Pramāṇa · Search · About · API

Mādhava's Diagnostics 3.2

Vyākhyāmadhukośa 3.2

Language
Sanskrit

3.2

ma0-mithyetyādi | āhārasya mithyātvaṃ prakṛtyādīnāmāhāropayogahetūnāṃ viruddhatvenopayogaḥ | yadāha carakaḥ,- "tatra 2khalvimānyaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyata nāni bhavanti; tadyathā, -prakṛti-karaṇa-saṃyoga-rāśi-deśa-kālopayogasaṃsthopayo ktraṣṭamāni " iti ( ca. vi. sthā. a. 1) | atra prakṛtirdravyāṇāṃ svābhāvikagurutva laghutvādiguṇayogaḥ; yathā-māṣamudgayoḥ; karaṇaṃ= saṃskāraḥ; yathā-vrīhergurorlaghavo lājāḥ; saṃyogaḥ=saṃhatībhāvaḥ, yathā-kṣīramatsyayoḥ; rāśirāhārasya dvāvadravasyāvaya
vena samudāyena vā parimāṇam; deśo=dravyotpattipracārādisthānam; kālo=nityagarucāvasthikaśca; upayogasaṃsthā=upayoganiyamaḥ yathā-jīrṇānna eva bhuñjīta, upayoktā=svayaṃ nirūpitātmaprakṛtyādikaḥ puruṣa iti| vihārasya mithyātvamayathābala mārambhādi| āmāśayāśrayā ityanenāmāśyaprāptivyatirekeṇa doṣā jvaraṃ nārabhanta iti pratipādayati| āmāśayaśca "nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ"iti (ca. vi. sthā. a. 2) carakeṇoktaḥ| vahirnirasya koṣṭhāgnimiti koṣṭhāgnireva doṣotkṣipto bahirnirgata ūṣmatayā pratibhāti| koṣṭhāgnimiti dhātvāgninirā sārtham| jvaradā jvarakāriṇaḥ| rasānugā rasasaṃbaddhāḥ, avaśyaṃ rasaṃ dūṣayitvā jvarotpādakā iti| eṣā ca saṃprāptiḥ śārīrāṇāmeva natvāgantūnām, teṣāṃ vyathāpūrvakatvaṃ tato vātādyanubandhaḥ, iti jejjaṭaḥ| ata eva suśrute āgantusaṃprāptiḥ pṛthageva paṭhyate| yathā,-"śramakṣatābhighātebhyo dehināṃ kupito'nilaḥ| pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam"-iti| (su. u. taṃ. a. 39)| atra na āmāśayagata eva vāyuḥ kiṃtūrdhvādhastiryagrasavāhisrotaścaraḥ| carake'pyuktam-"tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśothavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram" iti (ca. ci. sthā. a. 3)| nanu, āgantujvare'pyūṣmopalabhyate "ūṣmā pittādṛte nāsti" (vā. ci. sthā. a. 1)-ityuktam, ata āganturapi śārīraḥ syāt| naivam, uttarakālaṃ 1tadutpatteḥ| yaduktam,-"āganturhi vyathāpūrvo jvaro'ṣṭamo bhavati; sa kiṃcitkālamāgantuḥ kevalo bhūtvā paścāddoṣairanu 2badhyate" (va. ni. sthā. a. 1); tathā,-"āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ"iti (ca. sū. sthā. a. 16)| nanu, mithyāhāretyādinā ekaiva saṃprāptiruktā, etacca na yuktaṃ, yataḥ saṃprāptiḥ saṃyogabhedaḥ, saṃyogabhedaśca saṃyogibhedānī3bandhanaḥ, saṃyoginaścātra vātādayo nānāvidhāḥ, tataśca saṃprāpterapi nānātvaṃ syāt; nahi vātapittayoryaḥ saṃyogaḥ sa eva kaphapittayoriti| ucyate, anekaiva saṃprāptiḥ kiṃtvekajātīyā, āśayaduṣṭyādeḥ sarvatrāviśeṣeṇā4bhidhānāt| evamāgantusaṃprāptirapi saṃyogabhedādbhinneti |

Linked texts (1)