The Compendium of Suśruta 86
Nibandhasaṅgraha 86
- Language
- Sanskrit
86.2
athāta ityādi |
86.3
gurupūrvakarma nirdeśannāha—dhanvantarirityādi | dharmabhṛtāmanyeṣāmapi rājarṣīṇāṃ madhye variṣṭha pradhānatamaḥ | vāgviśārada iti arthavatīṃ salakṣaṇāṃ hṛdayagrāhiṇīmanuruktāṃ vācaṃ vadatīti vāgviśāradaḥ | anvaśāt śikṣitavān |
vraṇākṛtimātre viśeṣahetuṃ nirdeśannāha,—nānādhāramukherityādi | nānāsthānāni dehasthānāni, teṣu nipātitairniṃkṣiptairityarthaḥ | anena ślokena nānāprakāraśastradhārā nānāprakāraśastramukhāni nānāprakāradehasthānāni ca trīṇi vraṇākṛtikāraṇānyuktāni |
86.6
idānīṃ vraṇākṛtimāha,—āyatā ityādi | caturasrāścatuṣkoṇā, tryasrāstrikoṇāḥ, maṇḍalino vartulāḥ, viśālā vistīrṇāḥ, kuṭilā vakrā, svayaṃ bhinnāḥ pakvabhinnā ityarthaḥ; na tu vaidyanimittajāḥ, teṣāmāyataviśālasamapravibhaktalakṣaṇā ākṛtayo vraṇaguṇatvenaivoktāḥ, yatastā ākṛtīrbhiṣajaḥ pradeśaviśeṣa eva kurvanti |
—
86.7
vraṇākṛtijñānaphalamāha—bhiṣagvraṇākṛtijña ityādi | durdarśarūpeṣu gośṛṅgavadunnatamāsaprarohādiṣu |
—
86.8
āgantuvraṇākṛtimāha—anekākṛtirityādi |
—
86.9
tadeva ṣaḍvidhatvamāha—chinnamityādi | chinnaṃ bhinnaṃ ca sadhāraśastreṇa, viddhaṃ punaraṇumukhena śastreṇa, kṣatādīni pāṣāṇalaguḍādibhirapi syuḥ |
—
86.10
teṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha—tiraścīna ityādi | tiraścīnastiryagvyavasthita ityarthaḥ; ṛjuravakraḥ, anayordvayorapi āyata iti viśeṣaṇam | gātrapātanaṃ śastrādiprahāreṇa hastādipātanaṃ, cakārādapātanaṃ ca kiñcicchinnam |
—
86.11
bhinnamāha—kuntetyādi | śaktirdvimukhī, ṛṣṭiḥ śarvalā; agraśabdaḥ kuntādibhiḥ pratyekaṃ saṃbadhyate, viṣāṇaṃ śṛṅgam | āśaya āmādisthānam | kiñcit sravediti kimapyanirdiṣṭamityarthaḥ | tatrodaraṃ yakṛt plīhā ca raktaṃ, vastimūtraṃ, purīṣāśayaḥ purīṣam |
—
86.12
ke punarāśayā ityāha—sthānānyāmāgnipakvānāmityādi | sthānaśabda āmādibhi pratyeka mabhisaṃbadhyate |
—
86.15
tasminnityādi | tasmin koṣṭhe ityarthaḥ | raktapūrṇe iti sarvatraiva raktasya vidyamānatvāt | atrādhonābhe raktaṃ gudamūtramārgābhyā pravartate, nābherurdhvaṃ mukhaghrāṇābhyāmiti | abhaktacchando bhojanānabhilāpaḥ | viḍādisaṅga purīṣādinirodhaḥ | svedāsrāvaḥ svedasrutiḥ | lohagandhitvaṃ lohagandhibhāvo mukhasya || 13–15||
86.17
viśeṣamityādi | pakvāśayagate pakvāśayasthe, ‘rudhire’ iti śeṣa | khebhya srotogyaḥ |
—
86.18
abhitne ityādi | kathamabhinne'pyaṃtrāśaye raktenāṃtrapūraṇaṃ yujyata ityāha—pihitāsya ityādi |- yathā pihitāsye ācchāditamukhe ghaṭe sūkṣmaiḥ khai randhrairudakapūraṇaṃ lakṣyata ityarthaḥ | tasya cāntrāśayasya gauravaṃ, ‘bhavati’ iti śeṣaḥ |
—
86.19
viddhalakṣaṇamāha-sūkṣmāsyetyādi | āśayādvineti āśayamāmādisyānam | uttuṇḍitamunnamitamukhaṃ, nirgataṃ nirgataśalyam |
--
86.20
kṣatalakṣaṇamāha-nāticchinnamityādi | nāticchinnaṃ nātyarthadvidhābhūtaṃ, nātibhinnaṃ nātyarthavidīrṇaṃ, ubhayoriti chinnabhinnayorityarthaḥ | viṣamaṃ vraṇamiti vraṇasya vaiṣamyaṃ nimnannatatvaṃ na tu kṛcchrasādhyatvam |
-
86.21
piccitalakṣaṇamāha-prahāretyādi | prahāro mudrarādyabhighātaḥ, pīḍanaṃ kapāṭādigrantreṇa, pṛthutāṃ vistīrṇatā gatamiti | sāsthi asthiyuktam | majjaraktaparisrutamiti majjaraktānuyātamityarthaḥ 21
86.22
ghṛṣṭalakṣaṇamāha, -vigatatvagityādi | vigatatvak tvag rahitam | saṅgharṣād dravyāntareṇetyarthaḥ | anyathā anyena prakāreṇa tyarthaḥ | 'anyathā'pi vā' ityasya sthāne kecit 'anyajādapi' iti paṭhanti, tatrānyajāt saṅgharṣāt dravyāntarajāt saṅgharṣaṇādityarthaḥ | uṣā dāhaviśeṣaḥ |
-
86.25
lakṣaṇaiḥ ṣaḍvidhaṃ sadyovraṇaṃ nirdiśyedānoṃ caturṣu chinnādiṣu cikitsāmāha-chinne ityādi | tatseko vihita iti koṣṇasnehaseka ityartha | veśavārairnirasthisthitasnigdhapiṣṭamāṃsai | kṛśarā tilataṇḍulamāṣakatā yavāgū | upanāhanaṃ bandhanam | dhānyasvedānityādi dhānyasvedo māṣādikoṣṇadhānyasveda ityeke, anye tu dhānyaṃ dhānyāmlam, amlaśabdottarapadalopena | ālepanaśabdo lepane | snehapānamūrdhvanābhijeṣu vraṇeṣu, nābheradhogateṣu vastiriti || 23-25 ||-
86.27
idānīṃ piccitaghṛṣṭayorasrutaśoṇitatvena samānadharmiṇorekameva cikitsitamāha, -piñcita ityādi | agacchati asravati gati | tasmin rudhire, bhṛśamalyartham | anye tu 'śītamālepanaṃ kārya pariṣekaśca śītalaḥ' ityasya sthāne 'śītamālepane sekaḥ śuddhau raktavimokṣaṇam' iti paṭhanti | śuddhivamanādi, tatrordhvanābhijeṣu vamanaṃ, dāhottare madhyakāyaje recanam, adhonābhijeṣu punarāsthāpanaṃ, sthānarakteṣu raktamokṣaṇam |
--
86.28
uktamevopasaṃharannāha--ṣaṭsveteṣvityādi | samarpitaṃ ramyagarbhitam | jñeyaṃ jñātavyam |
-
86.30
atha mūrddhādyavayavāśrayaṃ cikitsāviśeṣamāha-ata ūrdhvamityādi | vivṛtā vyāttamukhāḥ | śira pārśvāvalambino mastukapārśvāvalambanaśīlā., anye tu śiro'valambinastathā pārśvavalambinaścetyevaṃ vyākhyānayanti | vidhinoktena ṛjugranthitvena sevanyādinā sīvyedityarthaḥ |
29 |
86.33
karṇamityādi | sthānādapahatamapi śeṣatadvichannam | tailena vātannauṣadhasiddhena | kṛkāṭikānte ityādi kṛkāṭikānte kṛkāṭikāparyante grīvāyāḥ paścāt | gacchatyapi samīraṇe iti vāte nirvahatyapi sīvyedityarthaḥ, 'asādhyā vāyunirvāhiṇa' ityasyāyamapavāda | samyaṅinaveśya yathāsthānaṃ sthāpayitvā | uttāno'nnaṃ samaśrīyāditi tathaiva kṛkāṭikāyā. susthitatvāt; annamityupalakṣaṇaṃ, tena śayanamūtrapurīṣotsargādi cottānasthaiveti | śayīta ca suyantrita iti yathā kṛkāṭikā sthirā bhavati || 31-33 ||
śākhāsu patitānityādi | śākhāsu catasṛṣu | samyaṅniveśyetyādi āśu sandhyasthīni samyaṅniveśya yathāsthānaṃ sthāpayitvā sīvyet | anupūrvaśa iti anuśabda. sahārthe., tena pūrvasadṛśena | veṣṭitakeneti 'bandhena' iti śeṣaḥ |
35||
86.36
pṛṣṭhe ityādi | uttānaṃ śāyayediti doṣasrutyartham, anyathā'nirgacchan antarvyavasthito doṣa utsaṅgaṃ kṛtvā vikaroti; anyatheti adhomukha ityarthaḥ | uktaṃ ca,-"urovraṇī uttānaśayyā pariharet, pṛṣṭhavraṇī tu stanayorupaṣṭabhya, doṣasravanmayā na prasicyate, anirgacchan vikārānutpādayati"-iti jejjaṭaḥ | gayī tu "pṛṣṭhe vraṇo yasya bhavedaduttānaḥ śayīta saḥ | ato'nyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe" - iti paṭhati, vyākhyānayati ca - anuttāno'vāṅmukho'dhomukhaḥ śayīta, urasijeṣu vraṇeṣvanyathā uttāna eva śayīteti |
86.37
śākhānāṃ niḥśeṣacchede vidhānāntaramāha - chinnāmityādi | kośabandhena sthagikābandhena, prāpta yuktaṃ; ropaṇamiti śodhanasyābhinaiva kṛtatvāt |
86.38
asya ropaṇārthaṃ tailamāha-candanamityādi | payo dugdhaṃ, syāt bhavet, taccaturguṇamānam | nanu saṃkhyaiyanirdeśādeva saṃkhyāsiddhāvaṣṭamagrahaṇaṃ kimartham ? ucyate - nātra pāko jalena, payasaiva pākaṃ manyate; anye tvaṣṭamagrahaṇenāṣṭāṅgasañjakamidaṃ tailamiti kathayanti |
-
86.40
asya ropaṇārthaṃ dvitīyaṃ candanāditailamāha - candanamityādi | karkaṭākhyā karkaṭaśṛṅgī, sahe māṣaparṇī mudgaparṇī ca, amṛtā guḍūcī, hareṇavaḥ kalāyāḥ, mṛṇālamuśīraṃ, utpalaṃ nīlotpalaṃ, trivṛtamiti tribhirdhṛtavasāmajjabhiryuktaṃ tailaṃ trivṛtam | etat trayodaśāṅgaṃ tailam | payasā kṣīreṇa caturguṇena pakvam | vāśabdaḥ pūrvoktatailāpekṣayā | māṃsāhvayelasya sthāne somāhvayeti kecit paṭhanti; somāhvayā trisandhikā, somalatetyapare | gayī tu majjavarjaṃ snehadvitayamityāha, tanmate trivṛtaṃ payasā vipakkaṃ vraṇaropaṇamiti vyākhyānam |
-
86.43
ata ūrdhvamityādi | yadyapi āśayaviṣaye bhinnalakṣaṇaṃ prāguktaṃ tathā'pi netramapyāśaya eva vyāhartavyamata āha-bhinna netramityādi | akarmaṇyamavalokanādikṣakarmaṇo'sapādakaṃ, anye tu, akarmaṇyamasādhyamityarthaḥ | taccābhinnaṃ karmaṇya ca sādhyaṃ cikitsitavyam | niveśya sthāpayitvā | avyāviddhasiramanākulitasiraṃ; anye tu 'ṛjuviddhaśiraṃ' iti paṭhitvā akuṭila viddhamastakamiti vyākhyānayanti | pāṇinā hastena | padmapatrāṇāmantaralakṣmatvavyudāsārthaṃ mārdavārthaṃ ca | tato madhusarpirdānānantaraṃ tarpaṇaṃ pūraṇaṃ kāryam | anena vakṣyamāṇenetyarthaḥ | anye tu 'anena' ityasya sthāne 'ājena' iti paṭhanti ||41-43||
86.44
tadevājaṃ ghṛtamutpādayannāha - ājaṃ ghṛtamityādi | ajāghṛtaṃ madhukādibhiḥ samāṃśaṃ piṣṭvā sarpirgavyaṃ kṣīrapātraṃ kṣīrāḍhakaṃ dattvā vipācayet | nanu cājaghṛtasya kiṃ peṣaṇena ? ucyate - yathāsambhavaṃ peṣaṇaṃ kāryam | dravyasamatvamatrābhidhīyate yathā'nyeṣu yogeṣvarkatvakkṣīrādīnāṃ; tataśca pañcadravyāṇi yathā mātrayā'ṣṭau palāni bhavanti tathā mātrāṃ parikalpya ghṛtasya prasthaṃ kṣīrāḍhakamāsthāpya vipacedittheṣa śāstravṛddhavyavahāra | anye tu āja ghṛtaṃ gavyaṃ ca tulyaṃ kṛtvā madhukādikalkena pacet, śeṣaṃ pūrvavat, naivaṃ, vṛddhā āḍhakaśabdena dravadravyasya dviguṇatayā paribhāṣitatvādaṣṭāviṃśatyadhikapalaśataṃ gṛhṇanti | piṣṭvā sarpirvipācayediti sarpiriti ca sarpiṣo dviruccāraṇa niyamārthaṃ; tena, anenaiva ghṛtena tarpaṇaṃ nasyaṃ ca praśastaṃ na tvanyeneti | gayī tu, ajāghṛtasya prasthaṃ, kṣīrasya punarārddhakaṃ, madhukādīni catvāri dvipalikānyaṣṭapalatvena ghṛtasya pādikānītyāha |
-
86.49
udarasamedacikitsitamāha-udarādityādi | kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ 'tā vartim' iti śeṣaḥ; kaṣāyā. sarjakārjunādayaḥ, teṣāṃ bhasma kṣāraḥ, mṛt kṛṣṇamṛt, kīrṇāṃ guṇḍitāṃ; anye tu 'kaṣāyacūrṇamṛtkīrṇām' iti paṭhanti | baddheti mūlamiti śeṣaḥ | sūtravit śāstravit | agnitaptena śastreṇa chindyāt, anyathā
ataptaśastracchedane pākabhayaṃ syāt | sā puna' kṣataṃ yadā praveśyamānā na praviśati praviṣṭā vā nāvatiṣṭhate tadā tasyāśchedaḥ | citrā eraṇḍa', dantītyanye | kalpanā ceyaṃ, - kṣīrasya yaṣṭimadhukathitasya saśarkarairaṇḍatailaprakṣepasya pānamityeko yoga', śvadaṃṣṭrākathitaṃ kṣīraṃ sākṣāccitrātilatailaprakṣepaṃ pīyata iti dvitīyo yoga | vāśabdāt kecidekameva yogamāmananti, tathā ca vṛddhavāgbhaṭa, - "sakṣaudre ca vraṇe baddhe sujīrṇe'nne ghṛtaṃ pivet | kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam || rugdāhajit sadyaśchinnaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ" - iti | kṣīrapākavidhirayaṃ, yathā - "dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam | kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ" - iti | pratidinaṃ kṣīracatuṣpalaṃ peyaṃ, śarkarairaṇḍatailaṃ tu pratyekaṃ kārṣikaṃ, eva dvitīyayoge'pi | rujādāhavināśanamiti payaḥpānamiti sabandhaḥ | medovarteracchede phalamāha - āṭopa ityādi | acchidyamānayā akṛntyamānayā | medograntho tu yattailamiti dvikarañjetyādikam ||45-49||
86.50
medovartipratyāsattyā jaṭharagataśalyalakṣaṇamāha-tvaco'tītyetyādi | tvaco'tītya tvaco'tikramya, tvacaḥ sapta; sirādīni sirāmāṃsasnāyusandhyasthīni | sirācchedaliṅgaṃ tu surendragopapratimamityādipūrvamuktam | pratiṣṭhitamavasthitam | uktānupadravāniti śalyāpanayanīye 'koṣṭhagate tvāṭopānāhaviḍradhyādīn'-iti |
86.51
koṣṭhagataśalyasyāsādhyasya lakṣaṇamāha-tatrāntarlohitamityādi | antarlohitaṃ koṣṭhamadhyapatitarudhiramityarthaḥ | pāṇḍuṃ śvetam | śītapādakarānanaṃ śītacaraṇahastamukham | ānaddha svamārgādapravarttamānadoṣamalam | evaṃvidhaṃ śalyavantaṃ pumāṃsaṃ vivarjayet pariharedityartha |
86.54
sādhyasya cikitsitamāha-āmāśayastha ityādi | pakvāśayasthe pittāśayasthe ityarthaḥ | vātāśayasthe punarāsthāpanameva; uṣṇairviśodhanairgomūtrādibhirāsthāpanaṃ kāryamiti sabandha | viśuddharaktānulomanamāha-yavakoletyādi | atinissrutaraktasya cikitsāmabhidhāyātiniḥsrutaraktasya cikitsāṃ nirdiśannāha-atini srutetyādi | pivedasṛgiti jīvitānubandhanārtham 52-54
86.55
bhinnakoṣṭhasya sādhyasya lakṣaṇamāha-svamārgetyādi | vyupadravaḥ vigatā upadravā yasya saḥ, upadravā jvarādhmānādayaḥ |
86.65
idānīṃ koṣṭhagatāntrabhedamāha-abhinnaityādi | nānyatheti yathaiva sthitāni tathaiva praveśyāni tenaiva prakāreṇetyarthaḥ | apare tvanyathā vyākhyānayanti, yathā-abhinnadanyathā aparaprakāraṃ bhinnamantraṃ praveśyaṃ na bhavet; tathāca vṛddhavāgbhaṭaḥ,-"abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nahyato'nyathā"-iti | bhinnamapi matāntareṇa praveśyamiti nirdiśannāha-pipīlikāśirograstamityādi | tadapi bhinnamapi, antraṃ praveśyamiti sabandhaḥ | pipīlikāśirograstamityanena pipīlikāvadanasandaṃśasaṃhite antre tāsāṃ kattandharacchedaḥ kārya iti vyākhyānayanti | gathī tu 'alāṅgulaśirograstam' iti paṭhati; tatra, alāṅgulaḥ sthūlapipīlikaḥ | prakṣālyetyādi | payasā kṣīreṇa, digdhaṃ guṇḍitaṃ, āvṛttamityarthaḥ | pāṃśuḥ dhūliḥ | kṛttanakhaśchinnanakhaḥ | apra-
viṣṭe'ntre svasthānanayanārthamantrāyopāyānayamāha - aṅguṣṭhenetyādi | abhimmṛśet spṛśet | udvejayet trāsayet | samutthāpya ūrdhvaṃ nītvā antrabhedavantaṃ puruṣaṃ mahāvalāḥ puruṣāstathā nirdhūnuyuryathā'ntrāyāntaḥpraveśo bhavatīti saṃbandhaḥ; nirdhūnuyurāloḍayeyurityarthaḥ | ebhiḥ prayogaiḥ kiṃ bhavatītyāha-tathā'ntrāṇītyādi | antrāṇi yathā'ntaḥ viśanti tathā khāṃ kalāṃ pīḍayanti svakīyā kalā pañcamī maladharā tā pīḍayanti | duḥpraveśasya cikitsāmāha - vraṇālpatvādityādi | vraṇālpatvāt vraṇasūkṣmatvāt, bahutvārū vraṇasya bahutvatvāt, tatra vipulatve sati sa vraṇaḥ sīvyaḥ | kecidbahutvādityatraviśeṣaṇamaṅgīkṛtya vraṇasūkṣmatve vraṇabahutve cobhayatrāpi pāṭanapūrvaṃ praveśaṃ manyante, tacca pāṭanaṃ yāvatā'ntraṃ praviśati tāvat kāryam | atandrito'nalasaḥ | svasthāne'niviṣṭa vyākulitaṃ cāntraṃ kiṃ karotītyāhasthānādapetamityādi | apetamapagatam | prāṇānādatte gṛhṇāti mārayatītyarthaḥ | gumphitaṃ vyākulitaṃ parasparamatikrāntamityarthaḥ | ataḥ paraṃ kriyāvidhiḥ- veṣṭayitvetyādi | madhughṛtābhyaktaṃ paṭṭeṣṭitaṃ ghṛtena koṣṇena siñcet | citrātailasamanvitamiti citrātailameraṇḍatailaṃ, tatphalaṃ purīṣamārdavaṃ vātānulomanaṃ ca | idaṃ vakṣyamāṇam | tvaco'śvakarṇasyādi | aśvakarṇaḥ pūrvadeśaprasiddho'śvatthasadṛśaḥ, mocakī śālmalī, meṣaśṛṅgaṃ karkaṭaśṛṅgaṃ, putrañjīvapha ityanye, kṣīriṇyo nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍā, eṣā tvagbhirbalāmūlaiśca tailapādena kaṭkīkṛtairjala dattvā caturguṇaṃ tailaprasthaṃ pācayediti jejjaṭaḥ, gayī tveṣāṃ dravyāṇāmāḍhakaṃ salilāḍhakaiścaturbhiḥ kathitamāḍhakaśeṣeṇa kaṣāyeṇāśvakarṇāditvakpādakalkaṃ tailaprasthaṃ pācayedityāha | vardhamānaṃ yateteti maithunavyāyāmādi pariharan yatnaṃ kurvītetyarthaḥ || 56-65 ||-
86.66
muṣkabhedacikitsitamāha-pādau nirastamuṣkasyetyādi | pādāvakṣiṇī ca jalena prokṣya siktvetyarthaḥ; muṣkau aṇḍakoṣau, tunnasevanyā sevanīviśeṣeṇa, praveśya sīvyet | gophaṇikā kaupīnaṃ kacchoṭaka ityarthaḥ | kavyāmāveśya yantrakamityādi paṭṭayantramāveśya, calanabhayādityarthaḥ | kālānusārītyādi | kālānusārī tagaraṃ, śilā manaḥśilā || 66-68 ||-
86.70
ataḥ paraṃ viddhacikitsitārambhaḥ, tatra prāgevottamaṅge viddhacikitsitamāha - śirasa ityādi | apahṛte karṣite | bālavartimiti keśaracitavarti vraṇamukhapidhānārtha niravaśeṣeṇa praveśayet | bālavartidānavyatirekeṇa doṣamāha - bālavartyāmityādi | mastuluṅkamiti śiraso valādhānaṃ styānaghṛtākāraṃ mastuluṅgāmucyate | enamāturam | tato mastuluṅgassravaṇāt | evamiti pūrvoktena prakāreṇa | upācareccikitsā kuryāt | apakṣipet karṣet |
86.71
sāmānyaśarīrāvayavasya cikitsāmāha-gātrādyapahṛte ityādi | gātrāditi sphuṭam | anyasmād gātrādavayavāt, apahṛte 'śalye' iti śeṣaḥ | snehavartiḥ snehayuktā paṭṭavarti, sneho'tra tailaṃ pūrvoktaṃ cakratailaṃ vā | praveśayediti apahṛtaśalye gātra iti vibhaktivipariṇāmena saṃbandhaḥ | tasminnapi gātre pākamayānniḥśoṇite kṛte, vidhiḥ sadya kṣate hita iti sadya.kṣataviṣaye yo vidhi. so'trāpi hito hitakārako madhughṛtādiḥ sandhānārtham |
-
viṣayaviśeṣeṇa viddhacikitsitamāha - dūrāvagāḍhā ityādi | dūrāvagāḍhā dūrānupraviṣṭā ityarthaḥ | sūkṣmeṇa netreṇeti netreṇa vraṇaprakṣālanayantreṇa, taccāṅguṣṭhulaṃ mudgatulyasrota: | cakrataileneti tilatailapīḍanopakaraṇakāṣṭhebhyo'ṇuttailanyāyena gṛhītaṃ tailaṃ cakratailaṃ, sadyaḥpīḍanodbhūtamātraṃ vā | tarpayet pūrayet |
86.74
samaṅgāmityādi | samaṅgā mañjiṣṭhā, rajanī haridrā, padmā bhārgī, trivargastriphalā, pathyā harītakī, trivargagrahaṇenaiva pathyāyāṃ labdhāyā puna. pathyāgrahaṇaṃ bhāgadvayaprakṣepārtha, yaduktaṃ - "ghṛte taile ca yoge ca yaddravyaṃ punarucyate | tajjñātavyamihācāryairbhāgatto dviguṇaṃ bhavet - " iti | karañjikā naktamālaphalamityarthaḥ | kāle iti adoṣopaplavakāriṇi vraṇasarohaṇakāle ityartha |
86.75
aparamapi ropaṇatailamāha- tālīśamityādi | hareṇu reṇukānāma gandhadravyam |
-
86.76
kṣatapiccitayościkitsitamāha—kṣate kṣatavidhirityādi | kṣate iti nātibhinnaṃ nāticchinnamityādinā paribhāṣite, kṣatavidhiḥ kṣaudraghṛtatailābhyaṅgādiḥ sarvaiḥ | bhagnavadvidhiḥ bhagnābhihito bandhasekarukṣabhojanādiḥ |
ghṛṣṭacikitsitamāha—ghṛṣṭe ruja ityādi | rujo nigṛhya madhumadhuraśītādibhirnigṛhya nirvāpya, gayī tu madhughṛtasekādinā nirvāpyeti vyācaṣṭe | cūrṇai. śālasarjārjunādīnām ||—
86.78
idānīṃ sadyovraṇaprasaṅgena viśliṣṭādidehasya sadya kṣatavraṇasāmānyena cikitsāṃ nirdiśannāha—viśliṣṭadehamityādi | viśliṣṭadehamiti naimanākarṣaṇārohaṇapatanavadhasāhasādibhiḥ svasthānacyutāvayavadehaṃ, patitaṃ vṛkṣādibhyaḥ, mathita balīyasā viloḍitaṃ, hataṃ vegavatā dravyeṇa daṇḍamuṣṭyādibhirvā | vāsayet sthāpayet | droṇī dāruracitā nausadṛśī | ayamevetyādi | kṣīṇe adhvādikṣīṇe | marmahata iti marmāṇi hṛdayādīni |
86.79
idānīṃ viṣayaviśeṣoktasyāpi tailasya sadyovraṇeṣu niṣedhamanuktasyāpi ghṛtasya vidhiṃ darśayannāha—ropaṇe ityādi | vātakaphaprakṛtikaṃ śarīraṃ kāla śiśirādikamapekṣya tailaṃ prayojyaṃ, raktapittaprakṛtikaṃ śarīra kālaṃ śaradādikaṃ punaravekṣya ghṛtaṃ prayojyamiti |
86.80
atha sadyopāryaṃ ghṛtānyabhinirdiśannāha—ghṛtānītyādi | tānīti prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakairityādīni |
86.81
atha yasyāmavasthāyā ghṛtatailaparīṣekā kāryāstā nirdiśannāha—sadya ityādi | sarpiṣā nātiśīteneti pittaraktaprakṛtike śarīre kāle ca śaradādike pariṣeka, valātailena vātakaphaprakṛtau dehe kāle ca śīṃtale iti |
86.84
sāmānyena sarvavraṇānāmaduṣṭānāṃ ropaṇārthaṃ tailamāha—samaṅgāmityādi | samaṅgā mañjiṣṭhā, padmā bhārgī, suvarcalā sūryabhaktā, hareṇukaṃ reṇukā, taruṇāni āmāni || 82—84 ||—
atha kiyanta kālaṃ sadyovraṇakriyetyāha—kaṣāyetyādi | pūrvoktaṃ dvivraṇīyoktam | amuṃ śloka jejjaṭācāryo'nārṣamāha, gayī tvārṣam, ityasmābhirapyaṅgīkṛta |
86.88
sarveṣāmaduṣṭānāṃ ropaṇamuktaṃ, duṣṭānā ki vidhānamiti tadāha— duṣṭavraṇeṣvityādi | ūrdhva śodhanaṃ vamanaśirovirecane, adhaḥśodhanaṃ virecanāsthāpanaṃ, viśoṣaṇa laṅghanaṃ, āhāro'pi viśoṣaṇa eva tiktakaṭukaṣāyādi | tatrordhvanābhijeṣu kaphajeṣu vamana pittajeṣu pittāśayajeṣu ca virecanaṃ, vātāśayādhaḥkāyajeṣu malena mārgāvaraṇaduddhasamīranadūṣiteṣu punarāsthāpanaṃ, śirasijeṣu tu kaphajeṣu śirovirecanam | rājavṛkṣādāviti āragvadhādāvityarthaḥ | tayoreva gaṇayo kaṣāyeṇa pādakarakaṃ tailaṃ śodhanaṃ sādhyate | kṣārakalpena veti kṣāraprasthamudakaprasthaiḥ ṣadbhirekaviṃśativārān srāvitaṃ tasmin tailaprasthāccaturguṇe kṣārodake tailaṃ pācayet, atra tu 'kṣāradravyāṇyeva kalkāni' ityeke, 'akalkamevaittailam' ityanye | kṣāradravyeṣu muṣkakapalāśādiṣu || 86—88 ||
86.91
idānīṃ sarveduṣṭavraṇānāṃ tailaghṛtayogān tathā vraṇakalkadravyayogānrirdiśannāha-dravantītyādi | dravantī cīritapatrā dantī, cirabilvaḥ karañjakaḥ, dantī udumbaraparṇī; pṛthvīkā sthūlajīrakaḥ, eletyanye, hiṅgapaliketyapare; tejovatī kākamardanikā, nīlī nilāñjikā śāradā, bhūmikadambo muṇḍitikā, suvahā godhāpadī, śukākhyā carmakāravaṭaḥ, lāṅgalāhvā kalihārikā, naipālī manaḥśilā, jālinī koṣātakī, madayantī meṃdikā nakharañjanī, mṛgādanī indravāruṇī, sudhā sehuṇḍaḥ, mūrvā corasnāyuḥ; kīṭāriviḍaṅgaḥ, kīṭamāraṇītyanye; karañjikā naktamālaphalaṃ, yathopapatti yathālābhaṃ, prāptamiti yuktaṃ pūrvoktaśarīrakālādyapekṣayā | kalkā iti 'prāptā' iti śeṣa | tailaṃ prāptameṣu 'utsannamāṃsānkaṭhinānalyasrāvān vraṇāṃstathā' ityādiṣu, ghṛtaṃ punareṣu prāptaṃ 'pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān' ityādiṣu, kalkāḥ punareṣu yuktāḥ 'pūtimāsapraticchannān mahādoṣāśca' ityādiṣu || 89-92 ||
86.94
atha vātādibhedena kalkānāha-saindhavamityādi |
86.95
idānīṃ chinnādiṣaṭke kasyacidvipratipattiṃ nirākurvannāha— ṣaḍvidha ityādi | ataḥ ṣaḍvidhatvātpara saptavidhatvādi, niyamena vaktu śīlairapi vaktuṃ na śakyamityartha, niyamena vaktuṃ na śakyamityartha |
86.97
upasargairityādi-upasargāḥ praparādayaḥ, nipātāścādayaḥ, taiḥ sayojya bhāṣante, yathā-samyak chinnaṃ saṃchinna, suṣṭhu chinnaṃ succhinnam; alpaṃ hi chinnamācchinnamiti; nipātairtathāatikramācchinnamaticchinnaṃ, pūjita chinnaṃ succhinnam, alpaṃ chinnamīpacchinnamācchinnam, iti | tathā'pi ṣaṭkameveti dṛṣṭāntena darśayannāha-bahu tadbhāṣitamityādi | teṣā taddbahubhāṣitaṃ ṣaṭsuvaivāvatiṣṭhate antarbhavatītyarthaḥ | viśeṣā iva sāmānye iti yathaiva hi karmasāmānye prasāraṇākuñcanādīnā karmaviśeṣāṇāmavarodhaḥ, tathā chedasāmānye sarveṣāmeva saṃcchinnaparicchinnāticchinnādīnāṃ chedaviśeṣāṇāmavarodha, evaṃ śeṣeṣvapi pañcasu | 'ṣaṭkaṃ tu' iti tuśabdo'vadhāraṇe, tena ṣaṭkamevetyarthaḥ ||96-97|| iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsitasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit