Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 3

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 3

Language
Sanskrit

Contents

3.29

āmāśayastho hatvāgniṃ sāmī mārgān pidhāpayan
vidadhāti jvaraṃ ghoraṃ tasmāllaṅghanamādiśet

3.30

laṅghanena kṣayaṃ nīte doṣe sandhukṣite'nale
vijvaratvaṃ laghutvaṃ ca kṣuccaivāsyopajāyate

3.31

śarīralāghavakaraṃ yaddravyaṃ karma vā punaḥ
tallaṅghanamiti jñeyaṃ vṛhaṇaṃ tu pṛthagvidham

3.32

balāvirodhināthainaṃ laṅghanenopapādayet
balādhiṣṭhānamārogyaṃ yadartho hi kriyākramaḥ

3.33

taddhi mārutakṣuttṛṣṇāmukhaśoṣabhramānvite
kāryyaṃ na bāle vṛddhe vā garbhiṇyāṃ na ca durbale
na tathādhvaśramakrodhakāmaśokabhave jvare

3.34

sadyobhuktasya vā jāte jvare sāme viśeṣataḥ
vamanaṃ vamanārhasya pathyamityāha vāgbhaṭaḥ

3.35

vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave
hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate

3.36

svede jāte rucau caiva kṣutpipāsā sahodaye
kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani

3.37

parvvabhedo'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca
kṣutpraṇāśī rucistṛṣṇā daurvvalyaṃ śrotranetrayoḥ

3.38

manasaḥ sambhramo'bhīkṣṇamūrddhaṃ vātaḥ klamo hṛdi
dehāgnibalahāniśca laṅghane'tikṛte bhavet

3.39

tṛṣyataḥ salilaṃ coṣṇaṃ dadyādvātakaphajvare
taddhi mārdavakṛddoṣasrotasā śītamanyathā

3.40

pittamadyaviṣottheṣu tiktakaiḥ śṛtaśītalam
mustā parpaṭakauśīracandanodīcanāgaraiḥ
śṛta śītaṃ jalaṃ dadyāttṛḍdāhajvaraśāntaye

3.41

pādaśeṣaḥ kaṣāyaḥ syāt prasādhya ṣoḍaśe'mbhasi
kvathito'ntaḥ ṣaḍaṅgādirna niṣiddho navajvare

3.42

laṅghitāya hitā peyā yathā sva pācanaiḥ kṛtā
dīpanī pācanī laghvī jvarārttānā jvarāpahā

3.43

laghunā pañcamūlena pippalyā saha dhānyayā
mahatyā pañcamūlyātha vyāghrīdusparśagokṣuraiḥ

3.44

saṃsiddhaṃ bhiṣagāhāraṃ prayuñjīta yathākramam
vātapitte śleṣmapitte kaphavāte tridoṣaje

3.45

vāte vā sakaphe pitte sāme vā taruṇajvare
yavamaṇḍa praśaṃsanti paṭolamagadhānvitam

3.46

peyāṃ vā raktaśālīnāṃ vastipārśvaśiro ruji
śvadaṃṣṭrākaṇṭakārībhyāṃ siddhā jvaraharīṃ pivet

3.47

vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ śṛtām
sarpiṣmantīṃ pivet peyāṃ jvaradoṣānulominīm

3.48

kāse śvāse ca hikkāyāṃ pañcamūlīmṛtāṃ pivet

3.49

balā vṛkṣāmlakolāmlakalaśī dhāvanī śṛtā
asvedanidrātṛṣṇārttaḥ pivetpeyāṃ saśarkarām

3.50

klinnāṃ yavāgū mandāgnipipāsāttānna pāyayet
madātyaye madyanitye grīṣme pittakaphotyite
ūrdhvage raktapitte ca yavāgūrna hitā jvare

3.51

tatra tarpaṇamevāgre deya syāllājasaktubhiḥ
jvaraharaiḥ phalarasairyukta samadhuśarkaraiḥ

3.52

syāddhitaḥ sādhito yūṣastvaṣṭādaśaguṇe jale
srutaṃ pañcaguṇe bhakta vilepī ca caturguṇe

3.53

kvāthyadravyāñjaliṃ kṣubdha apayitvā jalāḍhake
ardhasrutena tenātha yavāgvādyeva kalpayet

3.54

vṛddhavaidyāḥ palaṃ dravyaṃ grāhayantyār̤hake jale
bheṣajasyātibāhulyāt kadācidarucirbhavet

3.55

tadāpsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate
karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet prasthike'mbhasi
arddhasrutaṃ prayoktavyaṃ pānapeyādisaṃvidhau

3.56

karṣāddhaṃ pippalīśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā palam
viloya pācayedyuktyā vāriprasthena cāparān

3.57

yūṣāṃśca rasakāṃścaiva kalkenānena sādhayet
vilvapramāṇau ghṛtatailabhṛṣṭau yūṣo raso vāpyupakalpanīya.
kaṣāyapānapathyānnairdvādaśāheti laṅghite
sarpirdadyāt kaphe kṣīṇe vātapittottare jvare

3.58

pakveṣu doṣeṣvamṛta tadviṣopamamanyathā
daśāhātparato dāne jvaropadravavṛddhikṛt

3.56-2

bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrātpare jvare
laṅghanāmbu yavāgūbhiryadā doṣo na pacyate

3.60

tadā taṃ mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ
jvaraghnaiḥ pācanairhṛdyaiḥ kaṣāyaiḥ samupācaret

3.61

lālāprasekahṛllāsahṛdayāśuddhayarocakāḥ
nidrālasyā vipākāsyavairasyaṃ gurugātratā

3.62

kṣunnāśo bahumūtratva stabdhatā balavān jvaraḥ
āmajvarasya liṅgāni na dadyāt tatra bheṣajam

3.63

bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo varddhayati jvaram
śodhanaṃ śamanīyaṃ vā karoti viṣamajvaram

3.64

yāpayeddoṣaharaṇaṃ mohādāmajvare tu yaḥ
susuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ vā karāgreṇa parāmṛśet

3.65

jvaravego'dhikā tṛṣṇā pralāpaśvasanabhramāḥ
malapravṛtti rutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam

3.66

kṣutkṣāmatā laghutvañca gātrāṇāṃ jvaramārdavam
doṣapravṛttirutsāho nirāmajvaralakṣaṇam

3.67

mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca
pakkaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham

3.68

doṣaprakṛtivaikalyādeteṣāṃ pakvalakṣaṇam
pakko'pyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhanmahātyayam
viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryyādvalavyāpadameva vā

3.69

vātikaḥ saptarātreṇa daśarātreṇa paittikaḥ
ślaiṣmiko dvādaśāhena jvaraḥ pākaṃ niyacchati

3.70

paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite
acirajvaritasyāpi bheṣajaṃ doṣapākataḥ

3.71

pāyayedāturaṃ sāmaṃ pācana saptame'hani
śamanenāthavā dṛṣṭvā nirāmaṃ samupācaret

3.72

pītāmburlaṅghitaḥ kṣīṇo'jīrṇībhuktaḥ pipāsitaḥ
na pibedauṣadhaṃ jantuḥ saṃśodhanamayaitarat

3.73

vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam
nidrānāśaḥ pravastambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca

3.74

śiro hṛdgātrarugvaktravairasya gāḍhaviṭkatā
śūlādhmāne jṛmbhaṇañca bhavatyanilaje jvare

3.75

nāgaraṃ devakāṣṭhañca dhānyakaṃ bṛhatīdvayam
dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritānāṃ jvarāpaham

3.76

himavadvindhyaśailābhyāṃ prāyo vyāptā vasundharā
saumyā saumyaṃ himaṃ haimamāgneyaṃ vaindhyamauṣadham

3.77

sarvvajvareṣu
dravyāṇyabhinavānyeva praśastāni kriyāvidhau
ṛte gur̤aghṛtakṣaudradhānya kṛṣṇāvir̤aṅgataḥ

3.78

yatra yena pradhānena dravyaṃ samanugṛhyate
tatsaṃjñakaḥ samaṃ yogo bhavatīti viniścayaḥ

3.79

mātrottamā palena syāt tribhiścācaiśca madhyamāḥ
jaghanyā syātpalārddhena snehakvāthauṣadheṣu ca

3.80

kvāthadravyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate
caturbhāgāvaśiṣṭantu peyaṃ palacatuṣṭayam

3.81

dīptānalaṃ mahākāyaṃ dāpayedañjaliṃ jalam
anye tvarddhaṃ parityajya prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ

3.82

kvāthatyāgamaniścantastvaṣṭabhāgāvaśeṣitam
pāramparyyopadeśena vṛddhavaidyāḥ paladvayam

3.83

brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkanilādayaḥ
ṛṣayaḥ sauṣadhi grāmā bhūtasaṅghāśca pāntu vaḥ

3.84

rasāyaṇamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā
sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te

3.85

atha auṣadhakālaḥ
tatropaviśya viśrāntaḥ prasannavadanekṣaṇaḥ
auṣadhān hemarajatampudbhājanaparisthitān

3.86

pivet prasannahṛdayaḥ pītvā pātramadhomukham
niḥkṣipyācamya salilaṃ tāmbūlādyupayojayet

3.87

vīryyādhika bhavati bheṣajamannahīna
hantyāttathāmayamasaṃśayamāśu caiva
tadbālavṛddhayuvatī mṛdubhiśca pītaṃ
glāni parā samupayāti balakṣayañca

3.88

anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇā sumanaskatā
laghutvamindriyodvāraśuddhirjīrṇe'ṣadhākkatiḥ

3.86-2

auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītañca tathauṣadhaṃ saśeṣānne
na karoti gadopaśama prakopayatyanyarogāṃśca

3.60-2

śīghraṃ vipākamupayāti bala na hiṃsyāt
annāhṛtaṃ na ca muhurvadanānnireti
prāgbhuktasevitamathauṣadhametadeva
dadyācca vṛddhaśiśubhīruvarāṅganābhyaḥ

3.61-2

vilvādeḥ pañcamūlasya kvāthaḥ syādvātikajvare
pācana pippalīmūla guḍūcī viśvajo'thavā

3.62-2

na śodhayati yahdoṣān samānnodīrayatyapi
samīkaroti viṣamāṃstat saśamanamucyate

3.63-2

kirātābddāmṛtodīcya bṛhatīdvaya gokṣuraiḥ
sa sthirā kalaśī viśvaiḥ kvātho vātajvarāpahaḥ

3.64-2

pañcamūlībalārāsnā kulatthaiḥ saha pauṣkaraiḥ
parvvabheda śiraḥkampa nihanti pavanajvaram

3.65-2

pippalī śārivā drākṣā balā cāṃśumatī tathā
eṣo'pi paramaḥ siddho vātajvaravināśanaḥ

3.96

drākṣā guḍūcī kāśmaryya trāyamāṇā saśārivā
niṣkvāthya saguḍaṃ kvātha pibedvātakṛte jvare

3.97

da̱rbhaṃ balā gokṣurakaṃ pibetpādāvaśeṣitam
śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham

3.98

śarkarā dāḍimābhyāñca drākṣā dāḍimayostathā
vairasye dhārayet kalkaṃ gaṇḍūṣañca tathā hitam

3.99

āma pacedanilaje hito nityaṃ rasodanaḥ
mudrāmalakayūṣastu gāḍhaviṭke vidhīyate

3.100

tīkṣṇoṣṇadāhahṛṭ mūrcchā madāsya kaṭutā bhramāḥ
pralāpo ghrāṇakaṇṭhoṣṭhamukhapāko'kṣisrāvyutā

3.101

śītābhilāṣitā pītamalanetranakhatvacaḥ
pittodgārātisārau ca paittikajvaralakṣaṇam

3.102

dāhavamyarddita kṣāma niranna tṛṣṇayānvitam
śarkarā madhusaṃyuktaṃ pāyayellājatarpaṇam

3.103

kaliṅga kaṭphala musta pāṭhā kaṭukarohiṇī
pakvā saśarkaraṃ pīta pācana paittike jvare

3.104

śarkarāmadhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaram
candanośīraśrīparṇī parūṣakamadhūkajaḥ

3.105

guḍūcīpadmaroghrāṇāṃ śārivotpalayostathā
śarkarāmadhuro kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ

3.106

durālabhā parpaṭaka priyaṅgu bhūnimba vāsā kaṭurohiṇīnām
jala pibeccharkarayāvagār̤ha tṛṣṇā sapitta jvaradāhayuktaḥ

3.107

drākṣābhayā parpaṭakābdatiktā kvāthaṃ sa samyākaphala vidadhyāt
pralāpamūrcchābhramadāhamohahṛttṛṣṇānvite pittabhavejjvare tu

3.108

paṭolayavadhānyākamadhukaṃ madhusaṃyuktam
hanti pittajvaraṃ dāha tṛṣṇāñcaiva pramāthinīm

3.106-2

paṭolayavaniḥkvātho madhunā madhurīkṛtaḥ
tīvrapittajvaronmardī pānahṛddāhanāśanaḥ

3.110

gūḍūcyāmalakairyukta kevalò vāpi parpaṭaḥ
pittajvara harettūrṇaṃ dāhaśoṣabhramānvitam

3.111

rośrotpalāmṛtāpāṅga śārivāṇā saśarkaraḥ
kvāthaḥ pittajvara hanyādathavā parpaṭodbhavaḥ

3.112

parpaṭāsṛtadhātrīṇāṃ kvāthaḥ pittajvara jayet
drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryā athavā punaḥ

3.113

ekaḥ parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ
ki punaryadi yujyeta candanośīranāgaraiḥ

3.114

viśvaparpaṭakośīra ghanacandanasādhitam
dadyātsuśītala vāri tṛṭchardijvaradāhanut

3.115

guḍūcī mustadhanyākaṃ madhūkaṃ kaṭurohiṇī
tṛṣṇā śūlārucchirdi pittajvaraharo gaṇaḥ

3.116

kirātāmṛtadhānyāka candanośīraparpaṭaiḥ
sapadmakaiḥ kṛtaḥ kvātho hanti pittabhavaṃ jvaram
dāha hṛllāsamaruci sṛtkleśavamayatkaphān

3.117

sasito niśiparyuṣitaḥ prātardhānyākataṇḍulakvāthaḥ
pītaḥ śamayatyacirādantardāha jvaraṃ ghoram

3.118

candana madhuka drākṣā kaṭukāṃ sadurālabhām
candanādigaṇaḥ prokto hanyāddāhajvarārucim

3.119

mudgānāmañjalīcūrṇaṃ ṣaṣṭīmadhukasādhitam
pākya śītakaṣāya vā pivetpittajvarāpaham

3.120

hrīveraṃ dhānyaka musta candana madhuyaṣṭikā
vṛṣośīrayutaḥ kvāthaḥ śarkarā madhusayutaḥ
raktapittaṃ jayatyugraṃ tṛṣṇādāhajvarāpahaḥ

3.121

bhūnimbāmrativiṣā lodhra mustakendrayavāmṛtāḥ
vāsaka nāgaraṃ vilvaṃ kaṣāyo mākṣikānvitaḥ
śvāsa kāsañca viḍbhedaṃ raktapittajvara jayet

3.122

tiktā bālakabhūnimbaśyāmāparpaṭavāsakaiḥ
śṛta jala sitāyukta raktapittajvaraṃ jayet

3.123

pathyāṃ tailaghṛtakṣaudrairliṃheddāhajvarāpahām
kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsān hanti vamīnapi

3.124

harmye śubhrāmrasaṅkāśe śaśāṅkakaraśītale
malayodakasikte vā supyātpittajvarī naraḥ

3.125

jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhniṃ ca dāpayet
kesaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyuktam

3.126

harītakī priyaṅguñca pippalī lodhrameva ca
dārvā haridrā tejohvā sakṣaudrāmukhadhāvane

3.127

etena kaṭubhāvācca mukharogaśca śāmyati
vaktra viśadatāmeti bhaktacchandaśca jāyate

3.128

mudgayūṣaudano deyaḥ sitayā paittike jvare
kāsaśvāsapratiśyāya prasekārucchichardayaḥ
nidrāgurutvaṃ hṛllāsaḥ staimityaṃ madhurāsyatā

3.129

śītaromāñcitā śauklayamalākṣikarajatvacam
uṣṇābhilāṣitā ceti ślaiṣmikajvaralakṣaṇam

3.130

mātuluṅgaśiphā viśvakāyasthā granthikodbhavam
kaphajvareṣu sakṣāraṃ pācanaṃ vā kaṇādikam

3.131

triphalā trivṛtā mustaṃ kaṭukaṃ sakaliṅgakam
paṭolāragvadhaṃ caiva rohiṇī citrakaṃ samam
kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śleṣmajvarakāsagalāmaye

3.132

nimbaviśvāmṛtā bhīru śaṭhībhūnimbapauṣkaram
pippalī bṛhatī ceti kvātho hanti kaphajvaram

3.133

kuṣṭhamindrayava mūrvā paṭolaṃ vāpi sādhitam
pibenmarīcasaṃyukta sakṣaudra kaphaje jvare

3.134

triphalā paṭolavāsācchinnaruhātiktarohiṇīṣaḍgranthā
madhunā śleṣmasamutthe daśamūlīvāsakasya vā kvāthaḥ

3.135

mātrākṣaudraghṛtādīnāṃ kvāthe snehe sucūrṇavat
saptacchada guḍūcī ca nimbasphūrjakameva ca
kvāthayitvā pibettoyaṃ sakṣaudra kaphaje jvare

3.136

āmalakyabhayākṛṣṇācitrakaścetyaya gaṇaḥ
sarvajvarakaphātaṅke medo dīpanapācanaḥ

3.137

tiktānimbaviṣāvyoṣa śakrādvābhiḥ śṛtaṃ jalam
pibetkaphajvaraṃ ghora hanti kāsasamanvitam

3.138

sindhuvāradalakvātha kaṇāḍhyaṃ kaphaje jvare
jaṅghayośca bale kṣīṇe karṇe ca pihite pibet

3.139

musta madhukabījāni triphalākaṭurohiṇīm
parūṣakādiniṣkvātha kaphajvaravināśanaḥ

3.140

kaṭphala pauṣkara kṛṣṇā śṛṅgī ca madhunā saha
śvāsakāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt

3.141

lihejjvarārttastriphalā pippalīṃ samamākṣikām
kāse śvāse ca madhunā sarpiṣā ca sukhī bhavet

3.142

kaṭphala pauṣkaraṃ śṛṅgīṃ mustaka kaṭuka śaṭhīm
samastānyekaśo vāpi sūkṣmacūrṇāni kārayet

3.143

ārdrakasvarasakṣaudrairlihyātkaphavināśanam
śūlānilāruciccharddikāsaśvāsakṣayāpaham

3.144

kṣaudropakulyāsaṃyogaḥ śvāsakāsajvarāpahaḥ
plīhāna hanti hikkāñca bālānāñca praśasyate

3.145

karṣaścūrṇasya kalkasya guṭikānāñca sarvvaśaḥ
dravaḥ śuktyāvaleḍhavyaḥ pātavyaśca caturdravaḥ

3.146

mātrāyā nāvyavasthānaṃ doṣamagnivala vayaḥ
vyādhikopañca koṣṭhañca vīkṣya mātrāṃ prayojayet

3.147

ajājyaśarkarāyukto dāḍimīsvarasena tu
kaduṣṇo madhunāyuktaḥ karttavyaḥ kavalagrahaḥ

3.148

mudgayūṣaudanañcāpi peyaḥ kaphasamutthite

3.146-2

vātāpittajvare deyamauṣadhaṃ pañcame'hani
pittaśleṣmajvare deyamauṣadhaṃ saptame'hani

3.150

ata ūrdhvaṃñca saptāhādvātaśleṣmajvare pivet

3.151

tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā
kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistathā
parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ

3.152

saṃsṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭamatha pācanam
nidigdhikābalārāstrātrāyamāṇāmṛtāyutaiḥ
masūravidalaiḥ kvātho vātapittajvaraṃ jayet

3.153

triphalā śālmalī rāstrā rājavṛkṣāṭarūṣakaiḥ
śṛtamambu haratyāśu vātapittabhavaṃ jvaram

3.154

kirātatiktāmamṛtāṃ drākṣāmamalakīṃ śaṭhīm
niṣkkāthya pittānilaje taṃ kvāthaṃ saguḍaṃ pivet

3.155

madhukaṃ śārivā drākṣā madhukaṃ candanotpalam
kāśmarīphalakaṃ lodhraṃ triphalā padmakeśaram

3.156

parūṣakaṃ mṛṇālañca nyaseduttamavāriṇi
madhulājasitāyuktaṃ tatpītamuṣitaṃ niśi

3.157

vātapittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāmūrcchārucibhramān
śamayedraktapittañca jīmūtamiva mārutaḥ

3.158

viśvāmṛtābdabhūnimbaiḥ pañcamūlīsamanvitaiḥ
kṛtaḥ kaṣāyo hantyāśu vātapittottaraṃ jvaram

3.158-2

balā bhārgyamṛteraṇḍacandanośīraparpaṭaiḥ
upakulyābdahrīveraiḥ kaṣāyañca pivettataḥ

3.160

parvabhedaśiraḥkampa vātapittajvara jayet
guḍūcī parpaṭa mustaṃ kirāta viśvabheṣajam
vātapittajvare deya pañcabhadramidaṃ śubham

3.161

nīlotpalamuśīrāṇi balāpadmakameva ca
kāśmarīmadhukaṃ drākṣā madhukaṃ saparūṣakam

3.162

peyaḥ śītakaṣāyo'yaṃ vātapittajvarāpahaḥ
sapralāpaṃ samohañca śamayetpaittikaṃ jvaram

3.163

āragvadhaphala musta yaṣṭīmadhukameva ca
uśīramabhayā caiva haridrā dārusāhvayā

3.164

paṭolaṃ picumardañca tathā kaṭukarohiṇī
ebhiḥ siddhaḥ kaṣāyaḥ syādvātapittabhave jvare

3.165

kaphapittaharā muṅgāḥ kāravellādayastathā
prāyeṇa na tu te deyā vātapittodbhave jvare
śūlodāvarttaviṣṭambhajanakāḥ jvaravardhanāḥ

3.166

dāḍimāmalamuṅgānāṃ yūṣastvanilapaittike
mudrāmalakayūṣastu vātapittātmake hitaḥ

3.167

mahādāhe vidhātavyo yūṣaḥ caṇakasaṃbhavaḥ

3.168

muhurdāho muhuḥ śīta svedastambho muhurmuhuḥ
mohaḥ kāso'rucistṛṣṇā śleṣmapittapravarttanam
liptatiktāsyatā tandrā pittaśleṣmajvarākṛtiḥ

3.166-2

gūḍūcaunimbadhanyāka padmakaṃ candanānvitam
tṛṣṇādāhajvaraccharddipittaśleṣmajvarāpahaḥ

3.170

gūḍūcaunimbadhanyākaṃ padmakaṃ candanāni ca
tṛṣṇā dāhāruciccharddiṃsarvvajvaraharò gaṇaḥ

3.171

paṭolaṃ picumardañca triphalā madhukaṃ balā
sādhito'yaṃ kaṣāyaśca pittaśleṣmabhave jvare

3.172

dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam
jvaraghnaṃ pācanaṃ bhedi sṛṣṭaṃ dhānyapaṭolayoḥ

3.173

paṭolaṃ candana mūrvā tiktā pāṭhāmṛtā gaṇaḥ
pittaśleṣmārucicchardiṃ jvarakaṇḍūviṣāpahaḥ

3.174

saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā
pītvā jvara jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam

3.175

triphalā trāyamāṇā ca mṛdvīkā kaṭurohiṇī
pittaśleṣmajvare hvāsāṃ kaṣāyo hyanulomanaḥ

3.176

vatsaka padmakāṣṭhañca nāgara candanāsṛte
paṭolaṃ dhānyakañcaiva kvātho madhusamāyutaḥ
kaphapittajvaraṃ śūla dāhaṃ hantyaṅghripāṇiṣu

3.177

paṭolaṃ bālakañcaiva mustaka raktacandanam
pāṭhā mūrvāmṛtāśuṇṭhī cośīraṃ kaṭurohiṇī
samabhāgaiḥ śṛta toyaṃ sarvvajvaraharaṃ pivet

3.178

sanāgara parpaṭakaṃ pived vā sadurālabham
kirātatiktākaṃ mustaṃ gūḍūcīṃ viśvabheṣajam
pāṭhāmuśīraṃ sodīcyaṃ pivejjvarasya śāntaye

3.176-2

jvaraghno dīpanaścaiva kaṣāyo doṣapācanaḥ
tṛṣṇāruciśraśamano mukhavairasyanāśanaḥ

3.180

yavaṃ parpaṭakaṃ dhānya paṭolaṃ nimbasādhitam
pivetasaśarkarācaudra pittaśleṣmajvarāpaham

3.181

amṛtendrayavāriṣṭaṃ paṭolaṃ kaṭurohiṇī
nāgaraṃ candanaṃ musta pippalīcūrṇasaṃyutam
amṛtāṣṭakamityetatpittaśleṣmajvarāpaham

3.182

kaphapittavamikaṇḍū jvaravisarpadāhanut
kaṣāyaḥ paripītastu śṛṅgaverapaṭolayoḥ

3.183

kaṇṭakāryyamṛtā bhārgī nāgarendrayavāsakam
bhūnimbaṃ candanaṃ mustaṃ paṭolaṃ kaṭurohiṇī

3.184

kaṣāyaṃ pāyayedetatpittaśleṣmajvarāpaham
dāhatṛṣṇārucchirddikāsahṛdrogaśūlanut

3.185

kṣudrāmṛtābhyāṃ saha nāgareṇa
sapuṣkaraṃ caiva kirātatikkam
pivetkaṣāyanvatha pañcatikka
jvara nihantyaṣṭavidhaṃ samastam

3.186

bhārgī puṣkaramūlañca mustakaṃ kaṇṭakārikā
trikaṇṭakabṛhatyau ca karśinīnāgaraiḥ śṛtaḥ

3.187

eṣa bhārgyādiko nāmnā pittaśleṣmajvarāpahaḥ
hṛllāsārocakaccharddi tṛṣṇādāhavibandhanṛt

3.188

nāgarendrayavaṃ musta candanaṃ kaṭurohiṇī
pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ kaṣāyantu pivennaraḥ
bhramamūrcchāruciccharddipittaśleṣmajvarāpahaḥ

3.186-2

drākṣā śamyākadhānyāka kaṭukāsustagranthikaḥ
kvātho hanyādudāvarttaśūlaṃ pittakaphajvaram

3.180-2

paṭolayavadhānyākamudrāmalakacandanam
paittike śleṣmapittotthe jvare hṛtchardidāhanut

3.181-2

sapatrapuṣpavāsāyā rasaḥ kṣaudrasitāyutaḥ
kaphapittajvara hanti sāsṛkpitta sakāmalam

3.182-2

paṭola picumardaśca triphalā madhuka yavāḥ
madhito'ya kaṣāyaḥ syātpittaśleṣmabhave jvare

3.183-2

mustāparpaṭakairātaniryyūheṇa prasādhitaḥ
kaphapittajvaraho yūṣo dhānyapaṭolayoḥ

3.184-2

nimbakolakarañjastu hitaḥ pittakaphātmake
staimityaṃ parvvaṇā bhedoṃ nidrāgauravameva ca
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ kamṣo'rucistathā
mantāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ

3.185-2

kṣudrāmṛtānāgarapuṣkarāddvayaiḥ
kṛtaḥ kaṣāyaḥ kaphamārutottare
saśvāsakāsāruci pārśvarukkare
jvare tridoṣaprabhave'pi śasyate

3.186-3

mustāparpaṭakaṃ śuṇṭhī guḍūcī sadurālabhā
kaphavātārucicchardidāhaśoṣajvarāpahaḥ

3.187-2

mātuluṅgaphalakesaro dhṛtaḥ sindhujanmamaricānvito mukhe
hanti vātakapharogamāsyaga śoṣamāśu jaḍatāmarocakam

3.168-2

āragvadhagranthikasustatiktāharītakībhiḥ kathitaḥ kaṣāyaḥ
sāme saśūle kaphavātayukte
jvare hito dīpanapācanaśca

3.189

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaraiḥ
dīpanīyaḥ smṛto vargaḥ kaphānilagadāpahaḥ

3.200

kirātatiktakaṃ mustā guḍūcī viśvabheṣajam
cāturbhadrakamityāhuḥ vātaśleṣmajvarāpaham

3.201

pippalībhiḥ śṛtaṃ toyamanabhiṣyandi dīpanam
vātaśleṣmavikāraghnaṃ jvaraghnaṃ plīhanāśanam

3.202

nimbāmṛtā viśvadāha kaṭphalaṃ kaṭukī vacā
kaṣāyaṃ pācayedāmaṃ vātaśleṣmajvarāpaham

3.203

parvabhedaḥ śiraḥśūlakāmārocakapīḍitam

3.204

dāruparpaṭabhārgyabdavacādhānyakakaṭphalaiḥ
mābhayā nimbadūrvākaiḥ kvātho hiṅgumadhūtkaṭaḥ

3.205

kaphavātajvare pīto hikkāśśoṣagalagrahān
śvāsakāsapramohāśca hanyāttarumivāśaniḥ

3.206

daśamūlīrasa pītaḥ kaṇāḍhyaśca kaphānile
avipāke'tinidrāyāṃ pārśvaruk śvāsakāsake

3.207

ghaṭyau bṛhatyau gokaṇṭo bilvo'gnimanthano'raluḥ
kāśmarī pāṭalā ceti sannipātaharo gaṇaḥ

3.208

tṛṣṇānvite vātakaphārttiśaste
saśvāsakāsārucivaddhaviṭke
hitaṃ jalaṃ dīpanapācanañca
paṭolaśuṇṭhīyavapippalīnām

3.206-2

pīnasaśvāsabādhiye jaṅghāparvāsthiśūlini
kaphavātajvare svedaṃ kārayetta vidhānavit

3.210

kharparabhṛṣṭapaṭasthitakāñjikasaṃsiktabālukāsvedaḥ
śamayati vātakaphāmayamastaka śūlāṅgabhaṅgādīn

3.211

srotasā mārdavaṃ kṛtvā nītvā pāvakamāśayam
hatvā vātakaphastambhaṃ svedo jvaramapohati
puṣkaramūlayūṣastu vātaśleṣmādike hitaḥ

3.212

vātaśleṣmajvara
vairodhikairannapānairajīrṇādhyaśanena ca
vyāmiśrasevanāccāpi sannipātaḥ prakupyati

3.213

kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiḥ śirorujā
sasrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane

3.214

sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāhṛtaḥ
tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ

3.215

pardigdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param
ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca

3.216

śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdivyathā
svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpa5.

3.217

kṛśatva nātigātrāṇāṃ satata kaṇṭhakūjanam
koṭhānā śyāworkktānāṃ maṇḍalānāñca darśanam

3.218

mūkatva srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca
cirātpākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ

3.219

doṣe vivṛddhe naṣṭe'gnā sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ
sannipātajvaro'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastato'nyathā

3.220

vātapittādhiko yasya sannipātaśca kupyati
tasya jvaro madastṛṣṇā mukhaśoṣapramīlikaḥ
ādhmānārucitandrāśca kāsaśvāsabhramaklamāḥ

3.221

pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati
antardāho bahiḥ śītaṃ tasya tṛṣṇā pravarddhate

3.222

tudyate dakṣiṇaṃ pārśvaṃ mukhaśoṣagalagrahāḥ
ṣṭhīvati raktapittaṃ ca kṛcchrātkaṇṭhaśca dūyate

3.223

viṭbhedaśvāsahikkāśca varddhante sapramīlikaḥ
vidhuḥ phaluśca tau nāmnā sannipātāvudāhṛtau

3.224

śleṣmānilādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati
tasya śītajvaro mūrcchā kṣuttṛṣṇāpārśvasaṃgrahaḥ

3.225

śūlamasvidyamānasya hikkāśvāsaśca jāyate
asādhyaḥ sannipāto'yaṃ śīghramārīti kathyate
na hi jīvatyahorātramanenāviṣṭavigrahaḥ

3.226

kāsaḥ śvāsastamo mūrcchā pralāpo mohavepathuḥ
pārśvayorvedanā jṛmbhā kaṣāyatvaṃ mukhasya ca
vātottarasya rūpāṇi sannipātasya lakṣayet

3.227

eṣa visphoṭako nāmnā sannipātaḥ sudāruṇaḥ
atisāro bhramo mūrcchā mukhapākastathaiva ca
gātre ca vindavo raktā dāhastīvraḥ prajāyate

3.228

pittottarasya rūpāṇi sannipātasya lakṣayet
bhiṣagbhiḥ sannipāto'yamāśukārī prakīrttitaḥ

First 200 of 653 passages. Read on

Linked texts (38)