti mahābhiṣyandino guravaśvetyarthaḥ |
53.137
pramāgetyādi | svajātau ātmīyajātau | alpasārāstucchabalā ityartha. | satyā kṛtsnaśarīraprāptau guṇavaccharīrāvayavagrahaṇa nirdeśannāha,—sarvetyādi | yakṛtpradeśavartiśabdena yakṛtpradeśe yā dīrghīkārā māsavarttayo bhavanti tā iha gṛhyante; etena samastaśarīraprāptāvapi viśiṣṭaśarīrāvayavagrahaṇamuktam | anye tu 'sarvaprāṇinā sarvaśarīrebhya pradhānatamā yā vartirbhavati tāmādadīta' iti paṭhanti; māsaleṣvavakāśeṣu yā varttayo bhavanti tā grāhyā iti vyākhyānayanti | tadalābhe madhyamavaya sthaṃ sāmānya-
deśamapi grāhyamityāha - pradhānālābhe ityādi | madhyamavayasthaṃ māsamiti madhyamavayaḥsthasya taruṇasyetyarthaḥ | anye madhyaṃ vayaḥsthamiti paṭhanti vyākhyānayanti ca-madhyaṃ grāhyamiti tadvayaḥsthasya prāṇina ityarthaḥ | sadyaskaṃ sadyohatamāsam | akliṣṭaṃ mano'nukūlam |
idānīmuktaṃ sarvaṃ gurulāghavahetuṃ sukhasmaraṇārthamekīkṛtya ślokena nirdiśannāha, - cara ityādi | parīkṣyata iti carādibhiḥ sarvaiḥ pratyekaṃ sabadhyate | caraśabdo'trāhāravihārayorvartate; tadyathā- kasmindeśe'yaṃ viharati dhanvani anūpe vā jale vā viyati vā, kiṃ punarayamāharati atigurvatilaghu vā śītamuṣṇaṃ vā snigdhaṃ rūkṣaṃ vā; tattadāhāravihāraguṇabhāvitaśarīradhātorrmṛgasya pakṣiṇo vā tattadguṇameva māsamiti bhāvaḥ | āhāro yathā- 'śaṣpaśaivālabhojanā' ityādi | vihāro yathā- 'atīvāsannanilayā' ityādi | śarīrāvayavā parīkṣyante, tadyathā'urogrīvaṃ vihaṅgānā viśeṣeṇa guru smṛtam' ityādi | svabhāvo yathā- 'svabhāvālaghavo mudgāstathā lāvakapiñjalā' iti | svabhāvo'trācāryeṇa noktaḥ sarvatraiva carādiṣvasrāvapi svabhāvasyānuṣaṅgāt | dhātavastu yathottaramityādi dhātuparīkṣā | kriyā yathā'urovicaraṇātteṣā pūrvamaṅgaṃ laghu smṛtam' ityādi | liṅgaṃ yathā'striyaścatuṣpādeṣu pumāso vihaṅgeṣu' iti | pramāṇamiti 'mahāśarīreṣvalpaśarīrā' ityādi | saskāro yathā- 'snehagorasadhānyāmlaphalāmlairanvitaṃ ca yat | yathottara laghu' ityādi | mātrā cāsminniti 'gurūṇāmardhasauhitya laghūnā tṛptiriṣyate'; mātrā ceti cakārādabhirapi parīkṣyate, tenāgnivalāpekṣiṇī dravyagurulāghavāpekṣiṇī ca mātrā | tadevaṃ carādīn parīkṣya māṃseṣu gurulāghavaṃ vācyamityarthaḥ | iti māsavargaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit