Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 59

Nibandhasaṅgraha 59

Language
Sanskrit

59.2

hetuliṅgauṣadhajñānabījabhūtena sūtrasthānena saṃkṣepoddiṣṭasya hetuliṅgauṣadhasya vivaraṇe sarvāṇyeva sthānāni pravṛttāni, teṣu ca pravṛtteṣu svaudhikārāṇāṃ śalyatantravyādhīnāṃ hetulakṣaṇapratipādakatayā nidānasthānasyārambha , tatrāpi doṣāṇā vātasya pradhānatvāttadvyādhīnā hetulakṣaṇābhyāṃ prāk pratipādanaṃ yujyata ityāha, —athāta ityādi| vātavyādherākṣepakādernidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ | athāto vātavyādhinidānamiti yadyapi prathamameva sūtramasti tathā'pi prāgravīdvipajāvara ityanantara draṣṭavyam, anupāsitasyāprārthitasya guroḥ śiṣyāṇāṃ vyākhyāne'nadhikārāt |

59.4

kaḥ punarevaṃ pratijñātavāniti tameva prakāreṇa darśayannāha, — dhanvantarimityādi | dharmabhṛtā dhārmikīṇā, variṣṭha śreṣṭham | amṛtena saha udbhava utpattiryasya tam | caraṇāvupasaṃgṛhyeti pādapatanaṃ kṛtvetyarthaḥ | ki paripṛcchatītyāha, —vāyorityādi | prakṛtibhūtasya svabhāvasthitasya, vyāpannasya vikṛtasya, kopanairdravyaguṇakarmabhirvāyusamānaiḥ | sthānaṃ śroṇigudādi, tacca prakṛtasya vāyo , vikṛtasya tu sarvaśarīram | karma sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca, sāmānyamindriyārthopasaprāptirityādi, viśiṣṭaṃ sa prāṇo nāma dehadhṛgityādi | rogāṃśceti hikkāśvāsādikān | yadāha —"prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān" iti | vadatā vyākyātṝṇā madhye, vara ! śreṣṭha ! | kopanairityatra 'bhūpate' iti kecit
paṭhanti, 'vada me' ityatra ca 'vadasva' iti paṭhanti, tatra bhūpate iti dhanvantarisaṃbodhanaṃ; vadasva vada iti caika evārthaḥ | me mama | karmagrahaṇaṃ kecinnādhīyate; tanmate, 'sthānaṃ rogavibhāgaṃ ca' iti pāṭha |

59.8

tasyetyādi | tasya suśrutasya | tat pūrvoktam | bhiṣajāṃvaro vaidyaśreṣṭho dhanvantari | gururiti kecitpaṭhanti | prāgravīt jagāda | eṣa vāyuriti sabandha , bhagavān samastaiśvaryaguṇayukta , aṇimādiguṇayukta ityartha | abhiśabdita kīrtita | svayaṃbhūtve hetutritayamāha, —svātantryādityādi | svātantryāditi svakarmaviṣaye nānyena preryata ityarthaṃ, nityabhāvāt nityasya hi kāraṇarahitatvena svātantryam, ataśca svayaṃbhūtvamityartha , sarvagatatvācceti yo hi sarvagata sa svayambhū, ākāśavat | cakārāt sūkṣmatvamapi paramāṇoriva svayaṃbhūtve hetu samuccīyate | kathaṃ punarasya sarvagatvaṃ yāvatā pārthivadravyamūrtiṣu vāyurnāstītyāha, —sarveṣāmityādi | sarveṣā sthāvarajaṅgamānā, sarvātmā kāryakāraṇamakatvena sarva(sva)rūpa, sarvaprayojanaheturiti kecit | sarvalokanamasrkata iti kuta ityāha, —sthityutpattivināśeṇvityādi | sthitiḥ jīvanam | avyakto'dṛśyamūrti | vyaktakarmā prakaṭakriya | śīta iti asyuktasya vāyorguṇo'yaṃ, saṃyukttastūṣṇo'pi | kharaḥ kharasparśa , karkoṭakaphalavat | tiryaggatistiryaggāmī | dviguṇa śabdasparśaguṇa | rajobahula iti triguṇatve'pyutkarṣaviśeṣadraja prabalatvamasya | acintyavīryo'cintyaśaktiḥ, sā cāsya śaktiḥ śarīre
doṣamūtrapurīṣādivibhāgo'vayavādisyānakā(ka)raṇaṃ doṣadhātumalasavāhanādiśca, śarīrāṅgahikṣu saṃcarato dharaṇīdhāraṇādiḥ | doṣāṇā netā doṣadhātumalānā preraka ityarthaḥ, anye tu vāyorapi vāyureva neteti bahuvacanaṃ samarthayanti | rogasamūharāḍiti rogasamūhe rogahetuvṛnde pittakapharaktādau rājate śobhate iti rogasamūharāṭ; na tu rāśabdo rājaparyāyaḥ, 'sa rogānīkarāṭ smṛta' ityanena saha virodhāpatteḥ | āśukārī śīghramalayakāritvāt | muhurmuhuḥ prakṛtibhūto'pi caratīti muhuścārī | pakvādhānagudāsya iti pakvāśayagudau sthānamasyetyarthaḥ |
-

59.10

nibodha me iti nibodha jānīhi, me matsakāśāt | dhātuśabdānantaramādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena malopadhātūnāmapi grahaṇaṃ, athavā dhātuśabdena malopadhātava ucyante, śarīradhāraṇakāraṇāt | viṣayeṣu śabdasparśarūparasagandheṣu | kriyāṇā kāyavāṅmanasīnām | ānulomyaṃ pravartakatvam | gayadāsācāryastu imaṃ ślokamindriyārthopasaprāptirityādi kṛtvā paṭhati, sa ca vistarabhayānna likhita |

59.11

tadevaṃ sarvānilasya sāmānyena svāsthyahetutvaṃ pradarśya sthānopādhibhedena bhinnasya nāmāntaraviśiṣṭasya pratisthānaṃ viśiṣṭasvastharogāṃśca darśayannāha,-yathā'gnirityādi | yathā'gni pittam eka eva pācakaṃrañjakālokakabhrājakasādhaketi nāmnā, (naṃ punaratra bāhyāgnergāhapatyāhavanīyadakṣiṇāgnyāvasathyasabhyalakṣaṇā bhedāḥ|) sthānenāmapakvāśayādinā, kriyayā annapācanādikayā, āmayenāmlapākādinā pañcavidha, evamanilo'pyeka eva nāmādibhi pañcavidhaḥ | anye tu punaratra bāhyāgnergāhapatyāhavanīyadakṣiṇāgnyāvasathyasabhyalakṣaṇān pañca bhedānāhuḥ, tannecchati gayadāsācāryaḥ |

59.12

tatra vāyornāmānyāha, -prāṇodānāvityādi | sthānasthā sthānaśabdenātra sāmyamucyate | yāpayanti dhārayanti |

59.13

vaktrasacāritvasyopalakṣaṇa, tena mūrdhora kaṇṭhanāsikā api
prāṇasya sthānam | antaḥ abhyantaramannaṃ praveśayati dehedhāraṇāya | prāṇāṃścāpyavalambata iti prāṇānanagnyādīn, avalambate svakriyāsu yojayati | gayadāsācāryastvevaṃ manyate, - prāṇānāmakṣīpomādīnāmavalambanavacanenādhārabhūtahṛdayāvalambanenaivocyate, etena prāṇādhārahṛdayadhāraṇena prāṇadhāraṇamevoktam | ata eva prāṇānāmavalambanena maraṇamūlatvamucyate | yaduktaṃ śrutau,-"yathā saindhavo'śvaḥ śaṅkumutpāṭya dhāvati tadvat prāṇo ruddhaḥ sarvān vāyunutpāṭya prayāṇakāle dhāvati" - iti | śvāsādikānityādiśabdāt pratiśyāyasvarabhedakāsādaya |
-

59.15

udānasya prakṛtibhūtasya sthānādi vyāpannasya ca rogānnirdiśannāha, -udāna ityādi | upaiti gacchati | sthānaṃ punaruktamapyasya nāmbura kaṇṭhādi | bhāṣitagītādiriti ādiśabdāducchvāsādiviśeṣa | 'viśeṣo'bhipravartate' ityatra kecittu "vipayo(ye)'bhipravartate" iti paṭhanti | ūrdhvajatrugatāniti nayanavadanaghrāṇaśravaṇaśira saṃśrayān | cakārādanyānapi kāsādīn karoti |
pāka pakkaṃ napuṃsake bhāve kta, āmasya pakkamāmapakkaṃ, tasyāśayaḥ pacyamānāhārāśaya ityarthaḥ, tatra caratīti āmapakvāśayacaraḥ | vahnisaṅgata ityagnissahāyavāniti kecit paṭhanti, - tatrāpi sa evārtha | so'nnaṃ pacatītyagnisandhukṣaṇādvaktṛkāra iva | tajjān annapākajān | viśeṣān rasadopamūtrapurīṣāṇi, vivinakti pṛthak karoti |

59.18

rasasavahanodyata ityatrādiśabdo draṣṭavya, tena rasādisavahanodyata ityartha, savahanaṃ preraṇam | pañcadhā ceṣṭayatyapīti prasāraṇākuñcanavinamanonnamanatiryaggamanāni pañca ceṣṭā; anye tu gatiprasāraṇokṣepaṇanimeṣonmeṣai pañcabhiḥ prakāraiḥ pañcadheti vyākhyānayanti | sarvadehagān jvarātīsāraraktapittaprabhṛtīn || |

59.19

pakvādhānālayaḥ pakvāśayasthāna ityarthaḥ | vastyāśrayānaśmaryādīn, gudāśrayān bhagandarādīn |
-

59.20

idānīmupalakṣaṇārthaṃ vikṛtavātadvayādikarma darśayannāha, - śukradoṣapramehāstvityādi | śukrasya sarvāṅgagatatvāt pramehasya sarvadehagatarasādidūṣyaprabhavatvāvyānakṛtatvaṃ, medūdvārasaṃśritatvādapānakṛtatvaṃ ca |
teṣāṃ pañcānāṃ yugapat prakopa niyamanena dehanāśaṃ darśayannāha, - yugapadityādi | - yugapadekakālamityarthaḥ | bhedo'tra dehavināśo'bhipretaḥ ||-

59.24

ata ityādi | nānāsthānāntarāśritaḥ kupita san vāyurbahuśo yān vikārān kurute tān pravakṣyāmīti sabandha | chardyādīniti ādiśabdādruja pārśvodarahastastambhatodādikā grāhyā, athavā ūrdhvagaraktapittādikā' | moho naivāntaṃ cittanāśa' | mūrcchā cetanācyutiḥ | pakkaityādi antrakūja antre'vyaktaśabdam | cakārādvātaviṇmūtrasaṅgaṃ jaṭharotthatrikapārśvapṛṣṭhādīn prati śūla ca kurute | śūlaṃ nābhāvityatra śūlānāhāviti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca-pakvāśaya ānahyate samantādvibadhyata iveti vedanāprakāra eka ānāha, dvitīyastu visūcikāpratiṣedhe proktalakṣaṇa eva | śrotrādiṣu kruddha san samīraṇa indriyavadhaṃ kuryāditi saṃbandhaḥ | śrotrādiṣu śrotraghrāṇadarśanarasanatvakṣu, indriyavadhamityanenāśrutyaghrāṇādarśanārasanāsparśāni veditavyāni 21-24

59.29

tvakstho rasasthaḥ samīraṇo vaivarṇyādi kuryāditi saṃbandhaḥ | supti sparśājñānam | cumucumāyanaṃ sarṣapakalkāvaliptānāmivānjñānā vedanām | tvagbheda laco bhedameva | paripoṭanaṃ sarvata' puṭanaṃ tvaca eva | vraṇāśca raktagaḥ kuryāditi śeṣa' | amuṃ pāṭha kecicca paṭhanti, tacca, gayadāsācāryasya saṃmatatvāt | granthīn saśūlān māsasamāśrita samīraṇa iti saṃvandhaḥ | avraṇān vraṇarahitān | sirākuñcanaṃ kuṭilā sireti loke vadanti | stambho niścalīkaraṇam | ākṣepaṇaṃ cālanam | hantītyādi etenākuñcanaprasāraṇayorabhāva uktaḥ | tacchrita iti asthyāśrita ityarthaḥ | tathā majjagate yayā'sthyathrito'sthiśoṣaṃ tathā majjāśrito majjaśoṣaṃ kuryādityarthaḥ | kiviśiṣṭrā pravṛttirityāha- vikṛtā atiśīghrātimandagrathitavivarṇādiyuktetyarthaḥ || 25-29 ||

59.30

ekāṅgagata ekadhātugato vā'pyupekṣitaḥ sarvāṅgagataḥ sarvadhātugato vā bhavatīti darśayannāha- hastetyādi | vāyustvasthā hastapādaśira kramāt saṃcarati yathā'khilaṃ dehaṃ vyāpnuyāta, tathā upekṣita san dhātūn kramāt saṃcarati yathā sarvagato vā bhavati sarvadhātugato bhavatītyartha | vyāpnuyādveti vāśabdo bhinnakrame, sarvagato vetyatra draṣṭavya | tasyedānī sarvāṅgagatasya liṅgaṃ darśayannāha, - stambhanetyādi | sarvago vāyuḥ sarvasmin śarīre stambhanādikaṃ karoti |
-

59.31

tasya vāyo prasaraṇe pittādisaṃyuktasya pittādyāvaraṇapratipattihetuṃ darśayannāha, - sthāneṣvityādi | miśraḥ pittādibhiḥ | pittādīnāmuṣṇyādikhabhāvaliṅgadarśanāddāhādikāryaliṅgadarśanācca pittādyāvaraṇaṃ jñeya, kevalasya vāyoḥ śītasvabhāvatvāddāha pittaṃ vinā notpadyata iti |
tasyedānīmavayavagatasyānekarogakāraṇatvaṃ darśayannāha, - kuryādityādi ||-

59.39

idānīṃ saṃmiśrāḥ kurute ruja iti sūtritamāvaraṇaṃ vivṛṇvannāha, — dāhetyādi | dāho'gnidagdhasyeva, santāpo gharmādisansthitasyeva | śaityaśophetyādi | tasminneva vāyau | sūcībhirityādi | sadanamaṅgaglāni | klamo'nāyāsaśramaḥ | harṣo romaharṣaḥ | kaphādhikaṃ śleṣmabahulaṃ viṣṭhāmūtram | asṛgdara strīṇāmeva | asthiparvaṇāmasthisandhīnām | ceṣṭā gamanādikā || || 32—39 ||

59.41

sūcībhiriva nistoda ityādivākyenāprakupitaśoṇitāvṛttavātasya lakṣaṇamuktavā, idānīṃ prakupitaśoṇitāvṛttavātaraktasya prakopakāraṇaṃ darśayannāha,—prāyaśa ityādi | sukumārāṇāṃ vātarakta prakupyatīti sabandha | mithyāhāravihāriṇāmiti mithyā anucita , vihāra kāyavāṅmanovyāpāraḥ | adhvā mārga , vyāyāma śarīrāyāsajanana karma | vibhramo'nyathākaraṇam | anyavāye maithunavarjite | kecit prāyaśa sukumārāṇāmityādigranthaṃ vātaraktaṃ prakupyatīti yāvanna paṭhanti, nikkitsite paṭhiṣyamāṇatvāt |

59.44

tasya saṃprāptiṃ darśayannāha—hastītyādi | anyaiśceti anyairbhāraharaṇādibhiḥ kāraṇairityartha | kopaṃ yāta gacchata ityarthaḥ | kāraṇai sevitai svairvidāhyādibhi | tacca raktaṃ vāyormārgaṃ saruṇaddhi | kathabhūtasya vāyostyāha,—āśu yātaḥ śīghraṃ gacchata ityarthaḥ | atyudriktamatiśayena vṛddhiṃ gataṃ raktam | tat saṃpṛktamiti tadraktaṃ, saṃpṛkta sasṛṣṭam | vāyunā dūṣiteneti dūṣitena vāyunā saha | tatprāvalyādvātaprāvalyācchoṇitasyāprāvalyāt, tayorvātaraktayoḥ prābalyaditi kaścit | tadvat pittamiti duṣṭaṃ pittamityarthaḥ, dūṣitenāsṛjā''ktamiti dūṣitena raktena miśram || 42-44 ||

59.46

tasyedānī vātādiviśeṣeṇa viśiṣṭaliṅga darśayannāha,— sparśodvignāvityādi | sparśodvignau sparśāmasahau pādāviti sabandhaḥ | praśoṣa śuṣkatā, svāpa sparśānajñānam | etena vātaprabalavātaraktalakṣaṇamuktam | pittāsṛgbhyāmiti vātaśoṇita eva yadā pittamasṛk ca balavattara bhavati tadelyarthaḥ | raktaśophau raktavarṇaśophau | kaṇḍūmantau pādāviti sabandha | pīnau sthūlau |

59.47

tasya pūrvarūpamāha,—prāgrūpe ityādi| saviparyayāviti kaṭhināsvinnoṣṇau, pādāvityadhyāhāra | oṣo dāha | kecidatra pūrvarūpaṃ na paṭhanti, cikitsāyā paṭhiṣyamāṇatvāt |

59.48

tasyedānī pādamātre'bhijātasya kālenāvayavāntarānusaraṇaṃ nirdiśannāha,—pādayorityādi | mūlamāsthāya kandaṃ prāpya | āsorityādi undurasya viṣa mūlamāsthāya paścāt kupitaṃ saṃddehaṃ sakalamevānuyāti |

59.49

tasyedānīmasādhyalakṣaṇaṃ darśayannāha, - ājānu sphuṭitamityādi | ājānusphuṭitaṃ jānuparyantamulaṭitam | prabhinnaṃ vidīrṇam | prasrutaṃ srāvayuktam | upadravaiḥ prāṇamāsakṣayādibhiryathoktaiḥ | ādigrahaṇādaṅgulivakratārbudādayo'pi grāhyāḥ | juṣṭaṃ sahitam | yajjānuparyantaṃ sphuṭitaṃ vātaprābalyāt, yacca jānuparyantaṃ prabhinnaṃ prasrutaṃ ca pittaraktaprābalyāt, tadvapyasādhyameva |
-

59.51

idānīṃ vātaraktamabhidhāyākṣepakamāha, - yadetyādi | dhamanyo nāḍya, abhyeti vyāpnoti | ākṣipati cālayati | muhuścara iti vāraṃvāraṃ calanaśīlo vāyuḥ, muhuścaratvenaiva muhurmuhurākṣepaṇaṃ yuktaṃ, anye tu 'bahiścara' iti paṭhanti, tannecchati gayadāsācāryaḥ | tadākṣepāt dehākṣepāt | idamākṣepakasya sāmānyalakṣaṇamuktam |

59.58

ākṣepakaviśeṣānāha, —sopatānaka ityādi | ya ākṣepako'ntarā'ntarā pātayati so'patānaka ityarthaṃ | idaṃ sāmānyāpa-
tānakalakṣaṇamuktaṃ, gayadāsācāryeṇāpatānakalakṣaṇa yenāpatāmyata ityādivākyenābhidhāya vyākhyātam | yathā yena vāyunā kartṛbhūtena hetubhūtena vā pumānapatāmyate tamo dṛśyate mohyate iti yāvatso'patānaka iti, so'yaṃ hṛdisthamano'dhiṣṭhānena sakaphena vāyunā janyata iti | sa evāpatānakastridhā- daṇḍāpatānakaḥ, antarāyāma, bahirāyāmaśca, tatra daṇḍāpatānakalakṣaṇamāha, — kaphānvita ityādi | tāsveva sarvāsu dhamanīṣu bhṛśaṃ tiṣṭhatīti sabandhaḥ | kṛcchraḥ kaṣṭasādhyaḥ | hanugrahastu daṇḍāpatānake'nyatrāpi vāyau syāt | sa daṇḍāpatānakavān puruṣaḥ | dhanu stambhasaṃjñakamantarāyāmaṃ darśayannāha, - dhanustulyamityādi | tasyaiva bhāṣyaṃ vaktumāha, - aṅgulītyādi | aṅgulyo'tra pādoṅgulyaḥ, gulpha pādapārśvayoruparigranthiḥ, jaṭharamudaraṃ, hṛt hṛdaya, vakṣaḥ stanayorantarālaṃ, gala kaṇṭha, eteṣu sthāneṣu sanśrita āśrito vāyu | snāyupratānaṃ snāyuvistāram | vahirāyāmaṃ nirdeśannāha, - vāhyasnāyupratānastha ityādi | vāhyasnāyupratānastho vāhyasnāyuvistārastha, vāhyasnāyava pādamūlapiṇḍikākaṭīpṛṣṭhagrīvāpaścimabhāgāśrayāḥ | vakṣa kayyūrubhañjanamiti vakṣa'kayyūrubhañjanatve satyevāsādhyatvam, abhagnavakṣa kayādikastu nareṃ upakramya eva | tasyākṣepakasyetaradoṣasya sasargeṇa nidānaviśeṣācca sakhyāmedaṃ darśayannāha, - kaphapittānvita ityādi | eka. kaphānvitaḥ, dvitīyaḥ pittānvita, tṛtīya kevalavātakṛta caturtho'bhighātaja. | caturthamabhighātajamiti nidānaviśeṣāt | daṇḍāpatānakādayaścayaścaturtha punarabhighātaja iti śrījejjaṭācārya, tannecchati gayadāsācāryaḥ, garbhapātanādinimittabhedena sakhyātirekāt| śrībrahmadevastvākṣepakaścaturddhā-apatānaka, sasṛṣṭākṣepaka', kevalākṣepaka, abhighātajaśca, tatrāpatānakaḥ so'patānaketyādinā vakṣa.kayyūrubhañjanamiti paryantenokta', kaphānvito vāyuriti sasṛṣṭākṣepaka, vāyureva ca kevala iti kevalākṣepaka, caturthaḥ punarabhighātaja ityāha || 52-58 ||

59.59

tasyaivākṣepakasyāpatānakasaṃjñā prāptasyāsādhyatvaṃ darśayannāha, - garbhapātanimittaścetyādi | garbhapātādinimittādvayo'pyāgantavo'sādhyā', yadi kathaṃciddaivyogāt sidhyanti tadā vaikalyaṃ janayanti |

59.62

pakṣāghātamāha, — adhogamā ityādi | ekataraśarīrārdhamabhīrūdhrvādhastiryaggatā yadā sa mātariśvā vāyu, prapadyate āśrayatītyarthaḥ, tadā'nyatarapakṣasyaikataraśarīrārdhasya, ( sandhivandhān ) vimokṣayan vimocayan, pakṣaṃ śarīrārdha hanti | yasya kṛtsnamityādi | akarmaṇyamīpatkarmakṣamaṃ, acetanamapacetana, yadā'karmaṇyaṃ bhavati, tadā patati, yadā'cetanaṃ bhavati tadā'sūnū prāṇān parityajati || 60-62 ||

59.63

pakṣāghātasya sādhyāsādhyatvaṃ darśayannāha, — śuddhavātahatamityādi | śuddhaṃ kaphādyasasṛṣṭa | anyena sasṛṣṭamitaradoṣasasṛṣṭam |

59.66

apatantrakamāha—vāyurūrdhvamityādi | hṛdayaṃ śira śaṅkhau ca pīḍayatīti hṛdaya kamalamukulākāramadhomukha, bhruvorrante karṇalalāṭayormadhye śaṅkhau, aṅgāni hastapādādīni | ākṣipet cālayet | kūjati kapota iva śabdaṃ karoti, athavā kṛcchrāducchvasyāditi kaṣṭenocchvāsa kuryāt | kecidapatantrakamasu na paṭhanti, apatantrakāpatānakayorekyāta || 64-66 ||

59.67

manyāstambhamāha, — divāsvapnetyādi | āsanamupaveśana, sthānamūrdhībhavanama | vikṛtādhvanirīkṣaṇaṃ vakramārgāvalokanaiḥ | ma eva vāyu | manyāstambhaṃ kecidapatānakarūperūpaṃ manyante |

59.72

arditamāha,—garbhiṇītyādi | sūtikā prasūtā strī | vyāharata śabda kurvata | viṣamādvārāt viṣamāca śayanādityarthaḥ | anye tu vipamācchusanāditi paṭhanti | ardayitvā vyathayitvā | apavartate vakrībhavati | vāksaṅgo vāco'nirgamaḥ | netrādīnāmityādiśabdāt bhrūgaṇḍādyupasagraha | tasmin pārśve iti yasmin pārśve'rditaṃ bhavati tasmin pārśve grīvādayo vakrībhavanti | cibukaṃ mukhakuharasyādhobhāga | tasya (pūrva)rūpamāha,—yasyetyādi | agraja pūrvabhāvī | āvilaṃ samalam | vāyurūrdhva prasarpatīti śeṣaḥ | tvaci svāpaḥ tvaca' sparśājñānam || 68-72 ||

59.73

tasyāsādhyatvamāha, — kṣīṇasyetyādi | animipākṣasya stabdhākṣasya, prasaktaṃ satataṃ, saktabhāṣiṇa pīḍitāvyaktapadabhāṣiṇa ; anye tu 'prasaktāvyaktabhāpiṇa' iti paṭhanti, prasaktaṃ prakarṣeṇa lagnamiti tatrārtha | bāḍhamatiśayena na sidhyatīti samvandha | trivarṣamiti savatsaratrayātītam | anye tu nāsākṣimakhasrāviṇaṃ trivarṣamāhu | vepanasya kampanaśīlasya | “garbhiṇīsūtikāvālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye” ityamu pāṭhaṃ śrījejjaṭādaya ācāryā na paṭhanti | uccairvyāharato'tyarthamityādi (dvau) kṛtvā paṭhanti, bahuvaidyapaṭhitatvādasmābhi paṭhitaḥ |
gṛdhrasīmāha, -pārṣyāītyādi | yā kaṇḍarā sakthnaḥ kṣepaṃ nigṛhlīyāt sā gṛdhrasīti smṛteti saṃbandhaḥ | pārṇirgulphasya pāśrāātyādhobhāga, pratyaṅgutyo'ṅgulya eva, etenoparyadhobhāgagataṃ kaṇḍarādvayaṃ gṛhyate | kaṇḍarā mahāsnāyuḥ | gulphādiṣiṭapāntaṃ sakthi, tasya kṣepaṃ prasāraṇaṃ nigṛhnīyādavarundhyādityarthaḥ | gṛdhrasī radhiṇīti loke | sā ca vātāt vātakaphācca | khañjanavāte na sātiśayā vyathā yathā gṛdhrasyām | kecit 'pāṣṇi pratyaṅgulīnām' iti dvitīyāntaṃ paṭhanti; tatrāpi pāṣṇiṃ lakṣīkṛtya yā kaṇḍarā, aṅgulīnāṃ ca yā kaṇḍareti kaṇḍarādvayam|
gṛdhrasīsadṛśīmekabāhugatā viśvācīmāha, -taletyādi | talaśabdo'yamupari vartate, tena karasyābhyantarakaṇḍarā gṛhītā, bāhupṛṣṭhata ityanena bāhyakaṇḍarā gṛhītā | bāhvoriti dvivacanaṃ sāmānyāpekṣayā, kadācit kasmiṃścidvāhau bhavati | anilāditetyatrāpi sabadhyate | cakāro'tra gṛdhrasīviśvācyornāmāntaramanuktaṃ khalvyabhidhāna samucinoti| anye tvatrāpi 'talaṃ pratyaṅgulīnām' iti pūrvavaddvitīyāntaṃ paṭhanti, tena tala lakṣīkṛtya yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataśca yā kaṇḍareti kaṇḍarādvayaṃ gṛhyate |
75 ||

59.76

kroṣṭukaśira āha, - vātetyādi | yo jānumadhye vātaśoṇitajo mahāruja kroṣṭukamūrdhavat sthūlaḥ śopho bhavati sa kroṣṭukaśira iti jñeya. | vātaśoṇitaja iti vātaśoṇitābhyā jāto vātaśoṇitaja., na punarvātaraktena vyādhinā janita', anye tu vātena śoṇitena ca jāta iti necchanti, ki tarhi vātaraktaja iti rogakāraṇameva rogamicchanti | śira' kroṣṭukapūrvamiti kroṣṭukaśabdapūrvaṃ śira, tasya rogasya 'kroṣṭukaśira' iti nāmetyartha | kroṣṭukamūrdhavat śṛgālamastakavat |

59.77

khañjapaṅgutvavātāvāha, - vāyurityādi | ākṣipediti īṣat kṣipet, khañje vikalagaterdarśanāt | sakthrordvayorvadhāditi sarvathā gativighātāt paṅgurityartha | dvayoriti punaruktiprasaṅgādyugapat sakthidvayavadhādityartha |

59.78

kalāyakhañjamāha, - prakrāmannityādi | prakrāman pādavikramaṃ kurvan, gamanārambha eva vepate kalāyakhañja ityayaṃ khañjādviśeṣaḥ | muktasandhiprabandhanamiti śithilasandhivandhanamityarthaḥ |

59.79

vātakaṇṭakamāha,- nyasta ityādi | nyaste tu viṣamaṃ pāda iti viṣamasthāne nikṣipte pāde ityarthaḥ | khuḍḍu (la) kāśrita iti pādajaṅghāsandhisaṃśraya ityarthaḥ, pāṣṇyāśraya ityanye |

59.80

pādadāhamāha, - pādayorityādi | viśeṣataścaṅkramaṇāditi viśeṣeṇa gacchataḥ, tiṣṭhatastu sāmānyena |

59.81

pādaharṣamāha, - hṛṣyata ityādi | hṛṣyata iti harṣo romāñcaprāyo vedanāviśeṣo'ntaḥśītakaraḥ | bhavataśca prasuptavaditi sparśājñānāt suptāviva bhavata ityarthaḥ |

59.82

asaśoṣāvabāhukāvāha, - asadeśetyādi | asasamīpopalakṣito deśo'sadeśaḥ, aso vāhuśiraḥ | asavandhanaṃ śleṣmaṇāmityarthaḥ | asavandhanaṃ śoṣayitvā 'aṃsaśoṣaṃ rogaṃ karoti' iti vākyaśeṣo jñeyaḥ | tatrastho'sadeśasthita ityarthaḥ |
vādhiryamāha, - yadetyādi | śuddha kevala | apiśabdādraktapittāvaraṇayorupasagraha | yadyapyayaṃ vyādhiḥ śālākye'pi paṭhyate, tathā'pyatrāpi paṭhanīya., vṛddhasammatatvāt |

59.84

karṇaśūlamāha, -hanuśaṅkhetyādi |

59.85

jihvāgatavātarogaṃ darśayannāha,—āvṛttyetyādi | āvṛtya avarundhyetyarthaḥ | mūko vacanarahitaḥ, minmina sānunāsikavāk, gadgado'vyaktavāk |

59.87

tūnīvātamāha,—adho yetyādi | bhindatīva gudopasthamiti bhedaṃ kurvatīva gudopasthasyetyarthaḥ | pratilomavisarpiṇī adha-utthitordhvagāminī | vegairiti vedanāvegairmuhurmuhu khabhāvopaśamopalakṣite., 'pratilomaṃ pradhāvitā' iti kecit |

59.88

ādhmānamāha,—sāṭopamityādi | āṭopaṃ sacalana tena saha vartata iti sāṭopam | udaramatra pakvāśaya | ghora kaṣṭakāri 88
pratyādhmānamāha,—vimuktetyādi | tadeva ādhmānameva | āmāśayotthita nābhirastanāntarotthitam | ata eva hṛdayapārśvayorapyadhiṣṭhānamasya prāpta nirasyannāha,—vimuktapārśvahṛdayamiti | vyākulita āvṛta |

59.91

vātāṣṭhīlāmāha,—aṣṭhīlāvadityādi | aṣṭhīlā uttarāpathe dīrghavartulapāṣāṇaviśeṣa ityeke, carmakārāṇā vartuladīrghā lauhī bhāṇḍirityapare | ghana sahatāvayavaḥ | āyato dīrgha. | vahirmārgāṇi vātaviṇmūtrā(ṇām)ṇi | anye'tra 'nābheradhastāt sajātaṃ calaṃ vā yadi vā'calam' iti paṭhanti | pratyaṣṭhīlāmāha,—enāmevetyādi | enāmeva aṣṭhīlā, tiryagutthitatvenāṣṭhīlāyā• sakāśāt pratyaṣṭhīlāyā bheda | asyāgre kecidūrustambhaṃ paṭhanti, tanna, cikitsāyā paṭhiṣyamāṇatvānnibandhakārāṇāmasamatatvācca |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasagrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyā nidānasthāne prathamo'dhyāya. |

Linked texts (1)