Pramāṇa · Search · About · API

Virasimhavaloka 1.p9

Vīrasiṃhāvaloka 1.p9

Language
Sanskrit

1.p9.1

dakṣāpamānasaṃkruddharudraniḥśvāsasambhavaḥ | jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṃghātāgantujaḥ smṛtaḥ || mithyāhāravihārābhyāṃ doṣā hyāmāśayāśrayāḥ | bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvaradāḥ syūrasānugāḥ || svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṃgagrahaṇantathā | yugapadyatra rogeṣu sa jvaro vyapadiśyate || ruṇāddhi cāpyapāndhātūnyasmāttasmājjvarāturaḥ | bhavatyatyuṣṇagātraśca svidyate na ca sarvaśaḥ || śramo'ratirvivarṇatvamvairasyannayanaplavaḥ | icchādveṣo muhuścāpi śītavātātapādiṣu || jṛmbhāṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ | apraharṣaśca śītañca bhavantyutpatsyati jvare || sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhātyarthaṃ samīraṇāt | pittānnayanayordāhaḥ kaphādannārucistathā || sarvaliṅgasamaṃvāyaḥ sarvadoṣaprakopaje | rūpairanyatarābhyāntu saṃsṛṣṭairdvandvajambiduḥ || vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhoṣṭhamukhaśoṣaṇam | nidrānāśaḥ kṣavaḥstambho gātrāṇāṃ raukṣyamevaca || śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā | śūlādhmāne jṛṃbhaṇañca bhavantyānilaje jvare || vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrālapatvamvamistathā | kaṇṭhoṣṭhamukhanāsānāmpākaḥ svedaśca jāyate || pralāpo vaktrakaṭutā mūrcchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvampaittike bhrama eva ca || staimityaṃ stimito vegaścālasyaṃ madhurāsyatā | śukramūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca || gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidratā | srotorodho rugalpatvampraseko bahumūtratā || nātyuṣṇagātratā chardirlālāsrāvo'vipākatā | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā || tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujaḥ |

1.p9.2

kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistamaḥ || parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ | staimityamparvaṇāmbhedo nidrā gauravameva ca || śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravarttanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ || liptatiktāsyatā taṃdrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śaityaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ || kṣaṇe dāha kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujaḥ | sasrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane || sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ | tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ || tadvacchītammahānidrā divā jāgarananniśi | sadā vā naiva vā nidrā mahāsvedo'ti naiva vā || gītanarttanahāsyādivikṛtehāpravarttanam | paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṃgatā param | ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca | śiraso luṇṭhanantṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā || svedamūtrapurīṣāṇāñcirāddarśanamalpaśaḥ || kṛśatvannātigātrāṇāṃ satataṃ kaṃṭhakūjanam || koṭhānāṃ śyāworkraktānāmmaṇḍalānāñca darśanam | mūkatvaṃ srotasāṃ pāko garutvamudarasya ca || cirātpākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ | doṣe pravṛddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ || sannipātajvaro'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastato'nyathā | saptame divase prāpte daśame dvādaśepi vā || punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā | pittakaphānilavṛddhayādaśadivasadvādaśāhasaptāhāt || hanti vimuñcati puruṣaṃ tridoṣajo dhātumalapākāt | saptamī dviguṇā yāvannavamyekādaśī tathā || eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca | sannipātajvarasyāṃte karṇamūle sudāruṇaḥ || śothassaṃjāyate tena kaścideva pramucyate |

1.p9.3

jvarasya pūrvvaṃjvaramadhyato vā jvarāntato vā śrutimūlaśothaḥ | kramādasādhyaḥ khalu kṛcchrasādhyaḥ sukhena sādhyo munibhiḥ pradiṣṭaḥ || trayaḥ prakupitā doṣā uraḥsroto'nugāminaḥ | āmānubaddhā grathitā buddhīndriyamanogatāḥ || janayanti mahāghoramabhinyāsajvaraṃ dṛḍham | srastanetre prasuptiśca na ceṣṭāṃ kāñcidīhate || naca dṛṣṭirbhavettasya samarthā rūpadarśane | na ghrāṇarasanāsparśāñchabdānvā naiva budhyate || śiraśca luṭhayate'bhīkṣṇamāhārannābhinaṃdati || kūjate tudyate caiva parivartanamīhate | alpamprabhāṣate kiṃcidabhinyāsaḥ saucyate || pratyākhyeyaḥ sa bhūyiṣṭhaṃ kaścidevātra sidhyati | sandhigaścāntakaścaiva rugdāhaścittavibhramaḥ || śītāṅgastandrikaḥ proktaḥ kaṇṭhakubjaścakarṇakaḥ| vikhyāto bhugnanetraśca raktaṣṭhīvī pralāpakaḥ | jṛmbhakaścetyabhinyāsaḥ sannipātāstrayodaśa || iti carakāt | abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpajaḥ | āganturjāyate doṣairyathāsvantagvibhāvayet || śyāvāsyatā viṣakṛte tathātīsāra eva ca | bhaktāruciḥ pipāsā ca todaśca saha mūrcchayā || auṣadhīgandhaje mūrcchā śirorugvamathustathā | kāmaje cittavibhraṃśastandrālasyamabhojanam || hṛdaye vedanā cāsya gātrañca pariśuṣyati | bhayātpralāpaḥ śokācca bhavetkopācca vepathuḥ || abhicārābhiśāpābhyāmmohastṛṣṇā ca jāyate || bhūtābhiṣaṅgādudvego hāsyaṃ rodanakampane | kāmaśokabhayādvāyuḥ krodhātpittaṃ trayo malāḥ | bhūtābhiṣaṅgātkupyaṃti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ | doṣolpo hitasambhūtò jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ || dhātumanyatamamprāpya karoti viṣamajvaram | yaḥ syādaniyatātkālācchītoṣṇābhyāntathaiva ca |

1.p9.4

vegataścāpi viṣamaḥ sa jvaro viṣamasmṛtaḥ | santato rasaraktasthassattato raktadhātugaḥ || bhiṣajā sa ca vijñeyasso'nyedyuḥ piśitāśritaḥ | medogatastṛtīye'hni tvāsthimajjāgataḥ punaḥ || kuryāccaturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṃkaram | saptāhamvā daśāhamvā dvādaśāhamathāpi vā || santatyā yo visargī syātsantatassanigadyate | ahorātre santatako dvau kālāvnuvartate || anyedyuṣkastvahorātramekakālampravartate | tṛtīyakastṛtīyehni caturthehni caturthakaḥ || dinadvayamatikramya pratyeti sa caturthakaḥ | kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ vadanti viṣamajvaram || adhiśete yathā bhūmiṃbījaṃ kāle prarohati | adhiśete tathā dhātūndoṣaḥ kāle prakupyati || sa vṛddhiṃgrabalakālañca prāpya doṣastṛtīyakam | caturthakañca kurute pratyanīkabalakṣayāt || kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhamvātakaphātmakaḥ | vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ || cāturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃjvaraḥ | jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śiraso'nilasambhavaḥ || viṣamajvara evānyaścāturthakaviparyayaḥ || asthimajjāgato doṣaścāturthakaviparyayaḥ || sa madhye jvarayatyahni ādyante ca vimuñcati | tatra dvayahaṃ jvarayati dinamekantu muñcati || nityammandajvaro rūkṣaḥ śūnyaḥ kṛcchreṇa sidhyati | stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhaveddhātabalāsakī || pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa vā | mandajvaro vilepī ca sa śītaḥ syātpralepakaḥ || śvāso mūrcchāruciścardistṛṣṇātīsāraviṅgahāḥ | hikkākāsāṃgabhedāśca jvarasyopadravā daśa || balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ | hetubhirbahubhirjāto balavānbahulakṣaṇaḥ ||

1.p9.5

jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ | visaṃjñastāmyate yastu śete nipatitopi vā || śītārditontaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ | deho laghurvyadhigataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam | svedakṣayaḥ prakṛtiyogamanonnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni || iti jvaranidānādhikāraḥ | atha jvarātīsārasya nidānañcikitsitañcāha || jvarātisārayoruktannidānaṃ yatpṛthakpṛthak | tasmājjvarātisārasya tena nātroditampunaḥ || laṃghanamubhayoruktammilitaṃ kāryaṃ viśeṣatastadanu | utpalaṣaṣṭikasiddham̐lājāmaṇḍādikaṃ sakalam || pṛṣṭiparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ | jvarātīsārayoḥ peyampibeccāmlaśritannaraḥ || iti utpalaṣaṣṭikakvāthaḥ | nāgarātivipāmustābhūnimbāmṛtavatsakaiḥ || sarvajvaraharaḥ kvāthaḥsarvātīsāranāśanaḥ | iti nāgarādikvāthaḥ | pāṭhendrayavabhūnimbamustā parppaṭakāmṛtā | jayatyāmamatīsāraṃ sajvaraṃ samahauṣadham || iti pāṭhādikvāthaḥ | hrīberātivipāmustābilvanāgaradhānyakam | pibedviśrāvibandhaghnaṃ śūladoṣāmapācanam || saraktaṃ haṃtyatīsāraṃ sajvaraṃ vātha vijvaram | iti hrīberādiḥ | pañcamūlībalābilvaguḍūcīmustanāgaraiḥ | pāṭhābhūnimbahīberakuṭajatvakpalaiḥśṛtam || hanti sarvānatīsārānjvaradoṣamvamintathā | saśūlopadravaṃ śvāsaṃ kāsaṃ hanyātsudustaram || pañcamūlī tu sāmānyā yojyā vāte kanīyasī | pañcamūlī tu mahatī vātaśleṣmādhike hitā || iti pañcamūlyādiḥ | kirātābdāmṛtāviśvacandanodīcyavatsakaiḥ | śothātīsāraśamanaviśeṣājjvaranāśanam || iti jvarātīsāracikitsā | laṃghanena kṣayannīte doṣe sandhukṣite'nale ||

1.p9.6

vijvaratvam̐llaghutvañca kṣuccaivāsyopajāyate | sadyobhuktasya vā jāte jvare sāme viśeṣataḥ || vamanmavamanārhasya śastamityāha vāgbhaṭaḥ | bheṣajaṃ hyāmadoṣeṣu bhūyo varddhayati jvaram | śodhanaṃ śamanīyañca karoti viṣamajvaram | vināpi bheṣajairvyādhiḥ pathyādeva nivarttate || natu pathyavihīnasya bheṣajānāṃ śatairapi | raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha || yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpaham | kaphavātajvare deyañjalamuṣṇampipāsave || pittamadyaviṣottheṣu tiktakaiḥ śṛtaśītalam | mustāparpaṭakauśīracandanodīcyanāgaraiḥ || śṛtaśītajalandadyātpipāsājvaraśāntaye | uttamasya palanmātrā tribhiścākṣaistu madhyamā || jaghanyasya palārddhena snehakvāthauṣadheṣu ca | mṛdau caturguṇaṃvāri kaṭhine'ṣṭaguṇanmatam || kaṭhinātkaṭhinaṃ yacca tatra ṣoḍaśikaalam | pāyayedāturaṃ sātmyampācanaṃ saptame'hani || nāgaraṃ devakāṣṭhaṃ ca dhānyakaṃ bṛhatīdvayam | dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritānāṃ jvarāpaham || sarvajvareṣu idamaniṣiddhaṃ pācanam | kirātakāmṛtodīcyabṛhatīdvayagokṣuraiḥ || sasthirākalaśīviśvaiḥ kvātho vātajvarāpahaḥ | pippalīsārivādrākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ || kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyāccānilaja jvaram | sakṣaudraṃ pācanaṃ paitte tiktācendrayavaiḥ kṛtam || durālabhāparpyaṭakapriyaṃgubhūniṃbavāsākaṭurohiṇīnām | kvāthaṃ piveccharkarayāvagāḍhaṃ tṛṣṇāsrapittajvaradāhayuktaḥ || ekaḥ parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ | kiṃ punaryadi yujyeta caṃdanodīcyanāgaraiḥ || iti vāgbhaṭāt | harmye śubhrābhrasaṃkāśe śaśāṃkakaraśītale | malayodakasiṃce vā svapyātpittajvarī naraḥ ||

1.p9.7

triphalātiviṣā mustā kramukaṃ sakaliṃgakam | paṭolāragvadhaṃ caiva rohiṇīcitrakaṃ samam || kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śleṣmajvarakāsagalāmaye | āmalakyabhayā kṛṣṇā citrakaścetyayaṃ gaṇaḥ || sarvajvarakaphātaṃkabhedī dīpanapācanaḥ | kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ kṛṣṇā śṛṃgī ca madhunā saha || śvāsakāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt | saṭī puṣkaramūlaṃ ca bhārṅgī śṛṃgī durālabhā || guḍūcī nāgaraṃ pāṭhā kirātaṃ kaṭurohiṇī | eṣa śuṃṭhyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ || kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāse taṃdrau ca śasyate

Linked texts (18)