Pramāṇa · Search · About · API

Gadanigraha 12.1

Gadanigraha 12.1

Language
Sanskrit

12.1.1

snehacūrṇaguṭīlehāsavānāṃ paribhāṣā
atra gadanigrahe vaidyavarasoḍhalena ghṛtādisādhanaparibhāṣā noktā, ato'dhyetṝṇāṃ
saukaryārthaṃ mayā saṃkṣepeṇa paribhāṣā nirdiśyate | tatra pūrvaṃ mānaparibhāṣaiva jñeyā
bhavati | ataḥ socyate—
na mānena vinā yuktirdravyāṇāṃ jāyate kvacit | ataḥ prayogakāryārthaṃ mānamatrocyate mayā || yavo'ṣṭasarṣapaiḥ prokto guñjā syāttaccatuṣṭayam | ṣaḍbhistu raktikābhiḥ syānmāṣako hemadhānyakau || māṣaiścaturbhiḥ śāṇaḥ syāddharaṇaṃ tannigadyate | ṭaṅkaḥ sa eva kathitastaddvayaṃ
kola ucyate || kṣudrako vaṭakaścaiva draṅkṣaṇaḥ sa nigadyate | koladvayaṃ
ca karṣaḥ syātsa proktaḥ pāṇimānikā || akṣaḥ picuḥ pāṇitalaṃ
kiñcitpāṇiśca tindukam | viḍālapadakaṃ caiva tathā ṣoḍaśikā
matā || karamadhyo haṃsapadaṃ suvarṇaṃ kavaḍagrahaḥ | udumbaraṃ ca paryāyaiḥ
karṣa eva nigadyate || syātkarṣābhyāmardhapalaṃ śuktiraṣṭamikā tathā
śuktibhyāṃ ca palaṃ jñeyaṃ muṣṭirāmraṃ caturthikā || prakuñcaḥ ṣoḍaśī
bilvaṃ palamevātra kīrtyate | palābhyāṃ prasṛtirjñeyā prasṛtaśca nigadyate || prasṛtibhyāmañjaliḥ syātkuḍavo'rdhaśarāvakaḥ | aṣṭamānaṃ ca
sa jñeyaḥ, kuḍavābhyāṃ ca mānikā || śarāvo'ṣṭapalaṃ tadvajjñeyamatra
vicakṣaṇaiḥ | śarāvābhyāṃ bhavetprasthaścatuḥprasthaistathā''ḍhakam || bhājanaṃ
kaṃsapātre ca catuḥṣaṣṭipalaṃ smṛtam | caturbhirāḍhakairdroṇaḥ kalaśo
nalavaṇo'rmaṇaḥ || unmānaṃ ca ghaṭo rāśirdroṇaparyāyasaṃjñakāḥ
droṇābhyāṃ śūrpakumbhau ca catuḥṣaṣṭiśarāvakaḥ || śūrpābhyāṃ ca bhaveddroṇī vāho goṇī ca sā smṛtā | droṇīcatuṣṭayaṃ khārī kathitā

12.1.2

sūkṣmabuddhibhiḥ || catuḥsahasrapalikā ṣaṇṇavatyādhikā ca sā
palānāṃ dvisahasraṃ ca bhāra ekaḥ prakīrtitaḥ || tulā palaśataṃ jñeyaṃ
sarvatraiṣa viniścayaḥ | māṣaṭaṅkākṣabilvāni kuḍavaḥ prastha āḍhakam
rāśirdroṇiḥ khāriketi yathottaracaturguṇāḥ
śuṣkāṇāṃ syādidaṃ mānaṃ dviguṇaṃ taddravārdrayoḥ | na dvaiguṇyaṃ tulāmāne palollekhāgate tathā || śuṣkadravyeṣu yanmānamārdrasya dviguṇaṃ hi
tat | śuṣkasya gurutīkṣṇatvaṃ tasmādardhaṃ prayojayet || śuṣke navīnaṃ
yaddravyaṃ yojyaṃ sakalakarmasu | ārdraṃ ca dviguṇaṃ dadyādeṣa sarvatra
niścayaḥ
atha bheṣajādigrahaṇasaṃketaḥ- lavaṇe saindhavaṃ proktaṃ candanaṃ raktacandanam | cūrṇalehāsavasnehāḥ sādhyā dhavalacandanaiḥ || kaṣāyalepayoḥ
prāyo yujyate raktacandanam | payaḥsarpiḥprayogeṣu gavyameva hi
gṛhyate || śakṛdraso gomayajaṃ mūtraṃ gomūtramucyate | siddhārthaḥ sarṣape
grāhya utpale nīlotpalam || kāle'nukte prabhātaṃ syādaṅge'nukte
jaṭā bhavet | bhāge'nukte ca sāmyaṃ syāt pātre'nukte ca mṛnmayam
drave'nukte jalaṃ grāhyaṃ taile'nukte tilodbhavam | ekamapyauṣadhaṃ yoge
yasminyatpunarucyate || mānato dviguṇaṃ grāhyaṃ taddravyaṃ tattvadarśibhiḥ
vyādherayuktaṃ yaddravyaṃ gaṇoktamapi tattyajet || anuktamapi yuktaṃ yadyojayettatra tadbudhaḥ | kadāciddravyamekaṃ hi yadi yoge na labhyate || tattadguṇayutaṃ dravyaṃ parivartena gṛhyate | dravyābhāve tu tattulyaṃ dravyameva
pradīyate || nyagrodhādeścvaco grāhyā sāraḥ syādvījakāditaḥ
tālīsa़ādeśca patrāṇi phalaṃ syāttriphalāditaḥ|| dhātakyādeśca puṣpāṇi

12.1.3

snuhyādeḥ kṣīramāharet | mahānti yāni mūlāni kāṣṭhagarbhāṇi yāni
ca || teṣāṃ tu valkalaṃ grāhyaṃ sūkṣmamūlāni kṛtsnataḥ | jāṅgalānāṃ
vayaḥsthānāṃ carmaromanakhādikam || kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāre tu
grāhayet | catuṣpātsu striyaḥ śreṣṭhāḥ pumāṃso vihageṣu ca || valmīkakutsitānūpaśmaśānoparamārgajāḥ | jantuvahnihimapravyātā nauṣadhaḥ
kāryasādhikāḥ || śaradyakhilakāryārthaṃ grāhyaṃ sarasamauṣadham | virekavamanārthaṃ ca vasantānte samāharet
snehapākakālaniyamaḥ—snehān vipācyaiva virāmayettu kṣīre dvirātraṃ
svarase trirātram | kalke kaṣāyeṣu ca pañcarātraṃ dadhnyaranāle punarekarātram
kikastana kalkaṃ caturguṇaṃ jalaṃ ca saṃsṛjya paktvā pañcarātraṃ virāmayet; yatra kaṣāyaḥ
kalkaśca tatraikadhyaṃ dvayaṃ saṃsṛjya paktvā pañcarātraṃ virāmayet; yatra dadhi kalkaśca tatraikadhyaṃ dvayaṃ saṃsṛjya paktvā ekarātraṃ viśrāmayet, yatra āranālaḥ kalkaśca tatraikadhyaṃ
dvayaṃ saṃsṛjya paktvā ekarātraṃ virāmayet; atra dadhiśabdastakrasya, āranālaśabdaśca
surādīnāṃ saṃdhānaviśeṣāṇāṃ mūtrādīnāṃ ca upalakṣaṇam | yatra kalkaśca kṣīrādīnāṃ
dvitryādikāni dravāṇi ca tatra kalkaṃ garbhe dattvā tattat kṣīrādikaṃ pratyekaṃ dattvā
saṃsṛjya paktvā svasvoktakālaṃ virāmayet, yathā-kṣīre dvirātraṃ, svarase trirātraṃ,
kaṣāye pañcarātraṃ, dadhyekarātraṃ, āranāle caikarātramiti | etacca viśeṣeṇa guṇādhānārtham | uktaṃ hi-‘‘ghṛtatailaguḍādīṃśca naikāhādavatārayet | vyūṣitāstu prakurvanti viśeṣeṇa guṇān yataḥ’’-iti | virāmarātrānyūnatve

12.1.4

tu viśeṣeṇa guṇādhānābhāvamātraṃ natu snehapākāsiddhiḥ, adhike ca na doṣaḥ | siddhaṃ
snehaṃ vastrādgālayitvopayuñjyāt | tatra mṛdupāka drava sadbhāvātkiṭṭaṃ sarvathā na
pīḍanīyaṃ; madhyame manāk pīḍanīyaṃ, dravābhāvāt; khare tu yatheṣṭa pīḍanīyaṃ, dravarahitatvāt | madhyapākastu sarvatra praśastaḥ | yaduktaṃ,-varaṃ pāko mṛduḥ kāryaḥ
snehādīnāṃ na vai kharaḥ | sa pūrṇaṃ vīryamādatte tajjahāti kharaḥ punaḥ’
atha snehapākavijñānam | atrāha suśrutaḥ-ata ūrdhvaṃ snehapākakramamupadekṣyāmaḥ | sa ca trividhaḥ | tadyathā--mṛduḥ, madhyaḥ, kharaḥ, iti
tatra snehauṣadhivivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduḥ, madhūcchiṣṭamiva
viśadamavilepi ca yatra bheṣajaṃ sa madhyamaḥ, kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ
cikaṇaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa khara iti | ata ūrdhvaṃ dagdhasneho bhavati,
taṃ punaḥ sādhu sādhayet | tatra pānābhyavahārayormṛduḥ, nasyābhyañjanayormadhyamaḥ, bastikarṇapūraṇayostu khara iti | bhavataścātraśabdasyoparame prāpte phenasyoparame tathā | gandhavarṇarasādīnāṃ saṃpattau
siddhimādiśet || ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyātkuśalo bhiṣak
pheno'timātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet || iti
atha cūrṇaparibhāṣā-atyantaśuṣkaṃ yaddravyaṃ supiṣṭaṃ vastragālitam
tat syāccūrṇaṃ rajaḥ kṣodastanmātrā karṣasaṃmitā || cūrṇe guḍaḥ samo

12.1.5

deyaḥ śarkarā dviguṇā bhavet | cūrṇeṣu bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ notkvedakṛdbhavet || liheccūrṇaṃ dravaiḥ sarvairghṛtādyairdviguṇonmitaiḥ | piveccaturguṇaireva cūrṇamāloḍitaṃ dravaiḥ || cūrṇavidhāne dvividhaḥ pracāro dṛśyate vṛddhavaidyānām | tatraike dvitryādidravyaniṣpādye cūrṇaprayoge pratyekaṃ dravyaṃ saṃcūrṇya vastragālitaṃ
kṛtvā tato yathoktamānena gṛhītvā ekīkṛtya prayuñjanti; apare tu sarvoṇyapi
dravyāṇi yathoktamānāni saṃhṛtya ekatryaṃ saṃcūrṇya vastragālitaṃ kṛtvā vyavaharanti
guṭikāparibhāṣā--ghaṭakāścātha kathyante tannāma guṭikā vaṭī
modako vaṭakaḥ piṇḍī guṇḍī vartistathocyate || lehavatsādhyate
vahno guḷo vā śarkarā'thavā | guggulurvā, kṣipettatra cūrṇaṃ tannirmitā
vaṭī | kuryādavalihikṣveḍaiḥ kṣathairvāgugguḷunā vaṭīm | draveṇa madhunā
vā'pi guṭikāṃ kārayedbudhaḥ
śuddhasyāgugguloḥ pākaḥ sannipātastu pakṣyataḥ | maṇḍūrāṇāṃ ca sarveṣāṃ
pāko'yaṃ parikīrtitaḥ
sitā
caturguṇā deyā vaṭīṣu dviguṇo guḍaḥ | cūrṇāccūrṇasamaḥ kāryo
guggulurmadhu tatsamam | dravaṃ ca dviguṇaṃ deyaṃ modakeṣu bhiṣagvaraiḥ
avalehaparibhāṣā- kvāthādīnāṃ punaḥpākādghanatvaṃ sā rasakriyā
so'valehaśca lehaśca tanmātrā syātpalonmitā
sitā caturguṇā deyā cūrṇācca dviguṇo gur̤aḥ | dravaṃ
caturguṇaṃ dadyāditi sarvatra niścayaḥ
prāyo na pākaścūrṇānāṃ bhūricūrṇasya tena hi
āsannapāke prakṣepaḥ svalpasya pākamāgate
supakke tantumattvaṃ syādavalehe'psu majjanam | sthiratvaṃ pīḍite mudrā gandhavarṇarasodbhavaḥ || tathā—raso gandhaḥ śubhaḥ pāke vartiḥ syādgāḍhamardanāt

12.1.6

draveṣu cirakālasthaṃ dravyaṃ yatsaṃdhitaṃ bhavet
āsavāriṣṭabhedaistatprocyate bheṣajocitam || yadapakvauṣadhāmbubhyāṃ
siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ | ariṣṭaḥ kvāthasiddhaḥ syāttanmānaṃ dvipalonmitam || anuktamānāriṣṭeṣu dravadroṇe guḍātulām | kṣaudraṃ dadyādguḍādardhaṃ prakṣepaṃ daśamāṃśikam
nyūnaṃ cenmātrayā dravyaṃ na vyādhīn vinivartayet | mātrayā'dhikayā yuktaṃ janayeccāpadaṃ param || mātrāyā
nāstyavasthānaṃ doṣamagniṃ balaṃ vayaḥ | vyādhiṃ dravyaṃ ca koṣṭhaṃ ca vīkṣya
mātrāṃ prayojayet
gadanigrahaḥ
atha kāyacikitsākhaṇḍo dvitīyaḥ
athāto jvarādhikāraḥ prathamaḥ
rogajñānasādhanāni
nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā
saṃprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam

Linked texts (7)