The Compendium of Suśruta 63
Nibandhasaṅgraha 63
- Language
- Sanskrit
63.2
athetyādi |
63.3
idānīṃ hetumāha - mithyetyādi | mithyāhārācārasya śāstroktavidhivraṣṭāhārācārasyetyartha | saṃprāptimāha, -tasyetyādi | tasya mithyāhārācārasyetyādikasya | samudbhūya ākṣipya, samantāt sarvatra | etena sarvadehagatatvaṃ rogasya sūcayati |
63.4
pūrvarūpamāha - tasyetyādi | akasmāt kāraṇaṃ vinā, svāpaḥ sparśājñānam |
63.5
idānīṃ saṅkhyāmāha, - tatretyādi | mahattvamuttarottaradhātvanupraveśāt | ekādaśakuṣṭhānā kṣudratvamuttarottaradhātvananupraveśāt | aṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavantīti diṅmātramidaṃ darśitaṃ, kuṣṭhānāmaniyatasaṅkhyatvāt, tathā ca caraka. - "saptavidhā aṣṭādaśavidhā asaṃkhyeyavidhā vā" iti | mahākuṣṭhāni nāmataḥ prāha, - tatra mahākuṣṭhānītyādi | kṣudrakuṣṭhāni nāmata prāha, - kṣudrakuṣṭhānyapītyādi | sarveṣveva kuṣṭheṣu sarveṣāmeva doṣāṇā krimīṇāṃ ca sabhavaṃ darśayannāha, - sarvāṇītyādi | sarvāṇi kṣudrāṇi mahānti ca | kathaṃ tarhi vātenāruṇamityādītyāśaṅkayāha, - utsannatastu doṣagrahaṇamabhibhavāditi, utsannata autkaṭyato doṣagrahaṇam, abhibhavāt 'itaradoṣayo.' iti śeṣaḥ |
63.6
yasya doṣasya yasmin kuṣṭhe prādhānyaṃ taddarśayannāha, - tatretyādi | tatrāruṇādīnā saptānā mahattvādiṣu hetuṃ darśayannāha, - teṣāmityādi | anuśabdena paścādarthavācinā mahatve'pyasā-
dhyatvaṃ kākaṇakavarjaṃ kālāntaraṃ ca sūcyate; kākaṇakaṃ punarutpattāvevāsādhyaṃ, vyādhisvabhāvāt | asādhyatvaṃ ceti cakāro dhautavastupraveśādyetyanantaraṃ draṣṭavyaḥ | tenānuktamārambhakadoṣamahattvaṃ samucinoti |
63.7
tatra mahākuṣṭhānā lakṣaṇaṃ darśayannāha, - tatra vātenetyādi | ṛṣyajihvāprakāśānīti ṛṣyajihvāyā iva prakāśa sādṛśyaṃ yeṣāṃ tāni kharatvayuktāni, ṛṣyo nīlaṇḍaḥ 'roru' iti prasiddha, anye 'ṛkṣa' iti paṭhanti, ṛkṣo 'rīcha' iti loke | kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni kṛṣṇakapālikā karkarā | kākaṇantikāphalasadṛśānyatīva kṛṣṇaraktāni kākaṇantikāni, kākaṇantikā guñjā, 'cirihaṇṭikā' iti prasiddhā, tatphalavadraktāni madhye kṛṣṇāni | uḍumbarādīnā pittakṛtatvaṃ darśayannāha, - teṣāmityādi | oṣo'nalasamīpa ivotpātapa, pṛṣṭasyeva vedanāviśeṣa ityanye | coṣa ācūṣyata iva vedanāviśeṣa, pipāsetyanye | paridāha sarvato dāha | dhūmāyanaṃ dhūmopahatasyeva, dhūmodgamanamivāṅgānāmityeke | puṇḍarīkadadrukuṣṭhayorlakṣaṇaṃ darśayannāha, - śleṣmaṇetyādi | puṇḍarīka śvetapadmam | dadrukuṣṭhaṃ dvividha sitamasitaṃ ca, asitasya mahopakramasādhyatvādanubandhitvaprakarṣācca mahākuṣṭheṣu madhye suśrute pāṭha, sitadadrukuṣṭhasya sukhasādhyatvāduttarottaradhātvanupraveśābhāvāttathā'lpavyathīḍārahitatvācca carake kṣudrakuṣṭheṣu madhye pāṭha ityadoṣa. | dadrusidhmayo suśrutacarakādivettayorabhidhānabheda iti jejjaṭācārya samādadhati, tannecchati gayadāsācārya | tayo puṇḍarīkadadrukuṣṭhayo• pittakaphakṛtatvaṃ darśayannāha, - tayorityādi | parimaṇḍalatā paripūrṇamaṇḍalatā |
kṣudrakuṣṭheṣu prāk sthūlāruṣkamāha, - sthūlānītyādi | sthūlāni sthūlamūlāni, dāruṇāni kṛcchrasādhyāni, arūṃṣi vraṇāḥ ||-
63.8
mahākuṣṭhalakṣaṇamāha, - tvaksocetyādi | tvakśabdaḥ kocabhedasvāpaśabdaiḥ saha pratyekaṃ sabadhyate; tena tvaksoca. tvaksaṅkocaḥ, tvagmedaḥ tvagvidāraṇaṃ, tvakasvapanaṃ tvaco'cetanatvam, aṅgasādo'ṅgaglāniḥ | kuṣṭhe mahatpūrvarūputa iti mahākuṣṭha ityarthaḥ |
ekakuṣṭhamāha, - kṛṣṇāruṇamityādi ||-
63.9
carmadalamāha, - syuryenetyādi | coṣa ācūṣaṇamiva | taleṣu hastapādataleṣu |
63.10
visarpakuṣṭhalakṣaṇamāha, - visarpavadityādi | atroktavisarpākhyakuṣṭhasya vakṣyamāṇavisarparogasya ca ciravisarpaṇaśīghravisarpaṇato bheda |
parisarpamāha, - śanairityādi ||-
63.11
sidhmakuṣṭhamāha - kaṇḍvanvitamityādi | apāyi akaṣṭakāri | prāyaśa ūrdhvakāya iti prāya śabdopādānādadha kāye'pi kadācidbhavati | sidhmakuṣṭhaṃ dvividhaṃ - sidhmaṃ puṣpivāsidhma ca, puṣpikāsidhmasya sukhasādhyatvāt suśrute kṣudrakuṣṭheṣu pāṭhaḥ, sidhmasya du khasādhyatvāccarake mahākuṣṭhe pāṭha ityadoṣaḥ |
63.12
vicarcikāmāha, - rājya ityādi | rājyo rekhāḥ, tāśca sarūkṣā bhavanti, kaṇḍūtiḥ kharjūṃpīḍā, rujo vedanāḥ, atiśabdaḥ kaṇḍūtirubhyāṃ saṃbadhyate | gātreṣu pāṇipādeṣu | kaṇḍūmatītyādi | iyameva vicarcikā pādagatā yadā syāttadā vicarcikāsaṃjñāṃ vihāya vipādikāsaṃjñāṃ prāpnotītyarthaḥ |
kiṭibhamāha - yadityādi | raktakṛṣṇamiti kecit paṭhanti ||-
63.13
atha pāmāmāha, - sāstrāvetyādi | sahyāsrāvakaṇḍūparidāhakaiścaitaṃnte yāḥ piḍhakāstāstathāvidhāḥ, tābhiruhyā pāmeti saṃbandhaḥ; ye tu 'sāsrāvakaṇḍūparidāhavadbhiḥ' iti paṭhanti te tu vyākhyānayanti - sāsrāvau yau kaṇḍūparidāhau tadyuktaiḥ puruṣaiḥ kṛtvā, aṇukābhiḥ piḍakābhiḥ kṛtā, pāmā ūhyā 'vaidyai' iti śeṣaḥ | saiva kacchūriti saiva pāmyo. sphikjodha tīvradāhai. sphoṭairupagatā kacchūrucyate |
-
63.14
rakasāmāha, - kaṇḍūnvitetyādi | śarīre sakale kāye |
63.15
idānīṃ kasmin kṣudrakuṣṭhe kasyādhikyamityāha, - arurityādi | aruḥ sthūlāruṣkam | śeṣāṇi visarpakiṭibhavicarcikāpāmācarmadalāni | aru sasiddhamityādi jejjaṭena khakapolakalpitaḥ śloka iti gayadāsācāryo na manyate, yasmādekakuṣṭhaṃ mahākuṣṭhaṃ ca vātādeva bhavati na kaphāt, parisarpa pittāt, pāṭhāntaraṃ cātrāruṣkamityādi paṭhati, taccābhāvākṣa likhitam |
63.16
kilāsa nirdiśannāha, - kilāsamapītyādi | apiśabdaḥ saṃbhāvanāyāṃ, tena kilāsaṃ kuṣṭhavikṛtiriti saṃbhāvyate; anye tu, kimapi kilāsaṃ kuṣṭhavikalpo na bhavatītyapiśabdādāhuḥ, kiṃ tat kilāsa kuṣṭhavikalpo na bhavati ? ucyate, - tvaggatamaparisrāvi ceti, antaraṃ bhedaḥ | tvaggatamiti kuṣṭha tvagraktamāṃsamadhiṣṭhāya tvaci darśayatyātmānaṃ, kilāsa tu tvacameva, kevalā tvacamadhitiṣṭhatītyarthaḥ | anye tu lagagatameva kilāsasaṃjñaṃ, tadeva dhātvanupraveśācchitrasaṃjñamityāhu | tathā ca viśvāmitraḥ,- "lagagataṃ tu yadasrāvi kilāsaṃ tat prakīrtitam | yadā lacamatikramya taddhāvūnavagāhate | hitvā kilāsasaṃjñā ca śvitrasaṃjñāṃ labheta tat" - iti | vātādijānā kilāsānāṃ lakṣaṇamāha, - tadvātenetyādi | paridhvaṃsīti ghṛṣṭaṃ sadrajo muñcatītyarthaḥ | bahalaṃ sthūlam | ataḥ paramasādhyāvadhāraṇaṃ - teṣvityādi | teṣu vātapittaśleṣmajeṣu kilāseṣu | saṃbaddhamaṇḍalamirita parasparamabhinnamaṇḍalamatyarthaḥ | ante jātamogrāṇipādguhyajaṃ, anye tvantrāntarjātarapharometi paṭhanti, antarmadhye jātāni raktāni lomāni yatra tattathā; teṣvasādhyamagnidagdhaṃ ceti cakāreṇa pāṇipādaguhyauṣṭhajamanuktamapyasādhyaṃ samuccinvanti |
63.17
kuṣṭhānā sakṣepeṇoktatvādamuktamapi doṣaliṅgaṃ darśayannāha, - kuṣṭheṣvityādi | vātakāryeṣu svedaśvintyaḥ | 'tvaksaṃkocasvāpāsvedau' ityanye paṭhanti, tatra nan svedaniṣedhārthaḥ | vyādhikhabhāvāt svedo'pi syādityapare | kauṇyaṃ naṣṭakaratā, satvorapattaya. krimīṇā janmāni |
63.18
teṣāmasādhyatvaṃ darśayannāha, - tatretyādi | puṇḍarīkamādivalapravṛttaṃ śukraśoṇitadoṣajamasādhyam | nanu cādivalapravṛttamanyadapi
kuṣṭhamasādhyameva, yadāha caraka,–'ye cāpi kecitkulajā vikārāstāṃścāpyasādhyān pravadanti tajjñā.'–iti, kulajā ityanena duṣṭaśukraśoṇitajā ucyante | puṇḍarīkagrahaṇaṃ sarveṣāmeva mahākuṣṭhānāmupalakṣaṇaṃ, teṣāmevottarottaradhātvanukrameṇa śukradhātoruṣṭijananasāmarthyāt | etena kṣudrakuṣṭheṣvvādivalapravṛttatvaṃ nāsti, uttarottaradhātvanukrameṇa śukradoṣakaraṇe'sāmarthyāt | kākaṇakaṃ cāsādhyam, utpattāveva tridoṣavalapravṛttatvāt; dhātva nukrameṇa hi mahākuṣṭhānāmasthimajjaśukragatānāmasādhyatvamupariṣṭādeva vakṣyati |
63.19
idāmīmapratikāriṇa uttarottaradhātvanukrame dṛṣṭāntaṃ darśayannāha,–bhavanti cātretyādi | yathā vanaspatirvṛkṣaḥ, kālaprakarṣeṇa kālādhikyaṃ prāpya, mūlaiḥ kṛtvā, antarbhūmiṃ vigāheteti saṃvandhaḥ | tvacīti atra tvakśabdena rasa ukta, rasārabdhatvāt, tena rasasthamityartha |
63.27
dhātugatakuṣṭhānā lakṣaṇamāha,–sparśahānirityādi | prāgeva rasadhātuṃ kroḍīkṛtya doṣā kuṣṭhārambhakā, ato rasadhāttulakṣaṇaṃ noktamityeke | apare tvakśabdena rasamāhuḥ | jāyata ityatrāpi saṃbadhyate | vipūyako durgandhatā, jāyata ityatrāpi sabadhyate | bāhulya sthūlamaṇḍalatatā | sphoṭa. tvaca sphuṭanam | sthiratvaṃ kaṭhinamaṇḍalattā | kecidatrānyathā paṭhanti, sa ca pāṭho'bhāvādna likhita | atrāpi jāyata ityadhyāhāra | upadeho malavṛddhi | atrāpi kecidanyathā ślokaṃ paṭhanti, so'pi pāṭho'bhāvātna likhitaḥ | śukragatasya kuṣṭhasya liṅgaṃ darśayannāha,–kauṇyamityādi | tadapītyapigabdāt pūrvoktānyapi rasādimantāntagatāni liṅgāni bhavanti | kuṣṭhitaṃ sajātakuṣṭham; anye tu kuṣṭhavaditi paṭhanti, kuṣṭhasahitamityarthaḥ; anye kuṣṭhilamiti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ | yadā strīpuṃsayoḥ kuṣṭhinorvījamupahataṃ syāttadā tayo. prajā notpadyate; upataptamātravījayoḥ punaḥ prajopatāpa utpadyate || 21–27 ||
63.28
idānīṃ dhātvanukrame'pi sādhyādibhedaṃ darśayannāha,–kuṣṭhamityādi | ātmavato jitendriyasya |
63.29
kuṣṭhasya karmajatvaṃ darśayannāha–brahmastrītyādi | sajjana. satpuruṣa' | parasvaṃ paradravyam |
63.31
kuṣṭhaṃ dīrgharogaṇā pradhānamiti janmāntare'pi tadanubandhaṃ darśayannāha,–mriyata ityādi | gacchati anugata bhavatītyarthaḥ, kuṣṭhajanakasya karmaṇo'kṣīṇatvāt punarbhave | āsthāya āśritya | sa puṇyā gatimāpnuyāt kṣīṇapāpattvāt |
63.33
saṃsargasaṃbhavapradhānaṃ kuṣṭhamāśritya kuṣṭhiprabhṛtīnāṃ saṃsargaparihāraṃ darśayannāha,–prasaṅgādityādi | prasaṅgāditi prasaṅgena abhyāsena kṛtāt, puna puna kṛtādityartha | idaṃ viśeṣaṇaṃ gātrasaspaśīdibhi. sarvaiḥ saha pratyekaṃ sabadhyate | saha śayyāsanāditi ekaśayyāsanasthite | mālyaṃ puṣpam | aupasargikarogā śītalikādaya | sakrāmanti āviśanti |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nivandhasagrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā nidānasthāne pañcamo'dhyāya. |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit