Pramāṇa · Search · About · API

Bhavaprakasha 1.6: atha ṣaṣṭhaṃ miśraprakaraṇam

Bhāvaprakāśa (another edition) 1.6

Language
Sanskrit

atha ṣaṣṭhaṃ miśraprakaraṇam

1.6.1

rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā
rogā duḥkhasya dātāro jvaraprabhṛtayo hi te

1.6.2

te ca svābhāvikāḥ kecitkecidāgantavaḥ smṛtāḥ
mānasāḥ kecidākhyātāḥ kathitāḥ ke'pi kāyikāḥ

1.6.3

karmajāḥ kathitāḥ keciddoṣajāḥ santi cāpare
karmadoṣodbhavāścānye vyādhayastrividhāḥ smṛtāḥ

1.6.4

karmakṣayātkarmakṛtā doṣajāḥ svasvabheṣajaiḥ
karmadoṣodbhavā yānti karmadoṣakṣayāt kṣayam

1.6.5

sādhyā yāpyā asādhyāśca vyādhayastrividhāḥ smṛtāḥ
sukhasādhyaḥ kaṣṭasādhyo dvividhaḥ sādhya ucyate

1.6.6

yāpanīyaṃ tu taṃ vidyātkriyā dhārayate hi yam
kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadyo yaśca vinaśyati

1.6.7

prāptā kriyā dhārayati sukhinaṃ yāpyamāturam
prapatiṣyadivāgāraṃ stambho yatnena yojitaḥ

1.6.8

sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā
ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām

1.6.9

rogārambhakadoṣasya prakopādupajāyate
yo'nyo vikāraḥ sa budhairupadrava ihoditaḥ

1.6.10

rogiṇo maraṇaṃ yasmādavaśyambhāvi lakṣyate
tallakṣaṇamariṣṭaṃ syādriṣṭaṃ cāpi taducyate

1.6.11

yā kriyā vyādhiharaṇī sā cikitsā nigadyate
doṣadhātumalānāṃ yā sāmyakṛtsaiva rogṛhṛt

1.6.12

yābhiḥ kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ
sā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ matam

1.6.13

yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca
sā kriyā na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet

1.6.14

jātamātraścikitsyaḥ syānnopekṣyo'lpatayā gadaḥ
vahniśatruviṣaistulyaḥ svalpo'pi vikarotyasau

1.6.15

rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham
tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret

1.6.16

yastu rogamavijñāya karmāṇyārabhate bhiṣak
apyauṣadhavidhānajñastasya siddhiryadṛcchayā

1.6.17

bheṣajaṃ kevalaṃ kartuṃ yo jānāti na cāmayam
vaidyakarma sa cetkuryādvadhamarhati rājataḥ

1.6.18

yastu kevalarogajño bheṣajeṣvavicakṣaṇaḥ
taṃ vaidyaṃ prāpya rogī syādyathā naurnāvikaṃ vinā

1.6.19

yastu kevalaśāstrajñaḥ kriyāsvakuśalo bhiṣak
sa muhyatyāturaṃ prāpya tathā bhīrurivāhavam

1.6.20

yastu rogaviśeṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ
deśa kālavibhāgajñastasya siddhirna saṃśayaḥ

1.6.21

ādāvante rujāṃ jñāne prayateta cikitsakaḥ
bheṣajānāṃ vidhānena tataḥ kuryāccikitsatam

1.6.22

vikāranāmākuśalo na jihrīyātkadācana
na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ

1.6.23

nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmāccikitsakaḥ
anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret

1.6.24

ye na kurvantyasādhyānāṃ cikitsāṃ te bhiṣagvarāḥ
ato vaidyaiḥ śramaḥ kāryaḥ sādhyāsādhyaparīkṣaṇe

1.6.25

śīte śītapratīkāramuṣṇe tūṣṇanivāraṇam
kṛtvā kuryātkriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet

1.6.26

aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kriyā kṛtā
kriyāhīnā'tiriktā ca sādhyeṣvapi na sidhyati

1.6.27

vikāre'lpe mahatkarma kriyā laghvī garīyasi
dvayametadakauśalyaṃ kauśalyaṃ yuktakarmatā

1.6.28

kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet
pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ

1.6.29

kriyābhistulyarūpābhirna kriyāsaṅkaro hitaḥ
tābhistu bhinnarūpābhiḥ sāṅkaryaṃ naiva duṣyati

1.6.30

na caikāntena nirdiṣṭe śāstre niviśate budhaḥ
svayamapyatra bhiṣajā tarkaṇīyaṃ cikitsatā

1.6.31

utpadyate ca sā'vasthā doṣakālabalaṃ prati
yasyāṃ kāryamakāryaṃ syātkarma kāryaṃ vivarjitam

1.6.32

kvacidarthaḥ kvacinmaitrī kvaciddharmaḥ kvacidyaśaḥ
karmābhyāsaḥ kvacicceti cikitsā nāsti niṣphalā

1.6.33

āyurvedoditāṃ yuktiṃ kurvāṇāśca hitāya ye
puṇyāyurvṛddhisaṃyuktā nīrogāśca bhavanti te

1.6.34

naiva kurvīta lobhena cikitsāpuṇyavikrayam
īśvarāṇāṃ vasumatāṃ lipsetārthaṃ tu vṛttaye

1.6.35

cikitsitaṃ śarīraṃ yo na niṣkrīṇāti durmatiḥ
sa yatkaroti sukṛtaṃ sarvaṃ tadbhiṣagaśnute

1.6.36

na deśo manujairhīno na manuṣyā nirāmayāḥ
tataḥ sarvatra vaidyānāṃ susiddhā eva vṛttayaḥ

1.6.37

rogī dūto bhiṣagdīrghamāyurdravyaṃ susevakaḥ
sadauṣadhaṃ cikitsāyā ityaṅgāni budhā jaguḥ

1.6.38

rogo yasyāstirogī sa sacikitsyastu yādṛśaḥ
yādṛśaścācikitsyo'pi vakṣyamāṇo niśamyatām

1.6.39

nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ sattvena cakṣuṣā
cikitsyo bhiṣajāṃ rogī vaidyabhakto jitendriyaḥ

1.6.40

āyuṣmānsattvavānsādhyo dravyavānmitravānapi
cikitsyo bhiṣajāṃ rogī vaidyavākyakṛdāstikaḥ

1.6.41

caṇḍaḥ sāhasiko bhīruḥ kṛtaghno vyagra eva ca
śokākulo mumūrṣuśca vihīnaḥ karaṇaiścaḥ yaḥ

1.6.42

vairī vaidyavidagdhaśca śraddhāhīnaśca śaṅkitaḥ
bhiṣajāmavidheyaḥ syurnopakramyā bhiṣagvidhāḥ

1.6.43

etānupācaran vaidyo vahūn doṣānavāpnuyāt

1.6.44

yaścikitsakamānetuṃ yāti dūtaḥ sa kathyate
sa ca yādṛk samucitastādṛgatra nigadyate

1.6.45

dūtāḥ sujātayo'vyaṅgāḥ paṭavo nirmalāmbarāḥ
sukhino'śvavṛṣārūḍhāḥ śubhrapuṣpaphalairyutāḥ

1.6.46

sajātayaḥ suceṣṭāśca sajīvadiśi saṅgatāḥ
bhiṣajaṃ samaye prāptā rogiṇaḥ sukhahetave

1.6.47

vaidyāhvānāya dūtasya gacchato rogiṇaḥ kṛte
na śubhaṃ saumyaśakunaṃ pradīptaṃ tu sukhāvaham

1.6.48

tathāhi riktahasto na paśyetturājānaṃ bhiṣajaṃ gurum
daivajñaṃ devatāṃ mitraṃ phalena phalamādiśet

1.6.49

cikitsāṃ kurute yastu sa cikitsaka ucyate
sa ca yādṛksamīcīnastādṛśo'pi nigadyate

1.6.50

tattvādhigataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṃkṛtī
laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ

1.6.51

pratyutpannamatirdhīmān vyavasāthī priyaṃvadaḥ
satyadharmaparo yaśca vaidya īdṛk praśasyate

1.6.52

kucailaḥ karkaśaḥ stabdho grāmīṇaḥ svayamāgataḥ
pañca vaidyā na pūjyante dhanvantarisamā yadi

1.6.53

vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ
etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ

1.6.54

bhiṣagādau parīkṣeta rugṇasyāyuḥ prayatnataḥ
tata āyuṣi vistīrṇe cikitsā saphalā bhavet

1.6.55

saumyā dṛṣṭirbhavedyasya śrotraṃ vaktraṃ tathaiva ca
svādu gandhaṃ vijānāti sa sādhyo nātra saṃśayaḥ

1.6.56

pāṇipādau ca yasyoṣṇau dāhaḥ svalpataro bhavet
jihvātu komalā yasya sa rogī na vinaśyati

1.6.57

svedahīno jvaro yasya śvāso nāsikayā caret
kaṇṭhaśca kaphahīnaḥ syātsa rogī jīvati dhruvam

1.6.58

yasya nidrā sukhena syāccharīraṃ dyutimadbhavet
indriyāṇi prasannāni sa rogī naiva naśyati

1.6.59

śarīraśīlayoryasya prakṛtervikṛtirbhavet
tadariṣṭaṃ samāsena vyāsataśca nibodha me

1.6.60

śṛṇoti vividhāñchabdānviparītāñchṛṇoti ca
yo na śṛṇoti cākasmāttaṃ vadanti gatāyuṣam

1.6.61

yastūṣṇamiva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat
uṣṇagātro'timātraṃ yo bhṛśaṃ śītena kampate

1.6.62

prahāraṃ naiva jānāti yo'ṅgacchedamathāpi vā
pāṃśunevāvakīrṇāni yaśca gātrāṇi manyate

1.6.63

varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi
snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamākṣikāḥ

1.6.64

viparītena gṛhṇāti rasānyaścopayojitān
yo vā rasānna saṃvetti taṃ gatāsuṃ pracakṣate

1.6.65

sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhaṃ ca sugandhavat
gṛhṇāti yo'nyathā gandhaṃ śānte dīpe nirāmayaḥ

1.6.66

rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candravarcasam
divā jyotīṃṣi yaścāpi jvalitānīva paśyati

1.6.67

vidyutvato'sitānmeghān gagane nirghane ghanān
vimānayānaprāsādairyaśca saṅkulamambaram

1.6.68

yaścānilaṃ mūrttimantamantarikṣe'valokate
dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm

1.6.69

pradīptamiva yo lokaṃ yo vāplutamivāmbhasā
bhūmimaṣṭāpadākārāṃ lekhābhiryaśca paśyati

1.6.70

yo na paśyati kṣāṇi yaśca devīmarundhatīm
dhruvamākāśagaṅgāṃ ca taṃ vadanti gatāyuṣam

1.6.71

ādarśe'mbuni gharme vā chāyāṃ yaśca na paśyati
paśyatyekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasatvajām

1.6.72

śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām
āturo labhate mṛtyuṃ svastho vyādhimavāpnuyāt

1.6.73

hrīśriyau naśyato yasya teja ojaḥ smṛtiḥ prabhā
akasmācca bhajante yaṃ sa gatāsurasaṃśayam

1.6.74

yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaścordhvaṃ tathottaraḥ
ubhau vā jāmbavābhāsau durlabhaṃ tasya jīvitam

1.6.75

āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā
khañjanapratibhā vāpi taṃ gatāyuṣamādiśet

1.6.76

kṛṣṇā tathā'nuliptā ca jihvā śūnyā ca yasya vai
karkaśā vā bhavedyasya so'cirādvijahātyasūn

1.6.77

kuṭilā sphuṭitā vā'pi śuṣkā vā yasya nāsikā
avasphūrjati bhagnā vā sa na jīvati mānavaḥ

1.6.78

saṃkṣipte viṣame stabdhe rūkṣe sāsre ca locane
syātāṃ pariśrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam

1.6.79

keśā sīmantino yasya saṃkṣipte vinate bhruvau
luṭhanti cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave

1.6.80

nāharatyannamāsyasthaṃ na dhārayati yaḥ śiraḥ
ekāgradṛṣṭirmūḍhātmā sadyaḥ prāṇānvimuñcati

1.6.81

utthāpyamāno bahuśaḥ saṃmohaṃ yo'dhigacchati
balavāndurbalo vāpi taṃ pakvaṃ bhiṣagādiśet

1.6.82

nidrā nirantaraṃ yasya yo jāgartti ca sarvadā
muhyedvā vaktukāmaśca pratyākhyeyaḥ sa jānatā

1.6.83

uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyādutkarāṃśca karotiḥ yaḥ
pretairvā bhāṣate sāyaṃ pretarūpaṃ tamādiśet

1.6.84

khebhyaśca romakūpebhyo yasya raktaṃ pravartate
puruṣasyāviṣārtasya sa sadyo jīvitaṃ tyajet

1.6.85

samyak cikitsyamānasya vikāro yo'bhivardhate
prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇaṃ tadgatāyuṣaḥ

1.6.86

bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca rakṣāṃsi vividhāni ca
maraṇābhimukhaṃ jantumupasṛtya ca nityaśaḥ

1.6.87

tāni bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā
tasmānmoghāḥ kriyāḥ sarvā bhavantyeva gatāyuṣaḥ

1.6.88

sarve dravyamapekṣante rogiprabhṛtayo yataḥ
vinā vittaṃ na bhaiṣajyaṃ cikitsā'ṅga tato dhanam

1.6.89

snigdho'jugupsurbalavānyukto vyādhitarakṣaṇe
vaidyavākyakṛdaśrānto yujyate paricārakaḥ

1.6.90

vaidyo vyādhiṃ haredyena taddravyaṃ proktamauṣadham
tadyādṛśamavaśyaṃ syādrogaghnaṃ tādṛśaṃ bruve

1.6.91

praśastadeśe sañjātaṃ praśaste'hani coddhṛtam
alpamātraṃ bahuguṇaṃ gandhavarṇarasānvitam

1.6.92

doṣaghnamaglānikaramadhikaṃ na vikāri yat
samīkṣya kāle dattaṃ ca bheṣajaṃ syād guṇāvaham

1.6.93

āgneyā vindhyaśailādyā saumyo himagiriḥ smṛtaḥ
atastadauṣadhāni syuranurūpāṇi hetubhiḥ

1.6.94

anyeṣvapi prarohanti vaneṣūpavaneṣu ca
gṛhṇīyāttāni sumanāḥ śuciḥ prātaḥ suvāsare

1.6.95

ādityasammukho maunī namaskṛtya śivaṃ hṛdi
sādhāraṇadharādravyaṃ gṛhṇīyāduttarāśritam

1.6.96

valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ
jantuvahnihimavyāptā nauṣadhyaḥ kāryasādhikāḥ

1.6.97

śaradyakhilakāryārthaṃ grāhyaṃsarasamauṣadham
virekavamanārthaṃ tu vasantānte samāharet

1.6.98

atisthūlajaṭā yāḥ syustāsāṃ grāhyāstvaco dhruvam
gṛhṇīyātsūkṣmamūlāni sakalānyapi buddhimān

1.6.99

mahānti yeṣāṃ mūlāni kāṣṭhagarbhāṇi sarvataḥ
teṣāṃ tu valkalaṃ grāhyaṃ hrasvamūlāni sarvaśaḥ

1.6.100

nyagrodhādestvaco grāhyā sāraḥsyādvījakāditaḥ
tālīsādeśca patrāṇi phalaṃ syāt triphalāditaḥ

1.6.101

kvacinmūlaṃ kvacitkandaḥ kvacitpatraṃ kvacitphalam
kvacitpuṣpaṃ kvacitsarvaṃ kvacitsāraḥ kvacittvacaḥ

1.6.102

citrakaṃ sūraṇaṃ nimbo vāsā ca triphalā kramāt
dhātakī kaṇṭakārī ca khadiraḥ kṣīrapādapaḥ

1.6.103

kvacinnimbasya gṛhṇīyātpatrābhāve tvacāmapi
bālaṃ phalaṃ tu bilvasya pakvamāragvadhasya ca

1.6.104

aṅge'nukte jaṭā grāhyā bhāge'nukte'khilaṃ samam
pātre'nukte mṛdaḥ pātraṃ kāle'nukte tvaharmukham

1.6.105

navānyeva hi yojyāni dravyāṇyakhilakarmasu
vinā viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ guḍadhānyājyamākṣikaiḥ

1.6.106

purāṇantu praśastaṃ syāttāmbūlaṃ kāñjikaṃ tathā
śuṣkaṃ navīnadravyaṃ tu yojyaṃ sakalakarmasu

1.6.107

ārdraṃ tu dviguṇaṃ yuñjyādeṣa sarvatra niścayaḥ
guḍūcī kuṭajo vāsā kūṣmāṇḍaśca śatāvarī

1.6.108

aśvagandhā sahacaraḥ śatapuṣpā prasāriṇī
prayoktavyāḥ sadaivārdrā dviguṇaṃ naiva kārayet

1.6.109

vāsānimbapaṭolaketakabalākūṣmāṇḍakendīvarīvarṣābhūkuṭajāśca kandasahitā sā pūtigandhā'mṛtā
endrī nāgabalā kuruṇṭakapuracchatrā'mṛtāḥ sarvadā
sārdrā eva tu na kvacid dviguṇitāḥ kāryeṣu yojyā budhaiḥ

1.6.110

ghṛtaṃ tailaṃ ca pānīyaṃ kaṣāyaṃ vyañjanādikam
paktvā śītīkṛtaṃ coṣṇaṃ tatsarvaṃ syādviṣopamam

1.6.111

sūkṣmāsthimāṃsalā pathyā sarvakarmaṇi pūjitā
kṣiptā'mbhasi nimajjedyāḥ bhallātakyastathottamāḥ

1.6.112

varāhamūrddhavatkando vārāhīkandasaṃjñakaḥ
sauvarcalaṃ tu kācābhaṃ saindhavaṃ sphaṭikaprabham

1.6.113

suvarṇacchavikaṃ jñeyaṃ svarṇamākṣikamuttamam
oḍrapuṣpapratīkāśā manohvā cottamā matā

1.6.114

śreṣṭhaṃ śilājatu jñeyaṃ prakṣiptaṃ na viśīryate
toyapūrṇe kāṃsyapātre pratānena vivardhate

1.6.115

karpūrastuvaraḥ snigdhaḥ elā sūkṣphalā varā
śvetacandanamatyantaṃ sugandhi gurupūjitam

1.6.116

raktacandanamatyantaṃ lohitaṃ pravaraṃ matam
kākatuṇḍanibhaḥ snigdho guruḥ śreṣṭho gururmataḥ

1.6.117

sugandhi laghu rūkṣaṃ ca suradāru varaṃ matam
saralaṃ snigdhamatyarthaṃ sugandhi ca guṇāvaham

1.6.118

atipītā praśastā tu jñeyā dāruniśā budhaiḥ
jātīphalaṃ guru snigdhaṃ samaṃ śubhrāntaraṃ varam

1.6.119

mṛdvīkā sottamā jñeyā yā syādgostanasannibhā
karamardaphalākārā madhyamā sā prakīrttitā

1.6.120

khaṇḍaṃ tu vimalaṃ śreṣṭhaṃ candrakāntasamaprabham
gavyājyasadṛśaṃ rucyaṃ gandhaṃ madhu varaṃ matam

1.6.121

śālīnāṃ lohitaḥ śāli ṣaṣṭikeṣu ca ṣaṣṭikaḥ
śūkadhānyeṣvapi yavo godhūmaḥ pravaro mataḥ

1.6.122

śimbīdhānye varo mudgo masūraścāḍhakī tathā
raseṣu madhuraḥ śreṣṭho lavaṇeṣu ca saindhavaḥ

1.6.123

dāḍimāmalakaṃ drākṣā kharjūraṃ ca parūṣakam
rājādanaṃ mātuluṃgaṃ phalavargeṣu śasyate

1.6.124

patraśākeṣu vāstūkaṃ jīvantī potikā varā
paṭolaṃ phalaśākeṣu kandaśākeṣu sūraṇam

1.6.125

eṇaḥ kuraṅgo hariṇo jāṅgaleṣu praśasyate
pakṣiṇāṃ tittirirlāvo varo matsyeṣu rohitaḥ

1.6.126

hariṇastāmravarṇaḥ syādeṇaḥ kṛṣṇatayā mataḥ
kuraṅgastāmra uddiṣṭo hariṇākṛtiko mahān

1.6.127

jaleṣu divyaṃ dugdheṣu gavyamājyeṣu gobhavam
taileṣu tilajaṃ tailamaikṣaveṣu sitā hitā

1.6.128

śimvīṣu māṣāngrīṣmartau lavaṇeṣvauṣaraṃ tyajet
phaleṣu lakucaṃ śāke sārṣapaṃ na hitaṃ matam

1.6.129

gomāṃsaṃ grāmyamāṃseṣu na hitaṃ mahiṣīvasā
meṣīpayaḥ kusumbhasya tailaṃ tyājyaṃ ca phāṇitam

1.6.130

matsyamānūpamāṃsaṃ ca dugdhayuktaṃ vivarjayet
kapotaṃ sarṣapasnehabharjitaṃ parivarjayet

1.6.131

matsyānikṣorvikāreṇa tathā kṣaudreṇa varjayet
saktūnmāṃsapayoyuktānuṣṇairdadhi vivarjayet

1.6.132

uṣṇairnabho'mbunā kṣaudraṃ pāyasaṃ kṛsarānvitam
rambhāphalaṃ tyajettakradadhibilvaphalānvitam

1.6.133

daśāhamuṣitaṃ sarpiḥ kāṃsye madhughṛtaṃ samam
kṛtānnaṃ ca kaṣāyaṃ ca punaruṣṇīkṛtaṃ tyajet

1.6.134

ekatra bahumāṃsāni virudhyante parasparam
madhu sarpirvasā tailaṃ pānīyaṃ vā payastathā

1.6.135

lavaṇaṃ saindhavaṃ proktaṃcandanaṃ raktacandanam
cūrṇalehāsavasnehāḥ sādhyā dhavalacandanaiḥ
kaṣāyalepayoḥ prāyo yujyate raktacandanam

1.6.136

antaḥ sammārjane jñeyā hyajamodā yavānikā
bahiḥ sammārjane saiva vijñātavyā'jamodikā

1.6.137

payaḥ sarpiḥ prayogeṣu gavyameva hi gṛhyate
śakṛdraso gomayako mūtraṃ gomūtramucyate

1.6.138

citrakābhāvatodantī kṣāraḥ śikharijo'thavā
abhāve dhanvayāsasya prekṣepyātu durālabhā

1.6.139

tagarasyāpyabhāve tu kuṣṭhaṃ dadyādbhiṣagvaraḥ
mūrvā'bhāve tvaco grāhyā jiṅginīprabhavā budhaiḥ

1.6.140

ahiṃsrayā abhāve tu mānakandaḥ prakīrttitaḥ
lakṣmaṇāyā abhāve tu nīlakaṇṭhaśikhā matā

1.6.141

vakulābhāvato deyaṃ kahrārotpalapaṅkajam
nīlotpalasyābhāve tu kumudaṃ deyamiṣyate

1.6.142

jātīpuṣpaṃ na yatrāsti lavaṃgaṃ tatra dīyate
arkaparṇādipayaso hyabhāve tadraso mataḥ

1.6.143

pauṣkarā bhāvataḥ kuṣṭhaṃ tathā lāṅgalyabhāvataḥ
sthauṇeyakasyābhāve tu miṣagbhirdīyate gadaḥ

1.6.144

cavikāgajapippalyau piplīmūlavatsmṛtau

1.6.145

abhāve somarājyāstu prapunnāḍaphalaṃ matam
yadi na syāddāruniśā tadā deyā niśā budhaiḥ

1.6.146

rasāñjanasyābhāve tu dārvīkvāthaḥ prayujyate
saurāṣṭryabhāvato deyā sphaṭikā tadguṇā janaiḥ

1.6.147

tālīsapatrakābhāve svarṇatālī praśasyate
bhārṅgyabhāve tu tālīsaṃ kaṇṭakārījaṭā'thavā

1.6.148

rucakābhāvato dadyāllavaṇaṃ pāṃśupūrvakam
abhāve madhuyaṣṭyāstu dhātakīṃ ca prayojayet

1.6.149

amlavetasakābhāve cukraṃ dātavyamiṣyate
drākṣā yadi na labhyeta pradeyaṃ kāśmarīphalam

1.6.150

tayorabhāve kusumaṃ madhūkasya mataṃ budhaiḥ
lavaṅgakusumaṃ deyaṃ nakhasyābhāvataḥ punaḥ

1.6.151

kastūryabhāve kaṅkolaṃ kṣepaṇīyaṃ vidurbudhāḥ
kaṅkolasyāpyabhāve tu jātīpuṣpaṃ pradīyate

1.6.152

sugandhimustakaṃ deyaṃ karpūrābhāvato budhaiḥ
karpūrābhāvato deyaṃ granthiparṇaṃ viśeṣataḥ

1.6.153

kuṅkumābhāvato dadyātkusumbhakusumaṃ navam
śrīkhaṇḍacandanābhāve karpūraṃ deyamiṣyate

1.6.154

abhāve tvetayorvaidyaḥ prakṣipedraktacandanam
raktacandanakābhāve navośīraṃ vidurbudhāḥ

1.6.155

mustā cātiviṣābhāve śivā'bhāve śivā matā
abhāve nāgapuṣpasya padmakeśaramiṣyate

1.6.156

medājīvakakākolīṛddhidvandve'pi vā'sati
darīvidāryaśvagandhāvārāhīśca kramāt kṣipet

1.6.157

vārāhyāśca tathā'bhāve carmakārāluko mataḥ
vārāhīkandasaṃjñastu paścime gṛṣṭisaṃjñakaḥ

1.6.158

vārīhīkanda evānyaścarmakārāluko mataḥ
anūpasambhave deśe varāha iva lomavān

1.6.159

bhallātakāsahatve tu raktacandanamiṣyate
bhallātābhāvataścitraṃ nalaścekṣorabhāvataḥ

1.6.160

suvarṇābhāvataḥ svarṇamākṣikaṃ prakṣiped budhaḥ
śvetaṃ tu mākṣikaṃ jñeyaṃ budhai rajatavad dhruvam

1.6.161

mākṣikasyāpyabhāve tu pradadyātsvarṇagairikam
suvarṇamatha vā raupyaṃ mṛtaṃ yatra na labhyate

1.6.162

tatra kāntena karmāṇi bhiṣakkuryādvicakṣaṇaḥ
kāntābhāve tīkṣṇalohaṃ yojayedvaidyasattamaḥ

1.6.163

abhāve mauktikasyāpi muktāśuktiṃ prayojayet
madhu yatra na labhyeta tatra jīrṇaguḍo mataḥ

1.6.164

matsyaṇḍyabhāvato dadyurbhiṣajaḥ sitaśarkarām
asambhave sitāyāstu budhaiḥ khaṇḍaṃ prayujyate

1.6.165

kṣīrābhāve raso maudgo māsūro vā pradīyate
atra proktāni vastūni yāni teṣu ca teṣu ca

1.6.166

yojyamekatarābhāve paraṃ vaidyena jānatā
rasavīryavipākādyaiḥ samaṃ dravyaṃ vicintya ca

1.6.167

yuñjyāttadvidhamanyacca dravyāṇāṃ tu rasādivit
yoge yadapradhānaṃ syāttasya pratinidhirmataḥ

1.6.168

yattu pradhānaṃ tasyāpi sadṛśaṃ naiva gṛhyate
vyādherayuktaṃ yaddravyaṃ gaṇoktamapi tattyajet
anuktamapi yuktaṃ yadyojayettadrasādivit

1.6.169

dravye raso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca
padārthāḥ pañca tiṣṭhanti svaṃ svaṃ kurvanti karma ca

1.6.170

rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ
ṣaḍ dravyamāśritāste ca yathāpūrvaṃ balāvahāḥ

1.6.171

tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham
kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate

1.6.172

ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai
raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam

1.6.173

ye rasā pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai
tīkṣṇoṣṇalaghutāścaiva naite tatkarmakāriṇaḥ

1.6.174

ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai
snehagauravaśaityāni na te hanyuḥ kaphaṃ tadā

1.6.175

madhuro hi rasaḥ śīto dhātustanyabalapradaḥ
cakṣuṣyo vātapittaghnaḥ kuryātsthaulyamalakṛmīn

1.6.176

viṣaghnaḥ picchilaścāpi snigdhaḥ prītyāyuṣorhitaḥ
bālabṛddhakṣatakṣīṇavarṇakeśendriyaujasām

1.6.177

praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyo guruḥ sandhānakṛnmataḥ

1.6.178

so'tiyukto jvaraśvāsagalagaṇḍārbudakṛmīn
sthaulyāgnimāndyamehāṃśca kuryānmedaḥkaphāmayān

1.6.179

raso'mla pācano rucyaḥ pittaśleṣmāsrado laghuḥ
lekhitoṣṇo bahiḥ śītaḥ kledanaḥ pavanāpahaḥ

1.6.180

snigdhastīkṣṇaḥ saraḥ śukravibandhānāhadṛṣṭihā
harṣaṇo romadantānāmakṣibhrūvinikocanaḥ

1.6.181

so'tiyukto bhramaṃ kuryāttṛḍdāhatimirajvarān
kaṇḍūpāṇḍutvavīsarpaśothavisphoṭakuṣṭhakṛt

1.6.182

lavaṇaḥ śodhano rucyaḥ pācanaḥ kaphapittadaḥ
puṃstvavātaharaḥ kāyaśaithilyamṛdutākaraḥ
balaghna āsyajaladaḥ kapolagaladāhakṛt

1.6.183

so'ti yukto 'kṣipākāsrapitta koṭhakṣatādikṛt
valīpalitakhālityakuṣṭhavīsarpatṛṭpradaḥ

1.6.184

kaṭuruṣṇaśca tīkṣṇaśca viśado vātapittakṛt
śleṣmahṛllaghurāgneyaḥ kṛmikaṇḍūviṣāpahaḥ

1.6.185

śukrastanyaharaścāpi medaḥsthaulyāpakarṣaṇaḥ
aśrudo nāsikā'syākṣijihvā'grodvejako mataḥ

1.6.186

dīpanaḥ pācano rucyo nāsikāśoṣaṇo bhṛśam
kledamedovasāmajjaśakṛnmūtropaśoṣaṇaḥ

1.6.187

srotaḥ prakāśako rūkṣaḥ medhyo varcovibandhakṛt

1.6.188

so'tiyukto bhrāntidāhamukhatālvoṣṭhaśoṣakṛt
kaṇṭhādipīḍāmūrcchā'ntardāhado balakāntihṛt

1.6.189

tiktaḥ śītastṛṣāmūrcchājvarapittakaphāñjayet
kṛmikuṣṭhaviṣotkledadāharaktagadāpahaḥ

1.6.190

rucyaḥ svayamarociṣṇuḥ kaṇṭhastanyaviśodhanaḥ
vātalo'gnikaro nāsāśoṣaṇo rūkṣaṇo laghuḥ

1.6.191

so'tiyuktaḥ śiraḥśūlamanyāstambhaśramārttikṛt
kampamūrcchātṛṣākārī balaśukrakṣayapradaḥ

1.6.192

kaṣāyo ropaṇo grāhī stambhanaḥ śodhanastathā
lekhanaḥ pīḍanaḥ saumyaḥ śoṣaṇo vātakopanaḥ

1.6.193

kaphaśoṇitapittaghno rūkṣaḥ śīto laghurmataḥ
tvakprasādhana āmasya stambhano viśado mataḥ
jihvāyāṃ jāḍyakṛtkaṇṭhasrotasāṃ ca vibandhakṛt

1.6.194

so'tiyukto grahādhmānahṛtpīḍākṣepaṇādikṛt

1.6.195

madhuraṃ śleṣmalaṃprāyo jīrṇaśāliyavādṛte
mudgādgodhūmataḥ kṣaudrātsitāyā jāṅgalāmiṣāt

1.6.196

amlaṃ pittakaraṃ prāyo vinā dhātrīṃ ca dāḍimīm
lavaṇaṃ prāyaśo dveṣi netrayoḥ saindhavaṃ vinā

1.6.197

prāyaḥ kaṭu tathā tiktamavṛṣyaṃ vātakopanam
śuṇṭhī kṛṣṇārasonāni paṭolamamṛtāṃ vinā

1.6.198

pippalīnāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate
prāyaśaḥ stambhanaṃ proktaṃ kaṣāyamabhayāṃ vinā

1.6.199

sāmānyenātra nirdiṣṭā guṇāḥ ṣaḍrasasambhavāḥ
rasānāṃ yogatastu syādanya eva guṇodayaḥ

1.6.200

saṃyogādviṣatāṃ yāti samamājyena mākṣiṃkam
amṛtatvaṃ viṣaṃ yāti sarpadaṣṭasya vai yathā

First 200 of 250 passages. Read on

Linked texts (18)