The Compendium of Suśruta 76
Nibandhasaṅgraha 76
- Language
- Sanskrit
76.2
sarvabhūtacintāśārīre śukraśoṇitayo saṃnipāteṣvabhivyajyanta iti yaduktaṃ tatra śukraśoṇitayoḥ śuddhayoreva saṃnipāteṣu kṣetrajñā abhivyajyante'tastayoḥ śuddhiṃ pratipādayitukāmaḥ prāha— athāta ityādi | śoṇitaśabdo'trārtavaśoṇite vartate, śuddhirduṣṭadoṣāsaparkatā |
76.3
sā ca śuddhirvātādiduṣṭaśukrasyeti vātādibhiḥ pṛthaksamuditairduṣṭaśukrānāha, —vātetyādi | evaṃbhūtaretasaḥ puruṣā garbhotpattau na kṣamā bhavantīti piṇḍārthaḥ |
76.4
teṣvityādi | teṣu vātādiṣu duṣṭeṣu madhye vātena yacchukraṃ dūṣitaṃ tadvātavarṇavedanaṃ bhavati; tatra vātavarṇā aruṇakṛṣṇādayaḥ, yadyapyavyaktasya vāyorvarṇāsaṃbhavaḥ, tathā'pi vātaduṣṭe dūṣye'ruṇakṛṣṇau vātena varṇau bhavata ityadoṣa | vātavedanāstodabhedādayaḥ; nanu, kathamekasmādvāyoranekavedanāviśeṣāstodādayaḥ ? satyaṃ, bahukāraṇaprakopāttasyeti, gandhastu vāyornāstyeva | pittena yacchukraṃ dūṣitaṃ tat pittavarṇavedana bhavati; pittavarṇāḥ pītanīlādayaḥ, pittavedanā oṣacoṣādayaḥ; pittaduṣṭe śukre'nukto'pi gandhaḥ kuṇape pūtipūyāme ca vakṣyamāṇo draṣṭavyaḥ | śleṣmaṇā yacchukaṃ dūṣitaṃ tat śleṣmavarṇavedana bhavati; śleṣmavarṇaḥ śuklaḥ, śleṣmavedanā kaṇḍvādaya, gandhastvanukto'pi visro draṣṭavyaḥ | raktena yacchukaṃ dūṣitaṃ tat kuṇapagandhyanalpaṃ ca bhavati, cakārācchoṇitavarṇaṃ pittavedanaṃ ca, kuṇapa śavastasyeva gandho'syeti kuṇapagandhi, analpaṃ bahulam; atra rakteneti vyapadeśo ghṛtatailadagdhavat, (agnidagdhaghṛtatailābhyā dagdhaṃ dravyaṃ ghṛtatailadagdhamityucyate na tvagninā dagdhamiti, tathā'trāpi vātādidūṣitaraktena duṣṭaṃ raktadūṣitamiti vyapadeśaḥ,) yato raktādyāpi doṣā eva dūṣayitāraḥ | śleṣmavātābhyā yacchukaṃ dūṣitaṃ tadgranthibhūtaṃ granthisadṛśaṃ granthilaṃ bhavatītyarthaḥ | pittaśleṣmabhyā yaddūṣitaṃ tat śaṭitapūyasadṛśaṃ bhavati | kṣīṇaṃ pittamārutābhyāṃ bhavati, tasya lakṣaṇaṃ prāgdoṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye uktam | grandhyādayastu ye dvidoṣajāste dvidoṣavarṇavedanā boddhavyāḥ | saṃnipātena yacchukaṃ dūṣitaṃ tanmūtrapurīṣagandhi bhavati | teṣāṃ kṛcchrasādhyāsādhyamedaṃ darśayannāha, -teṣvityādi | teṣu madhye kuṇapādayaścatvāraḥ kṛcchrasādhyāḥ, mūtrapurīṣagandhiretitmo'sādhyaḥ, śeṣā arthata eva sādhyā |
76.5
idānīṃ śukraviṣayaṃ pratipādya, ārtavaśoṇitaviṣayamapi pratipādayitumāha, -ārtavamityādi | ārtavamapi yadā pṛthagdoṣaiḥ śoṇitacaturthairdvandvaiḥ samastaiścopasasṛṣṭaṃ tadā'bījaṃ bhavatītyarthapiṇḍa | tasya vijñānopāyaṃ darśayannāha, - tadapītyādi | tadpītyārtavamapi; doṣavarṇavedanābhiḥ śukradoṣe vyākhyātābhiḥ | teṣā sādhyāsādhyamedaṃ darśayannāha—teṣvityādi | mūtrapurīṣaprakāśamiti gandhavarṇādibhirmūtrapurīṣatulyam | sādhyamanyacceti ekaikadoṣajanitatrayam | śukrārtavadoṣā yāpyā na bhavanti, vyādhisvabhāvāt |
76.10
idānīṃ śukradoṣāṇāṃ cikitsāmāha, - bhavantītyādi | teṣu śukradoṣeṣu madhye, ādyāṃstrīn śukradoṣān snehasvedādibhi kriyāviśeṣairjayediti saṃvandhaḥ | ādigrahaṇādvamanavirecanāni ruhānuvāsanottaravastayo yathādoṣaṃ śamanāni cāvagantavyāni | punaruttaravastikathanaṃ kiyāsu prādhānyasūcanārtham | pāyayedityādi dhātakyādeḥ kalkakaṣāyābhyāṃ sādhitam | sālasārādisādhitamityatrāpi kalkakaṣāyābhyāmava | granthītyādi | śaṭīsiddhamiti śaṭyā kalkakaṣāyābhyāṃ siddham | pālāśe vetyādi palāśabhasmāḍhakaṃ ṣaḍbhiḥ salilāḍhakaiḥ kathitaṃ pādaśeṣaṃ saptakṛtvaḥ parisrutamāḍhakaśeṣaṃ prasthaghṛtapāya prāyojyam | parūṣakavaṭādibhyāmityādi | - parūpakavaṭādibhyāmiti parūpakādinyagrodhādigaṇābhyāmityarthaḥ | prāguktamityādi | - prāguktaṃ svayonivardhanaṃ dravyam | vakṣyate yacceti yacca kṣīṇavalīye'dhyāye vājīkaraṇe vakṣyate | viḍityādi | - viḍprabhe mūtrapurīṣaprakāśe retasi | viṭgrahaṇenātra purīṣaṃ mūtraṃ ca gṛhyate, malamūtramātravācakatvādviṭśabdasya | sarpirityatrāpyanuvartanīyam | viṇmūtrāme'mādhye'pi du khakāriviṭgandhāpanayanārthaṃ citrakādibhi. kalkīkṛtai ghṛtaṃ peya na tu sarvathā siddhyarthaṃ, “asādhyo naiti sādhyatvaṃ” iti vacanāt | sarveṣā kuṇapādīnā sāmānya cikitsitamāha, - snigdhamityādi || 6-10 ||-
76.11
idānīmaduṣṭaśukrasya lakṣaṇamāha- sphaṭiketyādi | idānīmekīyamatamāha - kecidityādi |
-
76.15
uttaravastyantamuttaravastyavasānaṃ, tatra yathādoṣa vamanādi, uttaravasti puna' marveṣveva, vātādiharakkāyasnehārthā natudrikaḥ snehiccha | ārttavagrahaṇādeva sīgrahaṇe labdhe puna sīgrahaṇa samatāgatayovanaprāpaṇārtham | natasṛdhviti vātapitta kaphaśoṇitakṛtāmu | gayī tu, natasṛdhvityatra caturthī śoṇitaprakṛtibhūtavisragandhiśoṇitārttavāti manyate, tasyā eva sādhyatvāt; na tu kuṇapagandhyārttavāti, tasyā vakṣyamāṇatvāt | utkādvayastu yonivyāpatsu kathitā vātādidoṣaharadravyakṛtā | ācamanaṃ yonipraikṣālanodakaṃ, tadapi vātādidoṣaharadravyakṛtama | granthītyādi| durgandhipūyasaṅkāśe pūtigandhapūyopame kaphapittaduṣṭe ityartha | majjatulye tridoṣamaline | tathāśabdāddurgandhinītyatrāpi yojanīyaṃ, tena mūtrapurīpagandhinīti gamyate | gayī tvatra durgandhe kuṇapagandhini, pūyasaṅkāśe pūtipūyopame, majjatulye tridoṣamaline iti vyākhyāti, kṣīṇaṃ ca prāguktamillamagre sūcayiṣyati | atra kuṇapādīnā padmānā masādhyānāmapi durgandhāpanayanārthaṃ cikitsitapratipādanaṃ, na tu sarvathā siddhyarthaṃ, tepāmasādhyatvāt | bhadraśrī candanaṃ, candana raktacandana, gayī tu bhadraśriyaṃ śvetacandanaṃ, candanaṃ gośīrpākhyaṃ candana natu raktacandanaṃ tasya hi gandhāpaharaṇaśakterabhāvāt | vātādiduṣṭārtavārttiṣvanyāmapi cikitsāmatideśena nirdiśannāha, - śukradoṣaharāṇāmityādi | śukradoṣaharāṇā snehasvedādipūrvāṇā, yathāsva yathādoṣam | yogānāṃ rasāyanavājīkaraṇamūtradoṣapratiṣedhoktānām | śepāsu vātādyairekadopajanitāsvāttaṃvātiṣu | śuddhikaraṇa kāryamiti savanva | aśopārtavaduṣṭānā pathyamāha, - annamityādi | anna bhojanārtham || || 12-16 ||
76.17
aduṣṭārtavalakṣaṇamāha, - śaśāsṛgityādi | yadārtavaṃ vāsa'sthitaṃ śuṣkamūdakaprakṣālita vāso na virañjayet rāgopeta vastraṃ na kuryāt tat praśaṃsanti 'garbhajananāya' iti śeṣa. |
-
76.20
tasyaivātipravṛttasyāsṛgdaratvaṃ, tatra ca doṣaduṣṭilakṣaṇamāha, - tadevetyātiprasaṅgenetyādi | tadeva ārtavameva, na tu raktapittam | ṛtāvatiprasaṅgeneti atiprācuryeṇa dīrghakālānubandhena vā, pravṛttaṃ srutam | na paramṛtāvevetyāha, - anṛtāvapīti | - anṛtāvalpamapyadīrghakālamapi pravṛttamasṛgdaraṃ vijānīyāt | kiñcarūpaṃ tadityāha,- ata ityādi | ata etasmāt śaśāsṛkpratimamityādivākyapratipāditādṛkphalakṣaṇāt, anyadanyādṛkśalakṣaṇaṃ phenila śīghramacchamityādivākyena śoṇitavarṇanīye yādṛśamabhihitaṃ tādṛśamityarthaḥ | doṣānubandhakṛtaṃ lakṣaṇamatideśena nirdiśya vyā dhikhabhāvakṛtaṃ sāmānyaṃ lakṣaṇamāha, - asṛggilādi| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ, savedanaḥ saśūla | tasyātisrutasya lakṣaṇamāha, - tasyetyādi | ativṛttau atipravṛttāvityarthaḥ | tamo'ndhakāradarśanaṃ śvāso vā | pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam | tandrā nidrāmedaḥ | vātajā rogā ākṣepākādayaḥ | yasyā yadrūpaṃ yādṛśena prakāreṇopacaraṇīya tadāha, - taruṇyā ityādi | taruṇyāḥ ṣoḍaśavarṣaprāptāyāḥ, hitasevinyāḥ pathyāśinyāḥ || 18-20 ||-
76.23
atipravṛttikṣaṇāmātaivasya vikṛtiṃ nirdiśyāpravṛttilakṣaṇā sacikitsitāṃ nirdiśannāha, -doṣairityādi | atra doṣā kapho vāyurvātakaphau ca, na tu pittaṃ, pittavṛddhau tasyātipravṛttivṛddhayoruktatvāt, kulatthādivātakaphaharadravyāvacāraṇācca | naśyatīti pravartamānaṃ na dṛśyate, na tu sarvathā kṣayaṃ yāti | amlaṃ kāñjikaṃ, mūtraṃ gomūtram, udaśvidadhrdhodaka takra, śuktaṃ cukram | punarukti śaṅkā nirasyannāha, -kṣīṇamityādi | yadyapi prāgdoṣadhātumalakṣayavṛddhi vijñānīye kṣīṇalakṣaṇaṃ sacikitsitamabhihitaṃ, tathā'pyatropādānānnaṣṭaraktavannaṣṭārtavavadvidhānaṃ kartavyam | raktamartavaraktam || 21-23 ||
76.24
prakaraṇaprayojanamupasaharannāha, - evamityādi | eva pūrvoktena prakāreṇa, aduṣṭaśukraḥ puruṣa, śuddhārtavā ca strī, 'bhavati' ityadhyāhāra |
76.30
ṛtau putrīyamācāraṃ nirdiśannāha, - ṛtāvityādi | ṛtukāle prathamadivasa maryādīkṛtya nārī brahmacāriṇī syāt | ṛtudarśanāt pūrvaṃ māsa brahmacaryasya vakṣyamāṇasya viśiṣṭaprajotpādanaṃ prayojanam | asmiṃśca ṛtudarśane dinatrayaṃ brahmacaryasya svayamevācāryo'gre prayojanaṃ kathayiṣyati | divāsvapnādīṃśca pariharet | kathanaṃ bahubhāṣaṇam | avalekhanaṃ kaṅkatikādinā keśavamārjanam | āyāsa kaṣṭam | ki kāraṇamityādi | unmatto vātala. | parihāryamuktvā bhartāraṃ prati nāryo karaṇīya nirdiśannāha, - darbhetyādi | haviṣyaṃ saghṛtaśālyodanādi, kṣīrasaskṛtaṃ yavānnamrityeke | bhartuḥ saṃrakṣet 'vedha' iti śeṣaḥ, tasmai darśanamapi na dāpayedityartha | tata ityādi | śuddhā jīrṇaśoṇitāpagamena,
anantaraṃ snātā; taduktaṃ, - “nave tainau ca sajāte vigate jīrṇaśoṇite | nārī bhavati saṃśuddhā puṃsā sasṛjyate tadā” - iti | darśayedityatra ‘vaidya’ iti śeṣaḥ | tat kasya hetorityatra tacchabdaḥ saṃbodhane, tenāho kasya hetoḥ | anye tatrāpīti praśnārthaṃ paṭhanti | tatrāpi praśne | pūrvamityādi | putrebhyo hitaṃ putrīyamiti | gayī tu “tatrācāryo brāhmaṇaprayukto'nupahataśvetavastreṇa savītaścārdhame carmaṇyupaviṣṭo rājanyaprayukto vaiyāghre ānaḍuhe vā vaiśyaprayukto raurave śūdraprayukto vāste vā caturhastaṃ sthaṇḍilamupalipyollikhya darbhairāstīrya veṇuyūpaṃ dakṣiṇena brahmāṇaṃ vyavasthāpya śuklakusumagandhavalibhirabhyarcyagniṃ praṇīya saskṛtya pālāśībhiḥ samidbhiragnimupasamādhāya mantrodakapūrṇapātramagneragre sthāpayitvā putrajanmāśāsyājyaṃ juhuyānmahāvyāhṛtibhi, yoṣittva putrārthinī saha bhartrā paścimatau'gne ṛtvijo dakṣiṇataḥ samupaviśet, tato'syā brāhmaṇaḥ prajāpatimuddiśya yathāmilaṣitaṃ saṃpādanāya manasā yonau kāmyāmiṣṭiṃ nirvapet, anayorviṣṇuryoniṃ kalpayatu latā rūpāṇi viṃśatviti, tataścājyena sthālīpākamabhighārya trirjuhuyāt, yathāprāyaṃ copamantritamudapātramasmai dadyāt, sarvāṃnudakāryān kuruṣveti, tata samāpte karmaṇi pūrvaṃ dakṣiṇa pādamabhihanantī pradakṣiṇamagnimupakramet, tata parikramya brāhmaṇān svasti vācayitvā saha bhartrā ājyaśeṣaṃ prāśnīyāt, pūrvaṃ pumān jaghanyaṃ strī na cocchiṣṭamavaśeṣayediti putrīyavidhānam”—iti | karmānte putrīyavivānānte, ena kramaṃ vakṣyamāṇam | tameva kramaṃ vaktumāha, - tato'parāhne ityādi | puṃso māsaṃbrahmacāritvena striyā api brahmacāritve labdhe māsa brahmacāriṇīmiti yaduktaṃ tanmana saṅkalpamātrasyāpi nirāśārtham | tailamāpottarāhārā tailamāṣapradhānāhārā, upeyāt gacchet | sāmā nyāpatyajananakālamṛtusañjñaṃ nirdiśyāpatyaviśeṣajananasamarthakālamudiśannāha, - vikalpyaivamityādi | eṣu divaseṣūttarottaramāyurityādikaṃ vidyādityeva vikalpya vicārya caturthyādiṣu rātriṣu nārīmupeyāt | ata para pañcamyā saptamyā navamyāmyekādaśyā ca strīkāma, upeyādityatrāpi sabadhyate || 25-30 ||
76.31
tatretyādi | vimucyate 'prāṇaiḥ' iti śeṣaḥ | dvitīye ityādi | evamiti pūrvoktaṃ bhavatītyarthaḥ | sūtikāgṛhe daśadivasābhyantaraṃ vā garbhaḥ prāṇairvimucyata ityarthaḥ | na ca pravartamāne ityādi | pratisrotaḥ dhārāsaṃmukhamityarthaḥ | plāvidravyaṃ prataraṇaśīlaṃ vastu | pratinivartate vyāghuṭati | gayī tu tatra prathamadivase ityādi tasmānniyamavatīṃ trirātraṃ pariharediti yāvadgranthamapretane'dhyāye ṛtustu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtava ityasyāgre paṭhati | ataḥ paramityādi | māsāditi 'ūrdhvam' iti śeṣaḥ | arvāggamana tu garbhadvāravighaṭṭanena sthitamapi garbha cyāvayati | kecittvata paraṃ māsādupeyādityatra 'paratastu puṣpadarśanenāgarbhalābhaniścaya eva, labdhagarbhā tu naiva' iti paṭhanti, 'upeyāt' ityadhyāhṛtya ca vyākhyānayanti |
76.32
labdhagarbhāyā ityādi | lakṣmaṇālakṣaṇaṃ tu - “putrakākāraraktālpavindubhirlāñchitacchadā | lakṣmaṇā putrajananī vastagandhākṛtirbhavet - " iti | tā ca śaratkāle puṣpaphalopetā dṛṣṭvā śanidine sandhyāyā tasyāśvaturbhāgeṣu khadirakīlakānnikhāyāparedyuhastamūlapuṣyairyoge gate divākare mantravadgṛhītvā samānavarṇavatsāyā goḥ kṣīreṇa yathāvidhi nasya dadyāt | vaṭaśuṅgā vaṭaprarohāḥ | sahadevā valābhedaḥ pītapuṣpā 'kāṅgasī' iti loke | viśvadevā gaṅgerukī guḍaśarkareti loke, anye sitakusumā valāmāhuḥ | abhiṣutya peṣayitvā | na niṣṭhīvet na thūtkuryāt | cakārādalabdhagarbhāyā pūrvameva lakṣmaṇādīnā nasyadānaṃ sahasrābhihutaṃ garbhagrahaṇāya paścādgrāmyadharmasevanamiti | taduktaṃ tantrāntare -“pūrvamauṣadhaṃ sahasrābhihutaṃ kṛtvā māṅgalyadeśe goḥ kṣīreṇa peṣayitvā tassāt trīn vindūn dakṣiṇe nāsāpuṭe dadyāt, na niṣṭhīvettān kaṇṭhaprāptān, sā pañcadināni payasodanamaśnīyāt, tadūrdhvaṃ grāmyadharmasevanam”-iti | labdhagarbhāyāśca lakṣmaṇādinasyadānaṃ garbhasthāpanārthaṃ, sthitagarbhāyāśca māsatrayālpāntare putrāpatyajananārthaṃ nasyadānamiti |
76.33
nātraikameva śukraśoṇitaṃ garbhajananaṃ kiṃtarhi sāmagryaiveti darśayannāha, - dhruvamityādi | yathā - ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryādanupaghātādaṅkuro jāyate, evaṃ dhruvaṃ niścitaṃ caturṇāṃmṛtyādīnā naikadvitrisahyānāṃ vidhipūrvakaṃ sānnidhyādyathoktasayogādgarbho jāyate | ṛtudrajannāyā rajaḥsamayaḥ, kṣetraṃ garbhāśaya, ambu punarāhārapākajo vyāpī rasadhātu', bījaṃ strīpuṃsayorārtavaśukre |
vidhipūrvakasya garbhasya phalaṃ darśayannāha, – evamityādi | rūpamannāvayavasanniveśo locanasukhapradaḥ | sattvavanto rajastamobhyā manabhibhūtāḥ | ṛṇasya moktāra iti pitṝṇāmṛṇatrayamokṣaṇaśīlā | satputrā atisādhavaḥ putrāḥ |
76.35
evaṃvidhapūrvajanmanā rūpavattvamuktvā, rūpaṃ ca taijasaṃ varṇādiprabhākharatvamato varṇasaṃbhavahetuṃ darśayannāha, – tatretyādi | tejodhātu- tejobhūtam | sarvavarṇānā prabhavaḥ kāraṇam | sa tejodhāturgarbhotpattau garbhādhānakāle yadā, abdhātuprāyo bhavati āpyadhātubahulo bhavatītyarthaḥ | ekīyamatamāha, – yādṛgityādi | tejodhāturūpavarṇaprasaṅgena tanmayādyadhiṣṭhānavikṛtyā jātyandharaktapiṅgaśuklavikṛtākṣāṇāṃ saṃbhavaṃ darśayannāha, – tatra dṛṣṭītyādi | caturthe māsi kasyacit pūrvakarmavaśāddṛṣṭibhāgaṃ cakṣurindriyādhiṣṭhānaṃ, apratipannamaprāptaṃ tejo, jātyandhaṃ janmāndha karoti |
76.36
nanu, purāṇama callārtavamupacayāddinatrayaṃ srutvā svayameva vinivṛttaṃ nūtanaṃ tvalpaṃ syānībhūtamiba pravartitumakṣamaṃ tat kathamārtavasañcāro yena tatsasṛṣṭaṃ śuklaṃ garbhajananasamarthaṃ bhavatītyāśaṅkyāha, – ghṛtetyādi | puṃsā samāgame indriyadvayasaṅgharṣajenoṣmaṇā vilīnamārtavaṃ visarpati | tacca visarpitaṃ śuklopagataṃ garbhāśayamanuprāptaṃ jīvopagataṃ garbhasaṃbhavaheturbhavati | ārtavamamṛtukālajaṃ śoṇitaṃ, śuklamapyāsā puṃsā samāgame kṣarati, na tu tadgarbhopayogīti tatkṣaraṇapratipādanaṃ na yuktam | tathāca vṛddhavāgbhaṭaḥ, – “yoṣito'pi sravantyeva śuklaṃ puṃsā samāgame | tanna garbhasya kiñcit karotīti na cintyate” – iti |
76.37
garbhadvayotpattihetumāha, – bīje ityādi | dharmetarapuraḥsarau dharmodharmapurogāminau | gayī tu, dharmetarau'dharmaḥ, tatpuraḥsarau adharmapurogāminau; natu dharmādharmapura sarau; yata śrutismṛtiṣvadharmādeva yamotpattiriṣṭā; ata eva tadutpattau prāyaścittamapyupadiṣṭamiti vyāhyati |
76.38
pitrorityādi | pitro pitṛmātroralpabījalādāsekyo nāma puruṣo bhavejāyate | sa śukra prāśyeti sa puruṣo'nyapuruṣānnijamukhena vyavāyaṃ kārayitvā taitaḥ siktaṃ śuklaṃ prāśya āsvādya dhvajocchrāyaṃ liṅgotthānaṃ labhate, āsekyanāmā'yaṃ ṣaṇḍo mukhayonyaparaparyāya. |
76.39
ya. pūtiyonāvityādi | yoniśephasorgandhamāghrāya siddhitvā, ayaṃ saugandhikanāmā ṣaṇḍo nāsāyonyaparaparyāyaḥ |
sve gude ityādi | ya puruṣa sve gude svakīyapāyau, abrahmacaryādanyapuruṣapārśvādvyavāyaṃ kārayitvā paścātstrīṣu viṣaye pumāniva pravartate puruṣavadvyavāyaṃ karoti sa kumbhīkanāmā ṣaṇḍo jñeyaḥ | anye tu prathamaṃ strīṣu viṣaye tāsāmeva svakīyagudavivare paśuvat pṛṣṭhabhāge śithilenaiva mehanena pravartate | kinimittametadityāha, – abrahmacaryāt klaibyāt sajātaśukrasyāpravṛttitvāt | tataśvānayā viprakṛtyā dhvajocchrāye sajāte ( sa eva ) strīṣu puruṣavat pravartate sa kumbhīkanāmā napuṃsakabheda | gudayonirayam | asyotpattihetustantrāntare varṇitaḥ | yathā, – “māturvyavāyapratighena vakrī syādvījadaurbalyatayā pituśca” | gayī tu kumbhīkotpattihetau kāśyapoktaṃ ślokamāha | yathā- “arajaskā yadā nārī śleṣmaretā vrajedṛttau | anyaissaktā bhavet prītirjāyate kumbhilastadā” iti ||-
76.40
īrṣyakamityādi | dvayonirayamīrṣyakāparaparyāya. | atrāpi tantrāntarapaṭhito heturyathā, – “īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣāvīryāhvayasyāpi vadanti hetum - ” iti |
-
76.42
ṣaṇḍakamityādi | yaḥ pumān mohavaśādṛtau bhāryāviṣaye'ṅganāvaduttāno bhūtvā vyavāyameti, tataḥ strīceṣṭitākāraḥ ṣaṇḍo jāyate | sa pumān strīākṛtiḥ strīceṣṭitaśca strīvadadhobhūtakhamedvasyordhvapradeśe'parapuruṣāt vīryacyutiṃ kārayati |
76.43
naraṣaṇḍaṃ pradiśya nārīṣaṇḍaṃ nirdiśannāha, - ṛtāvityādi | yatra punarabalā ṛtau puruṣamiva kṛtvā vyavāya kurute yadi tatra kanyā bhavati, sā naraceṣṭitā | strīrūpā'pi puṃvat striyamāruhya tadyonau svayonigharṣaṇaṃ karoti |
76.44
uktameva sukhasmaraṇāya saṃgrahaślokenāha, -āsekya ityādi |
yadi teṣā śukrarmāsta tat kiṃ ṣaṇḍalamucyate ? ityāśaṅkyāha, -anayetyādi | viprakṛtyeti viruddhayā viśiṣṭayā vā prakṛtyā | ete puruṣadoṣāḥ, yoṣitāmapyeta eva draṣṭavyā, carakeṇa naranārīṣaṇḍāvityukte |
76.46
anukta kāyavāṅmanasā bhedasya hetu darśayannāha-āhāretyādi | samupeyātā saṃyogaṃ gacchetām |
76.47
atiśayenaiva pāpena ṣaṇḍādapi nikṛṣṭānā vikṛtāpatyānāmutpattihetu nirdiśannāha - yadetyādi | upeyātā sayogaṃ kuryātām| vṛpasyantyau ratārthinyau | anasthiriti īṣadarthe nañ, tenālpakomaḷāsthi |
76.49
ṛtusnātetyādi | ārtavamṛtukālajaṃ śuddhaśoṇitam | kalalaṃ siddhāṇaprakhyam | paitṛkairguṇairiti keśaśmaśrulomanakhadantasirāsnāyudhamanīreta prabhṛtibhi | imau dvāvapi ślokau jejjaṭācāryeṇa na paṭhitau |
76.50
sarpetyādi | sarpādirūpā ye garbhāstatprasavinnyāḥ striyāḥ pāpakṛtā pāpotpāditā jñeyā. | nanu, mānuṣaśarīrāt kathaṃ sarpādīnāmutpattirityāha, -pāpakṛtā ityādibhiḥ karmajamevaitadvaicitryamityartha. |
76.51
idānīṃ garbhasthakunjādīnāṃ dṛṣṭāgena vātādiyopaduṣṭa hetuṃ na nidiśannāha,-garbha ityādi | dauhṛde vāvamānita iti garbhiṇyā śraddhāyā khaṇḍitāyām | kuṇi. vikṛtapāṇi. |
76.52
kimātmanaiyenāśubhena karmaṇā garbha evaṃvidho bhavati, utānyāparādhādapītyāśaṅkyāha, - mātāpitrorityādi | nāstikyāditi nāsti paraloka ityādi matiryeṣāṃ te nāstikāḥ, teṣāṃ bhāvo nāstikyaṃ, tasmāt |
76.53
atha kasmādgarbhāśayastho vātādika na karotītyāha, - malālpatvādityādi | ayogāditi nañ īpadarthe, nenepadyogāt |
76.54
jarāyuṇetyādi | vāyormārganirodhāditi ghopajanakala vāyormārganirodhādityartha | niśvāsādirūpasya tu vāyoniniḥsaraṇamagre vakṣyati, yatastadabhāve jīvitābhāva eva bhavati garbhasya |
76.55
niśvāsetyādi | sakṣobha sacalanam | mātā yāśceṣṭā niḥśvāsādikā kurute tā garbho'pi karotītyartha |
76.56
śarīrāvayavānā caraṇādīnā saniveśādau hetuṃ nirdiśannāhasanniveśa ityādi | śarīrāṇā śarīrāvayavānāṃ caraṇādīnām | sanniveśo racanāviśeṣa | taleṣviti hastapādataleṣu |
76.57
itthaṃ kāye viśeṣaṃ nirdiśyātmano guṇabhūtāyā buddherapi bhāvanāvaśeṣeṇa viśeṣaṃ nirdiśannāha, —bhāvitā ityādi | pūrvadeheṣvatikrāntaśarīreṣu | sattvabhūyiṣṭhā sattvaguṇabahulāḥ santaḥ, satatamanavarataṃ, ye bhāvitāḥ śāstrabhāvanayā bhāvitāntaḥkaraṇāḥ, te śāstrabuddhayo bhavanti | tathābhāvitā eva ye sattvabahulāste rajastamasorāvarakayorabhāvāt pūrvāmatikrāntamapi jātiṃ smaranti |
76.58
kāye yo'sau śarīrasanniveśādistathā doṣakopena kubjakhañjādi, tathā vāci mūkaminminanlādi, manasi ca śāstrajñānapūrvajātisma raṇaṃ, sarvameva svabhāvādisiddhamapi karmaṇaivetyāha, —karmaṇetyādi | kutastadāpnotītyāha—a+yastā ityādi |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nivandhasaṅgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā śārīrasthāne dvitīyo'dhyāya |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit