Pramāṇa · Search · About · API

Mādhava's Diagnostics 3

Vyākhyāmadhukośa 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1

ma0-dakṣāpamāne-tyādi |-dakṣāpamānena dakṣaprayuktaparibhavena kruddhasya rudrasya niḥśvāsāt sambhava utpattiryasya sa tathā | niḥśvāso'tra krodhaliṅgatvena nirdiṣṭaḥ, ata eva suśrutena-"rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ" ( su. u. taṃ. a. 36 )-ityuktam | kruddhena rudreṇa lalāṭe tṛtīyamāgneyacakṣuḥ sṛṣṭvā tato'pyāgneyo bāṇo nirmitaḥ | yadāha carakaḥ,-"sṛṣṭvā lalāṭe cakṣurve dagdhvā tānasurān prabhuḥ | bāṇaṃ krodhāgnisantaptamasṛjatsatranāśanam"-iti ( ca. ci. sthā. a. 3 ) | atra satranāśanaṃ yajñānāśanam | eṣā jvarotpattikathā carakacikitsite saviśeṣā śrotavyā | etena rudrakopasya viprakṛṣṭakāraṇatvamuktam; yadi hi tato jvaro nodapatsyata adhunāpyapacārānnodapatsyata iti bhaṭṭāraharicandraḥ | etadabhidhānasya cikitsānupayogitvena
anye ṭīkākṛto'nyathā vyācakṣate-krodhodbhavatvena taijasatvaṃ prakāśyate; krodho hyāgneyaḥ; yadāha carakaḥ- "krodhātpittam" iti ( ca. ci. sthā. a. 3) | tena sarvajvare pittāvirodhinī kriyā kāryeti sidhyati | yaduktaṃ vāgbhaṭenaiva,"ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā | tasmātpittaviruddhāni tyajetpittādhike'dhikam"-iti ( vā. ci. sthā. a. 1) ata eva carake-kaṭvamlalavaṇān pācanān parityajya taruṇajvare pācakatvena tiktako rasaḥ pittaghno nirdiṣṭaḥ | yadāha, - "laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgūstiktako rasaḥ | pācanānyavipakkānāṃ doṣāṇāṃ taruṇajvare"-iti ( ca. ci. sthā. a 3) | kālo'trāha iti | anye tvāhuḥ,-rudrakopasaṃbhavatvena devatātmakatvāt pūjārhatvamupadarśitam | yadāha videhaḥ-jvarastu pūjanevoḍapi sahasaivośāmyati"-iti | harivaṃśe'pi, - "jvarastripādastriśirāḥ ṣaḍbhujo navalocanaḥ | 1bhasmapraharaṇo raudraḥ kālāntakayamopamaḥ -iti mūrtimānevoktaḥ | bahuvidhamapi jvaraṃ saṃkṣepeṇāha-jvaro'ṣṭadheti | aṣṭatvaṃ vivṛṇoti-pṛthagītyādi | tacca saṃprāptau vivṛtam |
saṃprāptimāha-

3.2

ma0-mithyetyādi | āhārasya mithyātvaṃ prakṛtyādīnāmāhāropayogahetūnāṃ viruddhatvenopayogaḥ | yadāha carakaḥ,- "tatra 2khalvimānyaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyata nāni bhavanti; tadyathā, -prakṛti-karaṇa-saṃyoga-rāśi-deśa-kālopayogasaṃsthopayo ktraṣṭamāni " iti ( ca. vi. sthā. a. 1) | atra prakṛtirdravyāṇāṃ svābhāvikagurutva laghutvādiguṇayogaḥ; yathā-māṣamudgayoḥ; karaṇaṃ= saṃskāraḥ; yathā-vrīhergurorlaghavo lājāḥ; saṃyogaḥ=saṃhatībhāvaḥ, yathā-kṣīramatsyayoḥ; rāśirāhārasya dvāvadravasyāvaya
vena samudāyena vā parimāṇam; deśo=dravyotpattipracārādisthānam; kālo=nityagarucāvasthikaśca; upayogasaṃsthā=upayoganiyamaḥ yathā-jīrṇānna eva bhuñjīta, upayoktā=svayaṃ nirūpitātmaprakṛtyādikaḥ puruṣa iti| vihārasya mithyātvamayathābala mārambhādi| āmāśayāśrayā ityanenāmāśyaprāptivyatirekeṇa doṣā jvaraṃ nārabhanta iti pratipādayati| āmāśayaśca "nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ"iti (ca. vi. sthā. a. 2) carakeṇoktaḥ| vahirnirasya koṣṭhāgnimiti koṣṭhāgnireva doṣotkṣipto bahirnirgata ūṣmatayā pratibhāti| koṣṭhāgnimiti dhātvāgninirā sārtham| jvaradā jvarakāriṇaḥ| rasānugā rasasaṃbaddhāḥ, avaśyaṃ rasaṃ dūṣayitvā jvarotpādakā iti| eṣā ca saṃprāptiḥ śārīrāṇāmeva natvāgantūnām, teṣāṃ vyathāpūrvakatvaṃ tato vātādyanubandhaḥ, iti jejjaṭaḥ| ata eva suśrute āgantusaṃprāptiḥ pṛthageva paṭhyate| yathā,-"śramakṣatābhighātebhyo dehināṃ kupito'nilaḥ| pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam"-iti| (su. u. taṃ. a. 39)| atra na āmāśayagata eva vāyuḥ kiṃtūrdhvādhastiryagrasavāhisrotaścaraḥ| carake'pyuktam-"tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśothavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram" iti (ca. ci. sthā. a. 3)| nanu, āgantujvare'pyūṣmopalabhyate "ūṣmā pittādṛte nāsti" (vā. ci. sthā. a. 1)-ityuktam, ata āganturapi śārīraḥ syāt| naivam, uttarakālaṃ 1tadutpatteḥ| yaduktam,-"āganturhi vyathāpūrvo jvaro'ṣṭamo bhavati; sa kiṃcitkālamāgantuḥ kevalo bhūtvā paścāddoṣairanu 2badhyate" (va. ni. sthā. a. 1); tathā,-"āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ"iti (ca. sū. sthā. a. 16)| nanu, mithyāhāretyādinā ekaiva saṃprāptiruktā, etacca na yuktaṃ, yataḥ saṃprāptiḥ saṃyogabhedaḥ, saṃyogabhedaśca saṃyogibhedānī3bandhanaḥ, saṃyoginaścātra vātādayo nānāvidhāḥ, tataśca saṃprāpterapi nānātvaṃ syāt; nahi vātapittayoryaḥ saṃyogaḥ sa eva kaphapittayoriti| ucyate, anekaiva saṃprāptiḥ kiṃtvekajātīyā, āśayaduṣṭyādeḥ sarvatrāviśeṣeṇā4bhidhānāt| evamāgantusaṃprāptirapi saṃyogabhedādbhinneti |

3.3

ma0-svedāvarodha ityādi | svedāvarodho=gharmānirgamaḥ | tāpa iti vaktavye saṃtāpagrahaṇāddehendriyamanasāṃ tāpaṃ lakṣayati | yaduktaṃ carake-“dehendriyamanastāpī-” iti ( ca. ci. sthā. a. 3 ) tathā-“ vaicityamaratirglānirmanaḥ santāpalakṣaṇam |” iti ( ca. ci. sthā. a. 3 ) | sarvāṅgagrahaṇaṃ=sarvāṅgavedanā | yugapaditimilita metallakṣaṇam, pratyekaśo vyabhicārāt | svedāvarodho hi kuṣṭhapūrvarūpe' tathā saṃtāpo + dāhākhye roge, sarvāṅgagrahaṇaṃ vātaroge,iti | nanu paittike svedāgamāt,vātike viṣamārambhavirsārgatatvāt sarvāṅgagrahaṇāvyavasthiteścāvyāpakaṃ lakṣaṇamiti | atra jejjaṭakārtikā-kuṇḍaḍādayaḥ samādadhuḥ-'utsargāpavādabhāvena vyavasthitiriti | tanna saṃgatamityanye; vidhau hyutsargāpavādabhāvo na tu lakṣaṇe, 2avyāptyativyāptyorlakṣaṇadoṣāt | tasmāt svedo'gniḥ | svidyate'nena iti vyutpattyā tasyāvarodho doṣavyāptiḥ| vātajvare yadyapi vāyoścalatvenārambhavisargayorvaiṣamyaṃ, tathā'pi sarvadehatajvarārambha kadopaduṣṭayanirvṛtteranudbhūtasarvāṅgagrahaṇasya vidyamānateveti na vyabhicāraḥ | carake tu jvaralakṣaṇam “jvarapratyātmikaṃ liṅgaṃ santāpo dehamānasaḥ |” iti ( ca. ci. sthā. a. 3 ) nanu “śārīro jāyate pūrvaṃ dehe manasi mānasaḥ” iti ( ca. ci. sthā. ā. 3 ) carakavacanāddehamanasoranyonyavya3bhicārādalakṣaṇamiti cet; tanna, sūkṣmatarakālavyavahitasyānyatararūpasyāvaśyaṃbhāvitvāt | yathā--guṇadvadravyamiti dravyalakṣaṇamiti |

3.7

ma0-śrama ityādi | śramaḥ śrāntatvamiva | aratiranavasthitacittatvaṃ, krīḍābhāvo'ratiriti kārttikaḥ | vivarṇatvaṃ mlānagātratvam | yattu "duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ"-ityārabhya "svakāleṣu jvarāgamam | janayantyatha vṛddhiṃ ca svavarṇaṃ ca tvagādiṣu" iti (su. ci. sthā. a.36) saṃprāptau vṛddhasuśrutavacanaṃ, tadatyarthajṛmbhādivādviśiṣṭapūrvarūpābhiprāyeṇa, saṃprāptyavasthāpannadoṣajanyatvātpūrvarūpasyeti | vairasyamiti mukhasya viruddharasatā | nayanaplavo'śrupūrṇanetratvam | yaduktaṃ carake"ālasyaṃ nayane sāsre"-ityādi ( ca. ci. sthā. a. 3) | ādiśabdādambujvalanayorapyaniścitecchādveṣayorgrahaṇam | uktaṃ hi carake-"jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvāniścitau"-iti ( ca. ci. sthā. a. 3) anye tu śaityauṣṇyasādhamryājjalānalau grāhayanti, ādiśabdena tu śayanāsanādikam | tamo'ndhakārapraviṣṭasyevāsaṃvittiḥ apraharṣaḥ prītyabhāvaḥ | jvalanecchayā śīte labdhe śītaṃ ceti vacanaṃ viśeṣeṇa śītabodhanārtham | cakāreṇa bālapradveṣādigrahaṇamityāhuḥ | utpatsyatīti bhaviṣyati jvare | utpatsyatīti ātmanepadānityatvenaḥ tacca cantiṅa ikāreṇānudāttenātmanepade siddhe 1tadarthaṃ ṅitkaraṇena jñāpitamiti śābdikāḥ | gadādharastu'utpitsati' iti paṭhitvā 'pada gatau' ityasyaiva sannantasya “sani mā-mā-ghu-rabhalabhaśaka-pata-padām [a 7 pā, 4 sū.54]"-ityādinā isi kṛte pūrvavatsana, [a. 1 pā. 3. sū. 62 ] ityatra bhinnavākyatayā2 parasmaipadamiti vyācaṣṭe iti || 4-7 ||
vātapittakaphānāṃ yathāpūrvaṃ bhūridāruṇavikārakartṛtvena prādhānyam; yaduktaṃ carake—“aśītirvātavikārāścatvāriṃśatpittavikārā viśatiḥ śleṣmavikārāḥ”iti [ ca. sū. sthā. a. 20 ]; tathā dāruṇāśca vātavikārā ākṣepaka-pakṣāghātādayaḥ; ataḥ prādhānyāt prathamaṃ vātajvaralakṣaṇamāha-

3.9

ma0-vepathurityādi | evamanyatrāpi vātādikramanirdeśe boddhavyam | viṣamo vega iti vego jvarasya pravṛttirvṛddhirvā, tasya vaiṣamyamaniyatakālatvam, aṅgeṣu cauṣṇyādyaniyatatvam | kṣavaśchikkā, stambho gātrāṇāṃ jaḍimā, raukṣyamapi gātrāṇāmeveti gadādharādayo vyācakṣate | taccānavadhānādvyākhyātamiti lakṣyate; kṣavasya stambhaḥ kṣavastambha ityekapadatā'tra yujyate |' yadāha vāgbhaṭaḥ“harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ | bhramaḥ pralāpo gharmecchā vilāpaścānilajvare”—iti [ vā. ni. sthā. a. 2 ] | carake'pi nidāne “kṣavathūdgārāvinigrahaḥ” [ ca. ni. sthā. a. 1 ] ityeva paṭhitam | vinigrahaśabdastu tatra tatra nirodhārtha evācāryeṇa nirdiṣṭaḥ; yathā vātagulmanidāne-“rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭitaṃ vegavinigrahaśca" [ ca. ci. sthā. a. 5 ] iti; tathā'ntarvegajvaralakṣaṇe “doṣavacarvinigrahaḥ-" [ ca. ci. sthā. a. ] ityevaṃ paṭhitam | etena, jvaramuktilakṣaṇe kṣavasya bhā vātkathametallakṣaṇam, iti yadāśaṅkitaṃ kārtikakuṇḍena tadapi nirastam | ādhmānaṃ=vāyunā savedanamudarapūrṇatvam | śirohṛdgātrarugityatra gātragrahaṇena śirohṛdgrahaṇe siddhe tadabhidhānaṃ viśeṣeṇa śirasi, hṛdi ca vedanārtham | etāni rūpāṇi prāyobhāvitvena nirdiṣṭāni suśrutena, tena cakāreṇānyānyapi ślokena mayā pradarśyante, -“bhavanti vividhā vāvedanāḥ pādasuptatā | piṇḍikodveṣṭanaṃ karṇasvano vaktrakaṣāyatā || ūrusādo hanustambho viśleṣaṇsandhi-jānunoḥ| śuṣkakāso vamirlomadantaharṣaḥ śrama-bhramau || aruṇaṃ netramūtrādi tṛṭpralāpoṣṇakāmitā" iti |

3.11

ma0-vegastīkṣṇa ityādi | atisāraḥ pittasya saratvena saddravā pravṛttirna tvatisāra eva, tasya jvaropadravatvāt | nidrālyatvaṃ svalpanidrātvam | uktaṃ hi suśrute, - "nidrānāśo'nilāt pittāt" [ su. śā. sthā. a. 4 ] ityādi | vamiḥ pittasya kaphasthānagatatvāt | svedo gharmāgamanaṃ, prāyeṇa sāmadoṣeṇa srotasāṃ nirodhātsarvajvareṣu gharmanirodhaḥ, atra, tu pittasya taikṣṇyājjvaraprabhāvādvā sa na bhavatīti| pralāpo'saṃbaddhabhāṣaṇam | vaktrakaṭutā=mukhatiktatvam, carake hi paittikanānātmajacatvāriṃśadvikāreṣu tiktāsyatāyāḥ pāṭhādanubhavācca | kārtikastvarocake "kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāllavaṇaṃ ca vaktram"-iti vacanaṃ dṛṣṭāntamupanyasya kaṭumukhatvamapekṣchati tanna tatrāpi sandehāt| yaduktam,-"kaṭusyātkaḍutiktayoḥ"--iti| tasmāt "yo'mlaṃ bhṛśoṣṇaṃ kaṭu-tikta-vaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā | sadāha - coṣa--jvara-vaktraśoṣaṃ sā pittakopaprabhavā hi chardiḥ-- iti ( su. u. ta 4 6) suśrutavacanāt kaṭumukhatvamapyeṣṭavyamiti | mūrcchati mūrcchā=rupādyavijñānam, tamaḥ--praveśo vismṛtirityāhuḥ | mado mattvamiva, yathā- pūga - kodrava dhatūra - bhakṣaṇādau | bhrama iti bhramaścakrāsthitasyeva bhramadvastudarśanamityāhuḥ; anye tu svadehabhramaṇajñānam ! nanu, bhramasyāśītivātavikārapaṭhitasya vātanānātmajatvātkathaṃ pittavikāre pāṭhaḥ ? ucyate, "na rogo'pyekadoṣajaḥ"--iti vacanātpaittike'pi vātānubandhādbhramaḥ iti jejjaṭaḥ samādhānamuktavān| athavā doṣa-dūṣya-saṃmūrcchanaprabhāvātkāraṇādṛṣṭasyāpi rūpasya kāryaṃ upalabdhaḥ; yathā - arūpavā 1 tārabdhātisārādāvivā'ruṇatvam, haridrācūrṇasaṃyoga iva lauhityam | yatūktaṃ suśrute, - "rajaḥ pittānilādbhramaḥ,, [su.śā. sthā. a. 4 ]-iti, tatrāpi vātānugatapittajatvameva boddhavyam, anyathā bhramasya vātikanānātmajatvameva na syāditi | apare tu pittadūṣitanetratvena viparyastajñānaṃ bhramaḥ, pītaḥ śaṅkha ityādivat | cakāraḥ pūrvavadanuktasamuccayārthaḥ | tadyathā- tīvroṣmatā, raktakoṣṭhatā, śītecchatā'ruciriti || 10-11||

3.13

ma0—staimityamityādi | staimityamaṅgānāmārdrapaṭāvaguṇṭhitatvamiva | stimito vego mando vegaḥ | ālasyamiti ‘‘ samarthasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate ” [ su, śā. sthā. a. 4 ]—ityālasyalakṣaṇamāhuḥ | stambho'ṅgastabdhatā | tṛptistṛptasyevānnānābhilāṣaḥ | utkleśaḥ=kaṇṭhopasthitavamanatvamiva | aruciratra satyapyabhilāṣe abhyavahārāsāmarthyamiti bhedaḥ | cakāraḥ pūrvavat | tena ‘‘ tathā'ṅge pīḍakāḥ śītāḥ prasekaścharditandrike || 1hṛdupalepa uṣṇābhilāṣitā vahnimārdavam—” iti |

3.14

ma0-tṛṣṇetyādi | parvāṇi bhindanta iva vedanā parvabhedaḥ | etāni ca liṅgāni vikṛtiviṣamasamavāyārabdhasya boddhavyāni | vikṛtiviṣamasamavāyārabdhatvaṃ caiṣāṃ kevala-vātika-paittika-jvaralakṣaṇānāṃ madhye keṣāṃcideva niyamana pāṭhāttadatiriktalakṣaṇapāṭhācca boddhavyam | yathā-atraiva vātapaittike'ruciromaharṣo, vakṣyamāṇavātaślaiṣmike svedaḥ saṃtāpaśca, evaṃ, kaphapittaje anavasthitaśītadāhau, evaṃ sannipātaje sāsra-kaluṣādi-netratva-śiroloṭhanādi || prakṛtisamasa mavāyārabdhe tu vātaṃjādijvaraliṅgān‍yeva samastāni katipayāni vā bhavanti | ata eva cikitsite carako vikṛtiviṣamasamavāyārabdhānāṃ dvandva-sannipāta-jvarāṇāṃ lakṣaṇāni sākṣātpaṭhitvā nidānasthānoktavātādijvaraliṅgātideśena prakṛtisamasamavetānāṃ dvandva-sannipāta-jvarāṇāṃ lakṣaṇamuktavān | yadāha - “nidāne trividhā proktā yā pṛthagjvarākṛtiḥ | saṃsarga-sannipātānāṃ tathā coktaṃ svalakṣaṇam” |-iti | ( ca. ci. sthā. a. 3 ) | evaṃ vakṣyamāṇaṃ dvandva-sannipāta-lakṣaṇaṃ vyākhyeyam | “prakṛtisamasamavāya vikṛti viṣamasamavāyayoścāyamarthaḥ” -prakṛtyā=hetu bhūtayā samaḥ=kāraṇānurūpaḥ samavāyaḥ=kāryakāraṇabhāvasambandhaḥ=prakṛtisamasamavāyaḥ; kāraṇānurūpaṃ kāryamityarthaḥ; yathā--śuklatantusamavāyārabdhasya paṭasya śuklatvam | vikṛtyā=hetubhūtayā viṣamaḥ=kāraṇānanurūpa-samavāyo vikṛtiviṣamasamavāyaḥ, yathā--haridrācūrṇasaṃyoge lauhityamiti |

3.16

ma0-staimityamityādi | svedāpravartanaṃ svedasya 1āsamantādakāraṇena pravṛttiḥ, vikṛtiviṣamasamavāyārabdhatvāditi kārtikaḥ | yuktaṃ caitat | yadāha hārītaḥ"śirograhaḥ svedabhavaśca kāso jvarasya liṅgaṃ kaphavātajasya"-iti | svedabhavaḥ svedotpattiḥ | madhyavego nātitīkṣṇo nātimṛduriti |

3.17

ma0-liptetyādi | śleṣmaṇā liptaṃ pittena tiktaṃ ca āsyaṃ=mukhaṃ yasya, tasya bhāvo liptatiktāsyatā | tandrā=nidrāvatklāntiḥ2 | moho=mūrcchā | etāni liṅgāni prāyobhāvitvena nirdiṣṭāni, tenānyānyapi carakoktāni boddhavyāni | tadyathā-"tathā staṃbhaśca saṃsvedaḥ kaphapittapravartanam” iti |

3.23.1

ma0-kṣaṇe dāha. ityādi rujā=śūlam, asthyādibhiḥ saṃbadhyate | sāsrāve= sāśruṇī | kaluṣe=āvilavarṇe | nirgatā bhugnatā=saṃkucitatā yayoste nirbhugne "visphārite. ityarthaḥ iti jejjaṭaḥ, "antaḥpraviṣṭe" ityanye, "atikuṭile" iti cakraḥ | śūkaiḥ=śūkaśimbidhānyādeḥ paridagdhā=dagdhavatkṛṣṇavarṇā | kharasparśā gojihvādivat | srastāṅgatā=niḥsahāvayavatā | ṣṭhīvanaṃ raktasya pittasya vā mukhena svalpodgāraṇam | śiraso loṭhanamiti itastataḥśiraścālanam | kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ doṣapūrṇatvena | pratataṃ=nirantaram | koṭho bhālukitantre paṭhitaḥ| tadyathā,-"varaṭidaṣṭasaṃkāśaḥ kaṇḍūmām̐llohito'sṛkkaphapittāt | kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ”-iti | mūkatvaṃ=mandavacanatvam, avacanatā vā | gurutvamudarasya ca udaragauravam | cirātpākaśca doṣāṇāmiti atisāmatārabdhatvena | cakārādanyānyapi ca boddhavyāni | yadāha vāgbhaṭaḥ,-“tadūcchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi | sadā vā naiva vā nidrā mahān svedo'ti naiva vā || gīta-nartana-hāsyādi-1vikṛtehāpravartanam”-iti (vā. ni. sthā. a. 2) | etacca lakṣaṇaṃ trayodaśasannipāteṣu madhye sramānāṅgavṛddhairdoṣaistulyairārabdhasya jvarasya carakeṇa paṭhitaṃ dvayūlvaṇaikolvaṇādīnāṃ ca dvādaśānāṃ lakṣaṇaṃ tatraiva draṣṭavyam | tathā ca kāśmīrapāṭhe carakaḥ-“bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk | vāta-pittolvaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare || śaityaṃ kāso'rucistandrā-pipāsā-dāha-hṛdvyathāḥ | vāta-śleṣmolvaṇe vyathau liṅgaṃ pittāvare2 viduḥ||

3.23.2

chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholvaṇe || sandhyasthi-śirasāṃ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ | vātolvaṇe syāddvayanuge3 tṛṣṇā kaṇṭhā-'syaśuṣkatā || raktaviṇmūtra tā dāhaḥ svedastṛṣṇā baḷakṣayaḥ | mūrcchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte 4garīyasi || ālasyā-'rucihallāsa-dāha-vamyarati-bhramaiḥ | kapholvaṇaṃ sannipātaṃ tandrākāsena cādiśet || 5pratiśyā chardirālasyaṃ tandrārucyagnimārdavam | hīnavāte pittamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam || śirorug-vepathuśvāsa-pralāpa-cchardyarocakāḥ | hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ vātādhike matam || śītatā gauravaṃ tandrā pralāpo'sthiśiro'tiruk | hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ || varcobhedo'gnidaurbalyaṃ tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ | kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike viduḥ || śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk | kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ vātādhike matam ||”-iti ( ca. ci. sthā. a. 3) | vikṛtau niyamo nāsti tena vikṛtiviṣamasamavāyā anekaprakārā bhavanti | ataḥ suśrutenāpyanyādṛśaṃ sannipātalakṣaṇaṃ paṭhitam,-“nātyuṣṇaśīto 'lpasaṃjño bhrāntamakṣī hataprabhaḥ | kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ sveda-viṇ-mūtra-varjitaḥ || sāśru-nirmṛgna6nayano bhaktadveṣī hatasvaraḥ | śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravānvitaḥ || abhinyāsaṃ tu taṃ prāhurhataujasamathāpare | sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare jaguḥ” iti (su. u. taṃ. a. 36) tathā bhālukitantre dvayūlvaṇaikolvaṇādilakṣaṇamanyathā paṭhitam | tadyathā-“vāta-pittādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati |

3.23.3

yasya varo'ṅgamardastṛṭ-tāluśoṣa pramīlakāḥ7|| ādhmāna-tandrārucayaḥ śvāsa-kāsa-bhrama-śramāḥ|| viruddhaguṇānāṃ ca saṃbhūyaikakāryārambhakatvaṃ nopapadyate, 'parasparopaghātāttuhinadahanayoriva; tatkathaṃ sānnipātikavikārotpattiriti | atra samādhānamuktaṃ dṛḍhabalena, yathā"viruddhairapi na tvete guṇairdhnanti parasparam | doṣāḥ sahaja'-sātmyatvādvaghoraṃ viṣamahīniva"-iti ( ca. ci.sthā. a. 26 ) | etaccānye dūṣayanti-sahajatvādityanaikāntikaṃ, yataḥ sahajānapi dhātūn doṣā upaghnanti; sātmyatvādityapi sādhyāviśiṣṭaṃ, yataḥ sātmyatvamabādhakatvaṃ, tadeva ca doṣāṇāṃ parasparaṃ sādhyate | atrocyate doṣā nopaghnantīti ko'yamanupaghātaḥ sādhyate ? vikṛterakārakatvam; avināśakatvaṃ vā ? nādyaḥ, doṣāṇāṃ parasparaṃ vikṛtikartṛtvāt | yathoktaṃ carake, - "viśoṣayedvastigataṃ saśukaṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā | yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ"-iti ( ca. ci. sthā. a. 26 ) | yathoktaṃ vāgbhaṭena"saśleṣmamedaḥ pavanaḥ sāmamatyarthasaṃcitam | abhibhūyetaraṃ doṣamūrū cetpratipadyate || sakthyasthinī prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena ca | tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau" ( vā. ni. sthā. a. 15 ) iti | avināśakatvaṃ tu vidyata eva, dhātu-śeṣayoḥ parasparaṃ ca doṣāṇāṃ sarvathocchedapratipādakāgamābhāvāt, maraṇaprasaṅgācca; doṣāṇāmapi dehadhāraṇakāraṇatvāt | tasmātsarvathocchedanirāsābhiprāyeṇaiva dṛḍhabalavacanamiha draṣṭavyam; tataḥ kuto'naikāntikatā |

3.23.4

3nacaivaṃ sati viṣasya viṣādakartṛtve dṛṣṭāntaviphalatvaṃ, viṣasya viṣādāvāntaravyāpārasya prāṇavināśakatvāt; naca sarvātmanā dṛṣṭānto bhavatīti | sātmyatvādityasyāyamarthaḥ - sātmyatvena pratīyamānatvāt | doṣāḥ parasparaṃ nopaghnanti, anupaghātakatvena pratīyamānatvāt; yadyatha pratīyate tattathā nirdiśyate, yathā'gnikāryo dhūmo'gnikāryatveneti, tatkutaḥ sādhyā viśiṣṭatvamiti | cakradattastu sahajasātmyatvādityekameva hetuṃ vyākhyāta- vān-sahajaṃ svābhāvikaṃ doṣāṇāṃ sātmyatvamiti | dṛḍhabaloktahetudvayāsvarasena 3 gayadāsastu hetvantaramuktavān- “daivādvoḥsvabhāvādvā doṣāṇāṃ sānnipātike | viruddhaiśca guṇaiḥ kaścinno- paghātaḥ parasparam”—iti saṃkṣepaḥ ||18-23||

Linked texts (1)