sharngadhara 4.3: vyādheḥ sthānam
Śārṅgadharasaṃhitā 4.3
- Language
- Sanskrit
vyādheḥ sthānam
4.3.13
bāhvoḥ śīrṣṇastathā sakthnoranyasyāṅgasya vā punaḥ tvaco nimnasthitāsveva vasnasāsu gado bhavet śūlo'ya nikhilāṅgeṣu bhavet tīvrarujākaraḥ viśiṣṭāṅgabhavasyāsya viśiṣṭākhyā ca varttate ūrdhvabhedārddhabhedau cāpyadhobhedastathaiva ca muṇḍamuṇḍārdhakasphigjagadānāmabhidhāḥ kramāt tatrordhvabhedasya nidānam balaraktakṣayādvā'pi vṛkkamastiṣkadoṣataḥ ajīrṇād daśanavyādherūrdhvabhedo gado bhavet lakṣaṇam lalāṭe'kṣipuṭe nimne gaṇḍe nasyoṣṭha eva ca jihvāpārśve'dhare dante śūlavad dāhavacca yā ekasmin prāyaśaḥ pārśve vedanā mukhamaṇḍale ūrdhvabhedākhyayā soktā'gadaṅkāraiḥ kramaidhitiḥ anupaśayaḥ śītānilasya saṃsparśād dehakampācca varddhate snāyubhedasya vikṛteraṅgabhede bhaved gadaḥ arddhabhedasya nidānam ārdrasthānasthiteścāpi śītayogād balakṣayāt arddhabhedaḥ prajāyeta duṣṭavātāmbusevanāt arddhabhedasyalakṣaṇam yā'ddha vyāpya bhavet tīvrā vedanā mukhamaṇḍale vāme ca prāyaśaḥ pārśve sā'ddhabhedaḥ prakīrtyate bāṇeneva śiro viddhaṃ vyathate'tisudāruṇam kadācit kramamālambya virāmaścātra vā mahān bāhulyena ca nārīṇāṃ vyādhireṣa prajāyate prādurbhāvo vayaḥsthasya yauvane hyadhiko mataḥ adhobhedasya nidānam viḍrodhācchramācchītād daurbalyādāmavātataḥ ārdrasthānasthitergarbhadoṣāt syānnimnabhedakaḥ adhobhedasya lakṣaṇam sphicyūrujānusandhyośca paścime ca kvacit pade jaṅghāyāṃ vā'pi yacchūlamadhobhedaḥ sa ucyate ekasmin prāyaśaḥ sankthi śūlo'ya syānniśābalī bāhulyenaiva vayasi prauḍha eva prajāyate snāyuśūlasya cikitsā yadagnerdīpanaṃ kiñcid yad vā syād balavarddhanam vātānulomanaṃ yacca snāyuśūle tadauṣadham prayojyaṃ dārugaralamardhabhedapraśāntaye viratau tat prayoktavyaṃ na prakope kadācana madirāmṛtasārākhyaṃ lauhaṃ kṣodaḥ kupīlujaḥ sevyānyetāni vidhinā snāyuśūlasya śāntaye svedasekapralepāṃśca snāyuśūleṣu yojayet tīvraṃ virecanañcātra vidadhyānmalasañcaye ghṛtatailādikaṃ yojyamanilāmayanāśanam snāyuśūleṣu sarveṣu bheṣajañca rasāyanam atha tāṇḍavarogādhikāraḥ12 himavacchikhare ramye siddharṣigaṇasevite sugandhisumanaḥśobhiphalavadbahupādape śrutadvijakale śāntaiḥ śvāpadairbahubhirvṛte vaṭamūle samāsīnamātreyaṃ jñānasāgaram āyurvedamahācāryyaṃ tapodīptakalevaram urabhro bhaktimānagre kṛtā'ñjalirabhāṣata kathaṃ tāṇḍavarogasya janma cihnāni kāni ca kathañca syāt pratīkāraḥ sarvaṃ me kṛpayā vada śrutvaitāṃ prārthanāṃ dhīraśiṣyāya śiṣyavatsalaḥ vacanairvaktumārebhe vyaktārthaistadṛṣīśvaraḥ nidānam prīto'smi bhaktiman vatsa bruve yacchrotumicchasi yad dakṣāyāvadat pūrvaṃ brahmā lokapitāmahaḥ apyātaṅkādatikrodhādatiharṣādvalakṣayāt karṣaṇāt svapnarodhācca viḍbandhāt krimisañcayāt āśānāśādabhīghātāt strīṇāmṛtuviparyyayāt kaśerukābhañjanañcātyugrabhāvāt prajāyate vyādhistāṇḍavanāmā sa prāṇināṃ kleśakṛt paraḥ aṅgānāṃ tāṇḍavādasya tāṇḍavākhyā budhaiḥ kṛtā kaiśore vayasi prāyaḥ strīṇāñcāpi viśeṣataḥ vyādhireṣo'bhijāyeta vṛddhānāñca balakṣayāt tāṇḍavarogalakṣaṇam vāmabāhuṃ samārabhya prāya ādau tato'param tataḥ pādau tato'ṅgāni cālayet tāṇḍavāmayaḥ muṣṭinā kimapi dravyaṃ samyagdhārayituṃ kṣamaḥ samarpayitumāsye vā'pyadanīyaṃ na tāṇḍavī nṛtyanniva calatyeṣa bībhatsairmukhaceṣṭitaiḥ adhīraḥ satataṃ tiṣṭhennidrāyāṃ kampavarjitaḥ tāṇḍavacikitsā bṛṃhaṇaṃ recanañcaiva vahnerbalavivarddhanam auṣadhaṃ pānamannañca prayojyaṃ tāṇḍave gade krimisañcayasambhūte kāryyaṃ krimivināśanam rajorodhabhave vyādhau rajasastu pravartanam śyāmāmanantāṃ madhukaṃ trivṛtāṃ candanadvayam elādvayaṃ tathā dhātrīṃ kvāthayitvā jalaṃ pibet anena praśamaṃ yāti tāṇḍavākhyo gado dhruvam tāṇḍavārilauhamapi deyam atha klomarogādhikāraḥ
4.3.14
plīhakṣudrāntrayormadhyamannapākādikarmaṇi sahāyabhūtamadhyāste kloma tacca tilābhidham gurvatisnigdhabhojyaiścāpyavighātādibhistathā vṛddhistasya mṛdutvañca tatra śoṇitasañcayaḥ vidradhirvā bhavettatra vyādhayo'nye ca dāruṇāḥ evaṃ vikṛtimāpanne tilake vahni saṃkṣayaḥ utkleśo vamanaṃ kārśyaṃ pāṇḍutā sadanaṃ bhramaḥ ūrdhvodare vyathā tīvrā kāṭhinyamapi coṣṇatā śūlādhmānaprasekāśca vidradhau mahatī ca tṛṭ śilā cāpyaśmarī tulyā sukaṣṭā'pyatra jāyate klomacikitsā yad vahnerdīpanaṃ yacca mārutasyānulomanam annapānauṣadhaṃ sarvaṃ tattat klomāture hitam yo yaḥ samāśrayed vyādhiḥ klomni taṃ tamavekṣya ca kriyāṃ saṃsādhayed vaidyo yathādoṣaṃ balābalam abhayādikvāthaḥai surendramodakaḥai śaśiśekhararasaḥai surendrābhravaṭīai ca tathā vātapitta praśamakāni bheṣajāni klomarogaśāntaye prayojyāni atha vṛkkāmayādhikāraḥ
4.3.15
pūrvarūpam tvagrūkṣoṣṇā vegavatī dhamanī kaṭhinā tathā nidrānāśo vahnimāndyaṃ śotho'kṣṇi ca mukhe pade vṛkkāmayasya pūrvāṇi rūpāṇyāhubhiṣagvarāḥ vṛkkāmayasya lakṣaṇam raktālpatvānmukhasya syāt pāṇḍutvaṃ kaṭivedanā tvak śuṣkā svedahīnā ca dhamanī drutagāminī vahnimāndyamajīrṇañca bhaktadveṣo vyathodare amlodgārastathā chardirhṛdvepaḥ śvāsakṛcchratā mūtrālpatvaṃ sadā vego viśeṣānniśi jāyate mūtrakāle ca śiśnāgre manāg dāho'nubhūyate vṛkkayorvikṛtiścāsmin viśeṣājjāyate gade yakṛtplīhahṛdāñcāpi sā sadaiva prajāyate karṇanādo dṛṣṭidoṣaḥ śirogrīvāṃ'savedanā śākhāsu gauravaṃ mūrcchā vṛkkarogasya lakṣaṇam vṛkkāmayanidānam raktasya parivṛttyā hi jāyate vṛkkavaikṛtam asya cikitsā yanmūtralaṃ śoṇitaśodhanañca yat poṣaṇaṃ vahnivivardhanañca vṛkkasya roge pariyojayet tad vyādherbalaṃ vīkṣya bhiṣag vidhijñaḥ raso vivardhayed vyādhimatastaṃ neha yojayet rasāyanādhikāroktānyauṣadhānyapi yojayet na cāsti śamane kiñcinnirdiṣṭamasya bheṣajam sarvatobhadrā vaṭī cāpi deyā athaupasargikamehādhikāraḥ
4.3.16
bahusaṅkarasambhogapraklinnepi yayā pumān striyā saṅgamya sammūḍho gadamāpnoti dāruṇam mūtranāḍyantarasthānā tvagasya śleṣmavāhinī vraṇitā vāharetkledaṃ vraṇamehaḥ sa ucyate aupasargikamehaśca tasya nāmāntaraṃ matam meha āgantukaścāpi sa keścit paripaṭhyate ārabhya saṅgamaniśāṃ saṅkhyayā yāca saptamī etadvyavahite kāle prāyaśo jāyate gadaḥ kaṇḍūḥ śiśnāgratastasya samutthānaṃ muhurmahuḥ tīvravedanayā vāpi muhurmūtrapravarttanam sphītirliṅgasya lauhityaṃ koṣe bradhne ca vedanā kadācit kledasaṃruddhamārgatvādatiruksravet mūtraṃ dāhena ghoreṇa dvidhāraṃ vā pravarttate kṣaredvā kṣatajaṃ meḍhrānmūtrakāle kadācana santataṃ tanurāsrāvaṃ sravedādau tato'tanuḥ sa tāvat punarāśuṣyan pītimānaṃ prayāti ca kāle laghvīṃ vyathāṃ kuryyād vyādhiñca duṣpratikriyām āmavātākṣirogādyā jñeyāścāsya hyupadravāḥ aupargikamehasya cikitsā vraṇamehī tyajed yatnād vyavāyaṃ so'hito yataḥ striyāśca paribhuktāyā āmayaṃ janayecca tam bheṣajaṃ pānamannañca niṣevetānulomanam vraṇaghnaṃ mūtrajananaṃ kriyāmugrāṃ vivarjayet koṣṇe jātyā varāyā vā kvāthe śiśnaṃ nimajjayet vedanopaśamastena vyādheśca balasaṃkṣayaḥ ābhāniryāsatoyañca yavakṣārayutaṃ pibet sajalaṃ kṣīramāmaṃ vā vraṇamehanivṛttaye pibedvā śārivākvāthaṃ sakṣāranarasārakam śyāmāmanantāṃ kaṭvīñca bījaṃ gokṣurasambhavam gandhāśmanarasārābhyāṃ kvāthayitvā jalaṃ pibet ekaṃ surapriyaphalaṃ mehamāgantukaṃ haret varābhāpippalīnāñca vraṇamehanivṛttaye kuryāduttarabastiñca kaṣāyeṇa prayatnataḥ mahābhravaṭikau kandarparasaścātra prayojyaḥ atha śīrṣāmburogādhikāraḥ
4.3.17
nidānaṃ samprāptiśca madyātipānādatiśaityayogādviruddhabhojyādanilapradoṣāt duṣṭāmbupānādabhighātataśca tathā'ntramadhye krimisambhavācca śirogatasnehavṛtau krameṇa sañcīyate toyamatiprabhūtam śīrṣāmbunāmāgada eṣa pūrvaiḥ prakīrttitaḥ kṛcchrataro bhiṣagbhiḥ prāyaśaḥ śaiśave vyādhirvividhāhitasevanāt tathā dantodgatereṣa bāhulyenābhijāyate tasya pūrvarūpam jihvā liptā'tinidratvaṃ daurbalyaṃ śvāsapūtitā gāḍhaviṭtā ca tasmiṃstu bhaviṣyati bhaviṣyati tasya lakṣaṇam śiraso vedanā ghorā śruterdṛṣṭeśca tīkṣṇatā mūtrālpatvaṃ kṛṣṇaviṭtvaṃ dhamanī vegavāhinī tvagrūkṣoṣṇā tathā chardirviṣamā ca kanīnikā kopitvaṃ mukhavaivarṇyaṃ nidrāyāṃ dantagharṣaṇam kaṇḍūroṣṭhasya nāsāyā ākṣepo raktanetratā pakṣāghātaḥ pralāpaśca śīrṣāmbugadalakṣaṇam granthāntare śīrṣāmbunidānañca duṣṭaṃ jalantvatihimaṃ vikṛtaṃ samīraṃ klinnaṃ viruddhamaśanaṃ bhajatāṃ śiśūnām śīrṣe'bhighātapatanāt krimidoṣataśca sañcīyate śirasi toyamanalpamātram pūrvarūpam pūrvarūpaṃ bhavatyasya nidrādhikyaṃ balakṣayaḥ durgandhiśvāsavāyuśca kāṭhinyaṃ śakṛtastathā lakṣaṇam tīvrā rujā mūrddhani sarvadaiva mūtrālpatācchardirathoṣṇatā ca vaivarṇyamāsyasya malasya kārṣṇya mālohitaṃ syādapi netrayugmam nāsauṣṭhakaṇḍūyanapakṣaghātāvākṣepakaścaiva radapragharṣaḥ vegaṃ ca dhatte dhamanī prakāmaṃ śīrṣāmburogasya tu cihnametat cikitsā bheṣajaṃ recanaṃ yacca yanmūtrasya pravarttanam raktadoṣaharaṃ yacca tacchīrṣāmbugade śubham muṇḍayitvā śirastacca chādayeduṣṇavāsasā pāyayennārikelasya snehañcāpi nirantaram sevayedrasacūrṇañca stokamātraṃ vicakṣaṇaḥ pītamūladyaṃ trivṛcchyāme pathyāmāmalakīṃ śaṭīm anantāṃ madhukaṃ mustāṃ dhānyākaṃ kaṭurohiṇīm haridre dve trijātañca kvāthayitvā yathāvidhi yavakṣāreṇa sahitaṃ pāyayedasya śāntaye salilaśoṣaṇacūrṇaiṃ kuṅkumādyaṃ ghṛtam bahnibhāsvarorasaḥai rasatailañcātra prayojyam naiva śāntiṃ gate vyādhau mastiṣkāt salilaṃ haret trikūrccakena laghunā yatnataḥ kuśalo bhiṣak atha mastiṣkavepanādhikāraḥ
4.3.18
nidānaṃ lakṣaṇañca śirasyabhihate taistairmūrcchāhṛllāsavāntayaḥ jaḍatvaṃ spandanaṃ hrāso daurbalyaṃ calacittatā vepathuḥ karṇanādaśca malinatvaṃ mukhasya ca pṛthutvaṃ tārakāyāśca dhamanī balavarjitā śītalatvaṃ śarīrasya vaikṛtaṃ vacanasya ca tathā pakṣavadhaḥ syācca gado'sau śīrṣavepanaḥ asya cikitsā manaḥ sthairyakaraṃ karma kāryaṃ mastiṣkavepane śirasyuṣṇe'tiśītena toyena secanaṃ hitam mastiṣkavepanadhvaṃsi dantīsnehena recanam sajalā balalābhāya mṛtasañjīvanī surā prayottavyā yathāmātraṃ balyamanyacca bheṣajam bahvyūṣmaṇā harecchaityamaṅgānāṃ kuśalo bhiṣak trivṛtāṃ svarṇapatrīñca mustakaṃ madhukaṃ balām haridre dve nāgarañca triphalāṃ kaṭurohiṇīm kvāthayitvā prayoktavyaṃ śīrṣavepanaśāntaye balākvāthena sindūraṃ śīrṣavepathunāśanam vātavyādhiharaṃ sarvaṃ bheṣajaṃ tasya śāntikṛt atha mastiṣkacayāpacayādhikāraḥ
4.3.19
nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca dehasvabhāvād diṣṭyā ca varddhate mastuluṅgakaḥ karoṭirapi bālānāṃ yūnāñcāpi kadācana mastiṣkasya karoṭeśca yadi vṛddhirdvayorbhavet na cihnaṃ dṛśyate kiñcit prāyaśaḥ samavarddhanāt mastiṣkasyaiva ced vṛddhirna karoṭestathā bhavet tadā nipīḍanāt tasya jāyante vividhā rujaḥ śiraso'tirujā tīvrā daurbalyaṃ bhramamūrcchane pakṣāghātastathākṣepastato maraṇameva ca hrāsamāyati mastiṣkaṃ dehadoṣādadṛṣṭataḥ ekapārśve hraset taccenna śīghraṃ jīvanakṣayaḥ samantāddhrāsatastasya prāṇāntastvarayā bhavet vṛddheścikitsā mastuluṅgasya saṃvṛddhirjāyate maraṇāya hi nauṣadhaṃ tatra cet sevyaṃ tathā'pi ca rasāyanam peyamatra pañcagavyaṃ ghṛtaṃ madhuyutaṃ tathā hrāsasya cikitsā mastiṣkasya yadi hrāso maraṇāyaiva jāyate tathā'pyatra sadā sevyaṃ bheṣajaṃ paribṛṃhaṇam atra vātāmayoktāni tailāni ca ghṛtāni ca apasmāragadoktāni tathā sevyāni sarvadā tathā candanādikvāthaḥ prayojyaḥ athāṃśughātādhikāraḥ
4.3.20
nidānaṃ lakṣaṇañca caṇḍāṃśoraṃśunā śīrṣṇi tapte caṇḍena jāyate aṃśughātābhidho vyādhiḥ prāṇināṃ prāṇapīḍanaḥ tṛṣṇā'tighorā tvagrūkṣā bhramo netrasya raktatā mūtravegaśca mūrcchāyo hṛllāso viṣamā dharā śvāsakṛcchre sparśahānirākṣepaścātra sambhavet prāyaḥ kārāvaruddhānāṃ bhaṭānāṃ jāyate ca saḥ nīlimā hastapādasya dhamanyāḥ kṣaṇaluptatā vikṣepaṇañca gātrāṇāṃ maraṇāyāṃśughātinaḥ asya cikitsā asyāriṣṭalakṣaṇam aṅgāvaraṇavāsāṃsi dūre nikṣipya yatnataḥ pracchāye pravahadvāte gandhāḍhye manasaḥ priye vivikte vyaktanabhasi vihaṅgagaṇanādite śāyayet sukhaśayyāyāmaṃśughātinamañjasā tatastasya haret khedaṃ tālavṛntabhavānilaiḥ śītāmbusekaṃ kuryyācca candanāmbu ca pāyayet nādhikaṃ pāyayedambu sahasā kuśalo bhiṣak ācchādayetsarvamaṅgaṃ śītatoyārdravāsasā sahasradhārayā snānamaṃśughātagadāpaham dantyudbhavena tailena recanaṃ hitamucyate atyuṣṇenāmbhasā siktaṃ vastramūrṇāmayaṃ pṛthu tato nihṛtatoyañca śrīvāsapṛṣatāvṛtam uṣṇameva ca ghāṭāyāṃ nidhāyānyena vāsasā śuṣkeṇa vā'pi kadalīdalairnātidṛḍhaṃ hi tat baddhvā'tidāhaṃ yāvacca saṃrakṣedatiyatnataḥ anena vidhinā mūrcchā naśyatyeva hi satvaram aṅgānāmūṣmaṇo nāśe dhamanyāśca vyatikrame svedo vidheyo yojyā ca mṛtasañjīvanī surā aṃśughāte prakarttavyo vidhirmūrcchāniṣūdanaḥ aṃśughāte nivṛtte'pi mithyāhāravihāriṇaḥ apasmārādayaḥ prāyo jāyante bahavo gadāḥ tanmukto'to hitaṃ nityaṃ sevetābalalābhataḥ manaḥ prītipradaṃ karma vidadhīta nirantaram ratneśvaro rasaḥ mahāśiśirapānakamatra prayojyam atha bādhaka striīrogi rogādhikāraḥ
4.3.21
lakṣaṇam raktamādrī tathā ṣaṣṭhyaṅkuro jalakumārakaḥ bādhakā iti catvāraḥ prajājananabādhakāḥ raktamādryā lakṣaṇam vyathā kaṭyāṃ tathā nābheradhaḥ pārśve stane'pi ca raktamādrīpradoṣeṇa jāyate phalahīnatā māsamekaṃ dvayaṃ vā'pi ṛtuyogo bhaved yadi raktamādrīpradoṣeṇa phalahīnā tadā bhavet ṣaṣṭhyā lakṣaṇam netre haste bhavejjvālā yonau caivaṃ viśeṣataḥ lālāsaṃyuktaraktañca ṣaṣṭhībādhakayogataḥ māsaikena bhaved yatra ṛtusnānadvayaṃ tathā malinā raktayoniḥ syāt ṣaṣṭhībādhakayogataḥ aṅkurasya lakṣaṇam udvego gurutā dehe raktasrāvo bhaved bahuḥ nābheradho bhavecchūlaṃ cāṅkuraḥ sa tu bādhakaḥ ṛtuhīnā caturmāsaṃ trimāsaṃ vā bhaved yadi kṛśāṅgā karapāde ca jvālā cāṅkurayogataḥ jalakumārasya lakṣaṇam saśūlā ca sagarbhā ca śuṣkadehā'lparaktikā jalakumāradoṣeṇa jāyate phalahīnatā yā kṛśāṅgī bhavet sthūlā bahukālamṛtustathā gurustanī svalparaktā jalakumāradūṣaṇāt garbhe jāte'pi tasya patanaṃ syāt bādhakasya cikitsā rasāñjanaṃ viḍaṃ vahniṃ śītena payasā saha pītvā bādhakarogeṇa sadyo nārī pramucyate maricena prajāvatyā mūlaṃ śītāmbhasā saha pītvā bādhakanirmuktā nārī garbhaṃ dadhāti hi antarbhavanti vyāpatsu yoneḥ sarve'pi bādhakāḥ atastāsāṃ vidhānena bhiṣagetānupācaret yonirogavatī nārī kuryyānnātiratau matim bhūyasīṃ vikṛtiṃ yoneryataḥ sā janayed dhruvam atha yonikaṇḍvadhikāraḥ
4.3.22
nidānam yonau balāse saṃkruddhe jarāyuvikṛtestathā vastidvāre'bude jāte durnāmagadato'pi ca yoneḥ śirāṇāṃ prasṛtervātavatyāśca yoṣitaḥ rajaḥ pravṛttisamaye puruṣeṇātisaṅgamāt garbhaprāgudbhave cāpi yonikaṇḍūḥ prajāyate vārdhakya eva nārīṇāṃ sā bāhulyena saṃbhavet lakṣaṇam yonau kaṇḍūśca todaśca raukṣyaṃ śuṣkatvameva ca yonikaṇḍūgadasyaitallakṣaṇaṃ bhiṣajo viduḥ uṣṇānupaśayo vyādhiḥ śītopaśaya eṣa hi tasyāścikitsā yonikaṇḍūgade deyamādau snigdhavirecanam bheṣajaṃ raktadoṣaghnaṃ baladāyi rasāyanam atastu sārivāṃ lodhraṃ trivṛtāmibhapippalīm kvāthayitvā pibet toyaṃ yonikaṇḍūpraśāntaye yonikaṇḍūgade yonau śītatoyābhiṣecanam snehasvedaśca karttavyo vastiścottarasaṃjñitaḥ yonivyāpadgadoktāni bheṣajānīha yojayet tathā ca śivakarī vaṭīai ṭaṅkaṇādicūrṇamapi deyam atha yonyākṣepādhikāraḥ
4.3.23
nidānaṃ lakṣaṇañca mārute viguṇe yonau sparśasyātipravṛddhatā vikṣepaṇaṃ mukhasyāsyāstatsparśe tīvravedanā yonyākṣepavatī nārī na saheta ratikriyām yadi gacchedvalād bharttā tāṃ sāti vyathitābhavet nopasarpati bharttāraṃ sadā sādhvasavihvalā patyā tiraskṛtā duḥkhān mṛtyumātmana icchati udvego vahnihāniśca nidrā'lpatvaṃ tathā kramāt bastidāho vyathā pṛṣṭhe'śaktiścaṅkramaṇe'pi ca daurbalyaṃ varṇahāniśca tathotsāhasya saṅkṣayaḥ yonyākṣepagadasyaitāḥ proktā ākṛtayo budhaiḥ cikitsā nāgadena gadaḥ sādhyaḥ śastreṇāyaṃ prasādhyate śastraṃ prayojayedatra bhiṣak śastraviśāradaḥ pāyayitvā surāṃ tīvrāṃ gadinīṃ savyaśāyinīm uttānāmathavā kṛtvā yonau śastraṃ praveśya ca hrīmantaṃ tvarayācchidya mukhaṃ yonervidārya ca tūlenārudhya badhnīyāllaghuhastacikitsakaḥ avarodhe tu mūtrasya varttayet tacchalākayā vedanāṃ vārayed vaidyaḥ phaṇiphenaprayogataḥ punarghasradvayānte tāṃ pāyayitvā surāṃ bhiṣak tūlaṃ niḥsārya yonisthaṃ mukhaṃ yoneḥ prasārya ca tadadhaḥ karttanaṃ kuryādaṅgulyardhapramāṇataḥ ityevaṃ karmaṇā vyādhiryonyākṣepaḥ praśāmyati atha jarāyurogādhikāraḥ
4.3.24
nidānam nairantaryeṇa garbhasya sambhavāt srāvato'sya ca śaityādārdrābhivāsācca pāpopadaṃśatastathā ativyavāyataḥ pāpamehinā saha saṅgamāt jarāyurogo jāyeta lakṣmāṇyasya niśāmaya lakṣaṇam jvaro'gnimāndyamāsyasya nīlatvaṃ trikatodanam vyathā nimnodare bastāvuṣṇatvaṃ gauravaṃ tathā muhurmūtrapravṛttiśca yonitaḥ kledasaṃsrutiḥ malasyātipravṛttiśca tatastadrodha eva ca durnāmāni ca daurbalyaṃ śirorug vamathustathā jarāyuroge jāyante ākārā evamādayaḥ cikitsā jarāyuroge prathamaṃ deyaṃ snigdhaṃ virecanam hito'trottarabastiśca sukhoṣṇenāmbhasā tathā adhodehasya salile coṣṇe saṃmajjanaṃ hitam atasībījakalkena taptena saha sarpiṣā puṭalepo hitaḥ prokta udarādho manīṣibhiḥ nārikelajatailena rasasindūrasevanam jarāyurogaṃ śamayet tathā pathyānuvarttanam pramadānando rasaḥ śārivādi cūrṇañca seveta athāṇḍādhāragadādhikāraḥ
4.3.25
nidānam ramaṇātiśayācchaityādabhighātādviṣādapi aṇḍādhāragadaḥ kṛcchro jāyate cāhitāśanāt lakṣaṇam udaroruvyathā kṛcchrā mūtrasyālpatvaraktate jvarārocakahṛllāsā aratirbalasaṃkṣayaḥ dhamanī veginī kṣudrā jihvā raktojjvalā tathā aṇḍādhāragadasyaitāḥ proktā ākṛtayo budhaiḥ cikitsā balapravarddhakaṃ yad yat pavanasyānulomanam aṇḍādhāragade tattat prayoktavyaṃ bhiṣagvaraiḥ paṭolādikvāthaḥ yoṣidvallabho rasaḥ candanādyaṃ cūrṇamapi pradātavyam viṣañca madhunā deyamaṇḍādhāragade hitam athaujomehādhikāraḥ
4.3.26
nidānaṃ lakṣaṇañca abhighātāgnimāndyāmavātājīrṇa viṣūcikā viṣamajvaraśothādyairyakṣmakāsādibhistathā vṛkkayoḥ śoṇitasrotovikṛterasradoṣataḥ lasīkāśukrapūyāsrairyukte mūtre tathā nṛṇām strīṇāṃ garbhāgame caiva kaṭukakṣāravarjjitaiḥ madhuraujaskaradravyabhakṣaṇairatimātrataḥ guruparyuṣitānāñca bhojanādatibhojanāt navadhānyādigodhūmahaṃsaḍimbātisevanāt dūṣite śītale toye snānapānāvagāhanāt ebhirnidānairanyaiśca dūṣitādojaso bhavet ojomehaḥ saḥ vijñeya āyurbalanikṛntanaḥ śārīrikaśramavaśāt tathā'nyenaiva hetunā drutaṃ śoṇitasañcārāt pravṛtteśca viparyayāt ojovikṛtimāpannaṃ haṃsāṇḍaśvetabhāgavat piṣṭataṇḍulavadvā'tha saha mūtreṇa saṃsravet medaḥkṣayo bhavettatra jvarārocakayostathā śothegnimāndye sañjāte gado'sādhyo na saṃśayaḥ anyathā kṛcchrasādhyo'sau yatnājjīvati mānavaḥ cikitsā vicārya doṣadūṣyādīn nidānaṃ parivarjjayet cikitseta gadākrāntaṃ doṣadūṣyānusārataḥ ayaḥpradhānamagadaṃ hitamatra viśeṣataḥ varjjanīyaṃ rasodbhūtamauṣadhaṃ śivamicchatā ojohrāsajadaurbalyaṃ dūrīkuryāt prayatnataḥ candanādikvāthaḥ ajamodādicūrṇam candanāsava ityādikaṃ deyam yathā candane naladaṃ drākṣā guḍūcī madhukaṃ śaṭī dhātrī ca kvātha eteṣāmojomedopaśāntikṛt tathā hāridramāñjiṣṭhamehādīnāṃ parauṣadham sopadravāṇāṃ kathitaḥ kṛpārdreṇaiva śambhunā dāḍimādyaṃ ghṛtaṃ candraprabhā nāma vaṭī tathā muktāvaṅgeśvaraścaiva vasantakusumākaraḥ candanādyāsavo'riṣṭo devadārusamudbhavaḥ pramehamihiraṃ tailaṃ tathā mehādhikārikam agadaṃ cātra yuñjīta nityaṃ kuśalamicchatā yonyaṅkuravṛddhyadhikāraḥ
4.3.27
nidānam duṣṭavātena raktasya doṣācca karakarmaṇā yonyaṅkurasya saṃvṛddhirjāyate paramotkaṭā cikitsā rogiṇīṃ cetanāhīnāṃ kṛtvā cchindyād bhagāṅkuram badhnīyādapi bandhanyā pathyenaitāñca varttayet atha lasikāmehādhikāraḥ
4.3.28
nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca madhurāṇāṃ phalānāñca mūlānāñca guḍodbhuvām dravyāṇāñcātiyogācca tathaivātipariśramāt mānasaśramaśīlānāṃ varjjayitvā tu kāyikam guruparyyuṣitaklinnābhiṣyandidravyabhojanāt ānūpamatsyamāṃsādi bhojanādatibhojanāt ebhirnidānaiḥ sanduṣṭo yakṛt pakvāśayastathā vṛkkayormūtrakoṣe ca janayitvā kṣataṃ tatam mūtramārgeṇa taralaṃ pūyaraktādisannibham samedaskaṃ salasikaṃ narāṇāṃ srāvayenmuhuḥ sālaktakapayastulyaṃ mūtraṃ samyak pravarttayet kadācijjāyate mūtraṃ pūyaraktādibhirghanam sthūlasūtranibhaṃ tasmādadhikā jāyate vyathā doṣadūṣyādibhedena mūtrasya hrāsavarddhane tathā varṇavibhedaśca jāyate mehinaḥ sadā vātikasya lakṣaṇam vātaje lasikāmehe cāmlagandhi saśoṇitam āmikṣājalavanmūtraṃ muhurmūtrayate naraḥ viśliṣṭāḥ sandhayastasmin malaṃ samyaṅ na niḥsaret paittikamāha ghanaṃ sapūyaṃ mūtrañca paittike'dhikapūtimat jāyate cāsya vairasyaṃ santāpaḥ karapādayoḥ ślaiṣmikamāha ślaiṣmike lasikāmehe mūtraṃ śuklaṃ tathāvilam tathā paryuṣite tasminnuparyacchamadho ghanam kṣunnāśo vaṅkṣaṇakaṭivyathā samyak prajāyate dvitridoṣajamāha dvitridoṣabhave mehe miśraṃ lakṣaṇamīkṣyate sādhyāsādhyam susādhyo'sau bhavedyūnāmalpakālabhavo gadaḥ no cedasādhyo duḥsādhyo bhavedeva na saṃśayaḥ kadācit prabalībhūya praśāmyet pathyasevanāt tataḥ punarvarddhamānaḥ kālāt kālavaśaṃ nayet cikitsā tindu bilvaṃ viḍaṅgañca vyāghrī dhātrī ca jāmbavī babbūlaṃ lohitañcaiva khadiraṃ raktacandanam eṣāṃ kvātho harenmehaṃ lasikākhyaṃ sudāruṇam tathā māñjiṣṭhamehādinānopadravasaṃyutam somanātharaso hemanātho vaṅgeśvarastathā candraprabhākhyāguṭikā tathaiva candanāsavaḥ tailaṃ pallavasārākhyaṃ śrīgopālābhidhaṃ tathā yuñjyād yuktyanusāreṇa vyādhau cāsmin prayatnataḥ atha somarogādhikāraḥ
4.3.29
nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca strīṇāmatiprasaṅgādvā śokācchramavivarjanāt ābhicārikadoṣācca garadoṣāttathaiva ca āpaḥ sarvaśarīrebhyaḥ kṣubhyanti prasravanti ca tasmāttāḥ pracyutāḥ sthānānmūtramārge vrajanti ca prasannā vimalāḥ śītāḥ sasitā nīrujaḥ sitāḥ sravanti cātimātrantu daurbalyaṃ gatihīnatā śirasaḥ śithilatvaṃ ca mukhatāluviśoṣaṇam somaroga iti jñeyo dehe somakṣayānnṛṇām so'tikrāntaṃkrameṇaiva sravenmūtramabhīkṣṇaśaḥ mūtrātisāramapyevaṃ tamāhurbalanāśanam tena tṛṣṇā'bhibhūto'sau jalaṃ pibati cādhikam mūrcchā jṛmbhā pralāpaśca tvagrūkṣā cātimātrataḥ bhakṣyairbhojyaiśca peyaiśca na tṛptiṃ labhate sadā cikitsā kadalīnāṃ phalaṃ pakvaṃ dhātrīphalarasaṃ madhu śarkarāpayasā pītamapāṃ dhāraṇamuttamam kadalīnāṃ phalaṃ pakvaṃ vidārīñca śatāvarīm kṣīreṇa pāyayet prātarapāṃ dhāraṇamuttamam dhātrīphalasya rasakaṃ madhunā ca pibet sadā bahumūtrakṣayaṃ kuryyāt kṣāreṇa vāsakasya ca tālakandañca taruṇaṃ kharjūraṃ kadalīphalam payasā pāyayet prātarmūtrātīsāranāśanam māṣacūrṇaṃ samadhukaṃ vidārī śarkarā madhu payasā pāyayet prātaḥ somarogavināśanam ahiphenaprayogeṇa mūtrarodho bhaved dhruvam kadalyādighṛtaiṃ dhātrīghṛtaiṃ pramehamihiratailaṃ pallavasāratailaiṃ somanātha hemanātha tārakeśvararasāśca vasantakusumākararasādīni bheṣajāni cātra prayojyāni atha śātātapoktapāpajarogakathanādhikāraḥ
4.3.30
mahāpāpodbhavā rogāḥ kuṣṭhañca rājayakṣmā ca prameho grahaṇī tathā mūtrakṛcchrāśmarīkāsā atīsārabhagandarau duṣṭavraṇaṃ gaṇḍamālā pakṣāghāto'kṣināśanam ityevamādayo rogā mahāpāpodbhavāḥ smṛtāḥ upapāpodbhavā rogāḥ jalodarayakṛtplīhaśūlarogavraṇāni ca śvāsājīrṇajvaracchardibhramamohagalagrahāḥ raktārbudavisarpādyā upapāpodbhavā gadāḥ pāpasamudbhavā rogāḥ daṇḍāpatānakaścitravapuḥ kampavicarccikāḥ valmīka puṇḍarīkādyā rogāḥ pāpasamudbhavāḥ atipāpodbhavā rogāḥ arśa ādyā nṛṇāṃ rogāḥ atipāpādbhavanti hi rogāṇāṃ pāpodbhavatva nirdeśaḥ na pāpena vinā duḥkhaṃ vyādhayo duḥkhadā yataḥ ato rogā hi nikhilā pāpādeva bhavanti hi atha dhvajabhaṅgādhikāraḥ
4.3.31
klībasya lakṣaṇaṃ bhedāśca klībaḥ syātsuratāśaktastadbhāvaḥ klaibyamucyate tacca saptavidhaṃ proktaṃ nidānaṃ tasya kathyate mānasamāha taistairbhāvairahṛdyaiśca riraṃsormanasi kṣate dhvajaḥ patatyato nṝṇāṃ klaibyaṃ samupajāyate dveṣyastrīsampraṅgācca klaibyaṃ tanmānasaṃ smṛtam doṣajamāha kaṭukāmloṣṇalavaṇairatimātropasevitaiḥ pittācchukrakṣayo dṛṣṭaḥ klaibyaṃ tasmātprajāyate śukrakṣayajamāha ativyavāyaśīlī yo na ca vājikriyārataḥ dhvajabhaṅgamavāpnoti sa śukrakṣayahetukam meḍhrarogajamāha mahatā meḍhrarogeṇa caturthī klībatā bhavet śirācchedajamāha vīryyavāhikṣirācchedānmehanānunnatirbhavet śukrastambhanimittakamāha balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhāddhi balasya ca ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ smṛtaṃ tattu śukrastambhanimittakam sahajamāha janmapramṛti yatklaibyaṃ sahajaṃ taddhi saptamam asādhyaṃ sahajaṃ klaibyaṃ marmacchaidācca yad bhavet strīnapuṃsakalakṣaṇam strīṇāmapi bhavet klaibyaṃ retaḥ kṣaraṇarodhakam klībāstṛptiṃ na gacchanti nāryyaḥ puṃsaṅgamena ca granthāntare klaivya nidānam bījadhvajopaghātābhyāṃ jarayā śukrasaṃkṣayāt klaibyaṃ sampadyate tasya śṛṇu sāmānyalakṣaṇam saṃkalpapravaṇo nityaṃ priyāṃ vaśyāmapi striyam na yāti liṅgaśaithilyāt kadācid yāti vā yadi śvāsārttaḥ svinnagātraśca moghasaṃkalpaceṣṭitaḥ mlānaśiśnaśca nirvīryyaḥ syādetat klaibyalakṣaṇam śokacintābhayatrāsāt strīṇāṃ cātiniṣevaṇāt vātādīnāṃ ca vaiṣamyāt klaibyaṃ samupajāyate catuṣpādābhigamanāt śephasaścābhighātataḥ retasaśca pratīghātād dhvajabhaṅgaḥ pravarttate klaibyacikitsā klaibyānāmiha sādhyānāṃ kāryyo hetuviparyayaḥ mukhyaṃ cikitsitaṃ yasmānnidānaparivarjanam harajabhujagalauhaṃ cābhrakaṃ vaṅgacūrṇaṃ kanakavijayayaṣṭī śālmalī nāgavallī ghṛtamadhusitadugdhaṃ puṣpadhanvā rasendro ramayati śatarāmā dīrghamāyurbalaśca kanakādikvāthena bhāvayitvā ghṛtādibhiryojayet aśvagandhāghṛtaṃ caivāmṛtaprāśaghṛtaṃ bṛhat candrodayaḥ siddhasūto makaradhvaja eva ca svalpacandrodayaḥ kāmadropakaścaiva kāminīḥ darpaghnaḥ pūrṇacandraḥ śālmalīkalparasāyanam kāmāgnidīpanañcaiva tailaṃ vai candanādikam dhvajabhaṅge śubhaṃ ca śrīmadanānandamodakam vājīkaraṇavṛṣyoktaṃ bheṣajañca rasāyanam viśeṣeṇa pradātavyaṃ klaibyadoṣapraśāntaye atha jvarātisārādhikāraḥ
4.3.32
jvarātisāralakṣaṇam pittajvare pittabhavo'tisārastathā'tisāre yadi vā jvaraḥ syāt doṣasya dūṣyasya samānabhāvājjvarātisāraḥ kathito bhiṣagbhiḥ anyañca jvarātisārayoruktaṃ nidānaṃ yat pṛthak pṛthak bhavettanmelanādrogo jvarātīsārasañjñakaḥ cikitsā jvarātisārayoruktaṃ bheṣajaṃ yat pṛthak pṛthak na tanmilitayoḥ kāryyamanyonyaṃ varddhayedyataḥ prāyo jvaraharaṃ bhedi stambhanaṃ tvatisāranut ato'nyonyaviruddhatvād varddhanaṃ tat parasparam anyacca anulomanaṃ jvaraghnaṃ grāhakamatisārahṛd bhavati pṛthaguktamauṣadhaṃ tajjvarātisāre viruddhamanyo'nyam tatastau pratikurvīta viśeṣoktacikitsitaiḥ jvarātisāriṇāmādau kuryāllaṅghana pācane prāyastāvāmasambandhaṃ vinā na bhavato yataḥ jvarātisārapeyādikramaḥ syāllaṅghite hitaḥ jvarātisārī peyāṃ vā pibet sāmlāṃ śṛtāṃ naraḥ anyacca atastau pratikurvīta viśeṣoktacikitsitaiḥ laṅghanamekaṃ muktvā na cānyadastīha bheṣajaṃ balinaḥ samudīrṇadoṣanicayaṃ tatpācayettathā śamayet laṅghanamubhayoruktaṃ milite kāryaṃ viśeṣatastadanu utpalaṣaṣṭhakasiddhaṃ lājāmaṇḍādikaṃ sakalam yathā pṛśniparṇībalābilvadhanikānāgarotpalaiḥ jvarātisārayorvā'pi pibetsāmlaṃ śṛtaṃ naraḥ deyo hitānupānena raso gaganasundaraḥ atīsāre jvare cāpi śubhā ca kanakaprabhā atha vividharogādhikāraḥ
4.3.33
vātabalāsakajvara lakṣaṇam nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnakastena sīdati stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho naro vātabalāsakī pralepakajvaralakṣaṇam pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa vā mandajvaravilepī ca saśītaḥ syāt pralepakaḥ arddhāṅgajvarasya lakṣaṇam vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite tenārddhaṃ śītalaṃ dehe cārddhañcoṣṇaṃ prajāyate rasagatajvarasya lakṣaṇam gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate raktagatajvarasya lakṣaṇam raktaniṣṭhīvanaṃ dāho mohaśchardanavibhramau pralāpaḥ piḍikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām māṃsagatasya jvarasya lakṣaṇam piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā uṣmāntardāhavikṣepo glāniḥ syānmāṃsage jvare medogatajvarasya lakṣaṇam bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā asthigatajvarasya lakṣaṇam bhedo'sthnā kūjanaṃ śvāso virekaśchardi reva ca vikṣepaṇañca gātrāṇāmetadasthigate jvare majjagatajvarasya lakṣaṇam tamaḥ praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā antardāho mahāśvāso marmmabhedaśca majjage śukragatajvarasya lakṣaṇam maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate jvare śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ prākṛtavikṛtajvarayorlakṣaṇe varṣāśaradvasanteṣu vātādyaḥ prākṛtaḥ kramāt vaikṛto'nya sa duḥsādhyaḥ prākṛtaścānilodbhavaḥ varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram kuryyāt pittañca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanād bhayam kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu antarvegabahirvegayorjvarayorlakṣaṇe antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarccovinigrahaḥ antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet santāpo hyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāñca mārdavam bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca āmajvarasya lakṣaṇam lālāpraseko hṛllāsahṛdayāśuddhyarocakāḥ tandrālasyāvipākāsyavairasyaṃ gurugātratā kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavāñjvaraḥ āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram pacyamānajvarasya lakṣaṇam jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣṇam nirāmajvaralakṣaṇam kṣutkṣāmatā laghutvañca gātrāṇāṃ jvaramārdavam doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ madhyaṃ dvādaśarātrantu jīrṇajvaramataḥ param balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ yo dvādaśebhyo divasebhya ūrdhvaṃ doṣatrayebhyo dviguṇebhya ūrdhvam nṛṇāṃ tanau tiṣṭhati mandavego bhiṣagbhirukto jvara eṣa jīrṇaḥ yaḥ syādaniyatātkālācchītoṣmabhyāṃ tathaiva ca vegataścāpi viṣamo jvaraḥ sa viṣamaḥ smṛtaḥ jvarasyopadravāḥ śvāso mūrcchā'ruciśchardistṛṣṇā'tīsāraviḍgrahāḥ hikkākāsāṅgadāhāśca jvarasyopadravā daśa jvaramukteḥpūrvarūpam dāhaḥ svedo bhramastṛṣṇā kampaviḍbhedasaṃjñitāḥ kūjanaṃ gātravaigandhyamākṛtijvaramokṣaṇe tridoṣaje jvare hyetadantarvege ca dhātuge lakṣaṇaṃ mokṣakāle syādanyasmin svedadarśanam abhinyāsajvarasya lakṣaṇam doṣāstīvratarā bhavanti balinaḥ sarve'pi yatra jvare moho'tīva viceṣṭatā vikalatā śvāso bhṛśaṃ mūkatā dāhaścikkaṇamānanañca dahano mando balasya kṣayaḥ so'bhinyāsa iti prakīrttita iha prājñairbhiṣagbhiḥ purā tathā ca trayaḥ prakupitā doṣā uraḥsroto'nugāminaḥ āṃmātivṛddhyā grathitā buddhīndriyamanogatāḥ janayanti mahāghoramabhinyāsaṃ jvaraṃ dṛḍham śrutau netre prasuptiḥ syānna ceṣṭāṃ kāñcidīhate na ca dṛṣṭirbhavettasya samarthā rūpadarśane na ghrāṇaṃ na ca saṃsparśaṃ śabdaṃ vā naiva budhyate śiro loṭhayate'bhīkṣṇamāhāraṃ nābhinandati kūjati tudyate caiva parivarttanamīhate alpaṃ prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa ucyate pratyākhyātaḥ sa bhūyiṣṭhaḥ kaścidevātra sidhyati jalasaṃtrāsarogamāha buddhisthānaṃ yadā śleṣmā kevalaḥ pratipadyate tadā buddhau niruddhāyāṃ śleṣmaṇādhiṣṭhito naraḥ jāgratsupto'thavātmānaṃ majjantamiva manyate salilāttrasyati tadā jalatrāsaṃ tu taṃ viduḥ śleṣmaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanādikam āhārasya vidhānena yāvatsa prakṛtiṃ vrajet aṇḍahrāsarogamāha svanidānaiḥ prakupito vāyurviguṇatāṃ gataḥ aṇḍakoṣavahāṃ nāḍīṃ prāpyordhvaṃ pratikarṣati samehanau tadā'dṛśyau bhavato vṛṣaṇau kila aṇḍahrāsa iti prokto rogo'ya bhṛśadāruṇaḥ nābhibhraṃśarogamāha nābhisthāne śirāgranthiryaśca sphurati sarvadā tiryagūrdhvamadhaścetsa vicaledvāyunā sadā tadā syurvātajā rogā vāntirūrdhvagate bhavet adhogate tvatīsāro mandāgnitvaṃ jvarastathā tiryaggate'gnimāndyaṃ ca vātajāścāpare gadāḥ piḍikodveṣṭanaṃ caiva bhṛśaṃ syātkaṭivedanā śukradoṣamāha vātapittaśleṣmaśoṇitakuṇapagandhyanalpagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ prajotpādane na samarthā bhavanti tatra vātavarṇavedanaṃvātenai pittavarṇavedanaṃ pittenai śleṣmavarṇavedanaṃśleṣmaṇau śoṇitavarṇapittavedanaṃ raktenai kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktenai granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyauṃ pūyapūtinibhaṃ śleṣmapittābhyauṃkṣīṇaṃ śukraṃ prāguktaṃ pittamārutābhyauṃ pūyamūtrapūrīṣagandhisarvavarṇavedanaṃ sannipāteneti teṣu kuṇapagandhigranthipūtikṣīṇaretasaḥ kṛcchrasādhyāḥ mūtrapūrīṣagandhiretasastvasādhyāḥai sādhyamanyacceti ārttavadoṣamāha ārttabamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samastaiścopasṛṣṭamabījaṃ bhavati tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṃ sādhyamanyad bhavati snāyukarogamāha śākhāsu kupitā doṣāḥ śothaṃ kṛtvā visarpavat bhindanti tatkṣate tatra soṣmamāṃsaṃ viśoṣya ca kuryustantunibhaṃ jīvaṃ vṛttaṃ sitadyutiṃ bahiḥ śanaiḥ śanaiḥ kṣatād yāti chedātkopamupaiti ca tatpātācchophaśāntiḥ syātpunaḥ sthānāntare bhavet sa snāyuka iti khyātaḥ kriyoktā tu visarpavat bāhvoryadi pramādena jaṅghayostruṭyate kvacit saṅkocaṃ khañjatāṃ caiva chinnastantuḥ karotyasau raktākṣoraktakāntiḥ samadhikadahanaḥ sarvajaḥ sarvaliṅgo rogo'sāvaṣṭadhetthaṃ munibhirabhihitaḥ snāyukastantukīṭaḥ vātena śyāvarūkṣaḥ sarugatha dahanānnīlapītaḥ sadāho yaḥ śvetaḥ śleṣmaṇā syātpṛthugarimayuto doṣayugmād dviliṅgaḥ phiraṅgarogamāha phiraṅgasaṃjñake deśe bāhulyenaiva yad bhavet tasmātphiraṅga ityukto vyādhirvyādhiviśāradaiḥ nidānam gandharogaḥ phiraṅgo'ya jāyate dehināṃ dhruvam phiraṅgiṇo'ṅgasaṃsargātphiraṅgiṇyāḥ prasaṅgataḥ vyādhirāgantujo hyeṣa doṣāṇāmatra saṃkramaḥ bhavettallakṣayetteṣāṃ lakṣaṇairbhiṣajāṃvaraḥ phiraṅgastrividho jñeyo vāhyaścābhyantaro'paraḥ vahirantarbhavaścāpi teṣāṃ liṅgāni ca bruve tatra bāhyaḥ phiraṅgaḥ syādvisphoṭa sadṛśo'lparuk sphuṭito vradhnavad vaidyaiḥ sukhasādhyo'pi vā smṛtaḥ sandhiṣvābhyantaraḥ saḥ syādāmāghātopamatyathaḥ śothaṃ ca janayedeva kaṣṭasādhyo budhaiḥ smṛtaḥ upadravānāha kārśyaṃ balakṣayo nāsābhaṅgo vahneśca mandatā asthiśoṣo'sthivakratvaṃ phiraṅgopadravā amī sādhyāsādhyatvamāha bahirbhavo bhavetsādhyo navīno nirupadravaḥ ābhyantarastu kaṣṭena sādhyaḥ syādayamāmayaḥ bahirantarbhavo jīrṇaḥ kṣīṇasyopadravairyutaḥ vyāpto vyādhirasādhyo'yamityāhurbhiṣajaḥ purā phiraṅgacikitsā phiraṅgasaṃjñakaṃ rogaṃ rasaḥ karpūrasaṃjñakaḥ avaśyaṃ nāśayedetadūcuḥ pūrvacikitsakāḥ likhyate rasakarpūraprāśane vidhiruttamaḥ anena vidhinā khādenmukhe śothaṃ na vindati godhūmacūrṇaṃ sannīya vidadhyātsūkṣmakūpikām tanmadhye nikṣipetsūtaṃ caturguñjāmitaṃ bhiṣak tatastu guṭikāṃ kuryāt yathā na dṛśyate bahiḥ sūkṣmacūrṇairlavaṅgasya tāṃ vaṭīmavadhūlayet dantasparśo yathā na syāttathā tāmambhasā gilet tāmbūlaṃ bhakṣayetpaścācchākāmlalavaṇāṃstyajet śramamātapamadhvānaṃ viśeṣāt strīniṣevaṇam pāradaroganidānam śuddho raso'mṛtaṃ sākṣādaśuddhastu smṛto viṣam ayuktiyukto rogāya yuktiyukto rasāyanaḥ vidhivatsevyamāno'ya nihanti sakalāmayān tasya mithyopacāreṇa bhavantyete mahāgadāḥ pīnaso nāsikābhaṅgo dantapātaḥ śirovyathā bhagandaro visarpaśca netrarogo mukhāmayaḥ koṭhaḥ kaṇḍūstvacāvarṇahānirnāsādiṣu kṣatam kuṣṭhopadaṃśacihnāni gātreṣu vividhāni hi granthivacchothakāṭhinyaṃ sarujaṃ phalakoṣayoḥ pakṣāghāto granthivātaḥ pradāho'sthnāñca dāruṇaḥ jāḍyaṃ manovikāraśca sarve kṛcchratamā gadāḥ bhavanti tatra kartavyaṃ yathāyuktañca bheṣajam śītalānidānam devyā śītalayākrāntā masūryaḥ śītalā bahiḥ jvarayeyuryathā bhūtādhiṣṭhito viṣamajvaraḥ tāśca saptavidhāḥ khyātāstāsāṃ bhedān pracakṣmahe jvarapūrvā bṛhatsphoṭaiḥ śītalā bṛhatī bhavet bṛhatīśītalālakṣaṇam saptāhānnissaratyeva saptāhātpūrṇatāṃ vrajet tatastṛtīyasaptāhe śuṣyati skhalati svayam kodravālakṣaṇam vātaśleṣmasamudbhūtā kodravā krodravākṛtiḥ kaścittāṃ prāha pakveti sā tu pākaṃ na gacchati jalaśūkavadaṅgāni sā vidhyati viśeṣataḥ saptāhādvā daśāhādvā śāntiṃ yāti vinauṣadham pāṇisahālakṣaṇam ūṣmaṇā sūkṣmajārūpā sakaṇḍūḥ sparśanapriyā nāmnā pāṇisahā khyātā saptāhācchuṣyati svayam sarṣapikālakṣaṇam caturthī sarṣapākārā pītasarṣapavarṇinī nāmnā sarṣapikā jñeyā'bhyaṅgamatra vivarjayet rājikālakṣaṇam kiñcidūṣmanimittena jāyate rājikākṛtiḥ eṣā bhavati bālānāṃ sukhaṃ ca śuṣyati svayam masūrikālakṣaṇam koṭhavajjāyate ṣaṣṭhī lohitonnatamaṇḍalā jvarapūrvā vyathāyuktā jvarastiṣṭheddinatrayam sphoṭānāṃ melanādeṣā bahusphoṭā'pi dṛśyate dvitīya masūrikālakṣaṇam ekasphoṭā ca kṛṣṇā ca boddhavyā carmajābhidhā śītalāyāḥ śamanopāyaḥ śītalāsu kriyākāryā śītalā rakṣayā saha badhnīyānnimbapatrāṇi parito bhavanāntare kadācidapi no kāryamaspṛśyasya praveśanam sphoṭeṣvadhikadāheṣu rakṣā reṇūtkaro hitaḥ candanaṃ vāsako mustaṃ guḍūcī drākṣayā saha eṣāṃ śītakaṣāyastu śītalājvaranāśanaḥ japahomopahāraśca dānasvastyayanārcanaiḥ vipragośambhugaurīṇāṃ pūjanaistāḥ śamaṃ nayet stotraṃ ca śītalādevyāḥ paṭhecchītalino'ntike brāhmaṇaḥ śraddhayā yuktastena śāmyanti śītalāḥ granthāntarāt athoṣṇavātalakṣaṇam vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtam bastiṃ meḍhraṃ gudañcaiva pradahet srāvayedadhaḥ mrūtraṃ hāridramathavā saraktaṃ raktameva vā kṛcchrātpunaḥ punarjantoruṣṇavātaṃ vadanti tam cikitsā śṛtaśītapayo'nnāśī candanaṃ taṇḍulāmbunā pibetsaśarkaraṃ śreṣṭhamuṣṇavāte saśoṇite bradhnasya nidānaṃ lakṣaṇañca atyabhiṣyandigurvannaśuṣkapūtyāmiṣāśanāt karoti granthivacchothaṃ doṣo vaṅkṣaṇasandhiṣu jvaraśūlāṅgasādāḍhyaṃ taṃ bradhneti vinirdiśet cikitsā bhṛṣṭaścairaṇḍatailena samyakkalko'bhayābhavaḥ kṛṣṇāsaindhavasaṃyukto bradhnarogaharaḥ paraḥ ajājī hapuṣā kuṣṭhaṃ gomedaṃ badarānvitam kāñjikena tu saṃpiṣṭaṃ tallepo bradhnajitparaḥ kālajvarasya nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca praṇaṣṭavahnerabalasya jantorjvaro yadā dhātucayeṣu līnaḥ plīhodarārttiṃ kurute saśothaṃ tayā sa kālajvarasaṃjñitaḥ syāt suduḥsahaṃ prāpya vikāramenaṃ dine dine kārśyamupaiti mattaryaḥ kṛṣṇacchavistasya ca pāṇḍubhāvo vilūnakeśo'niyatajvareṇa kālajvareṇa suciraṃ paripīḍitasya jāyeta cotkaṭatamastvatisārarogaḥ ghrāṇācca raktapatanantvapi dantaveṣṭādetāvupadravakarau muhurudbhavetām granthikajvara pliegi nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca kaphoṇi kakṣā gala vaṅkṣaṇeṣu yo granthiśothārttikaro narāṇām jvaraḥ prajāyeta samastadoṣāt taṃ granthikākhyaṃ jvaramāmananti jvaraḥ sutīvraḥ purato hi bhūmnā punaśca kutrāpyathavā sa mandaḥ sarvāṅgaruk śītamatiprakampo mūrcchā pralāpo vamathuḥ pipāsā svedo bhṛśaṃ svapnavighāta tandrā kharā'tijihvā śithilāṅgatā ca glānipramohau śrutinetra suptirnispandabhāvaṃ dhamanī ca dhatte asādhyalakṣaṇam so'ya jvaro granthikanāmadheyo nihatya śaktiṃ sakalendriyāṇām asaṃśayaṃ hantyatisāra juṣṭaṃ vinaṣṭasaṃjñaṃ rudhiraṃ vamantam praduṣṭavātodakabhūmibhāge jīvāṇavaste viṣa vajrakalpāḥ undūradehaṃ purataḥ praviśya nihanyurākhūn maraṇāgradūtān viṣeṇa tīvreṇa viṣaṇṇadehāḥ pānāya nīrasya vidūrabhūmim dhāvanti mūrcchanti nayanti dūraṃ viṣaṃ pipāsākula mūṣikāste jīvāṇuvāhināṃ tasmānmūṣikāṇāṃ śarīrataḥ dehād dehāntaraṃ yānti kīṭā granthijvarapradāḥ mantharajvaraḥ midhurajvaraḥi pūrvarūpam svalpakāso'rucistṛṣṇā pralāpo dāhavāñjvaraḥ aṅgānāṃ gauravaṃ glānirasthibhedo vinidratā rūpam jvaro dāho bhramo mohaścātisāro vamistṛṣā anidrā ca mukhaṃ raktaṃ tālu jihvā ca śuṣyati grīvāmadhye tu dṛśyante sphoṭakāḥ sarṣapopamāḥ etaccihnaṃ bhavedyatra sa madhuraka ucyate daṇḍakajvarasya nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca sandhyasthikaṇṭhe jvaritasya yasya daṇḍābhighātaprabhavā rujeva rujā prajāyeta niśādineṣu jvaraṃ tamāhuḥ kila daṇḍakākhyam dinadvayaṃ dinaikaṃ vā viśramyāsau pravarttate sarvvadehacaraḥ śothaḥ plīhā cāpyatra jāyate sa pratiśyāya kāsārtto jvarī pramucyate jvarāt aṣṭame divase prāyo vātaśleṣmasamudbhavāt rasājñānalakṣaṇam bhuñjānasya narasyānnaṃ madhuraprabhṛtīn rasān rasanā yanna jānāti rasājñānaṃ taducyate pācakapittasya vaiguṇyamasya vyādhernidānamityeke bhāṣante saṅkrāmakataruṇaśothaviśeṣaḥ bierī berīi nidānam vātaśleṣmakarairbhojyaiḥ klinna śuṣkānnabhojanaiḥ saṃyogād viṣatulyānāṃ snehānāṃ ca niṣevaṇaiḥ niḥsārataṇḍulāhāraiḥ prāgvātairhimaśīkaraiḥ ārdrabhūmau ciraṃ vāsājjanākīrṇa sthaleṣu ca kṣīṇaśoṇitamāṃsāgnerdaurbalyaṃ hṛdi jāyate yakṛtplīhnorvikāraśca kramataḥ parivarddhate prajāyate tataḥ śotho rogaḥ saṅkrāmako navaḥ tasya lakṣaṇamapyagre samāsenābhidhīyate pūrvarūpam alpatvādasya rogasya prāgrūpaṃ na ca lakṣyate dṛśyate kevalaṃ tatra vahnisādo vivarṇatā lakṣaṇam jaṅghāsthini yadā śotho jāyate hṛtpravepate tadā tantu vijānīyācchothaṃ saṅkrāmakaṃ navam snāyūnāṃ māṃsapeśīnāṃ kriyā samyaṅ na vartate jaṅghāyāṃ prathamaṃ bhūtvā śothaḥ sarvatanau vrajet viḍbhedaḥ śvāsakṛcchratvamathavā viḍvibaddhatā svalpatvamasya jāyeta mūtrasya rudhirasya ca vedanā sarvagātreṣu jānuyugme ca duḥsahā nānāprakāraṃ jānīyādimaṃ vyādhiṃ vicakṣaṇaḥ vātarogeṇa tulyāni vīkṣya liṅgāni kānicit vātarogamimaṃ kecinmanyante bhrāntihetutaḥ tīvrajvaraviśeṣo'ya na cāsaunūtanāmayaḥ ityādīni prabhāṣante kecidanye bhiṣagvidaḥ navāvirbhūtarogo'ya śothaḥ saṅkrāmako navaḥ sa vaṅgān bhūyasā hanti svacchataṇḍulabhojinaḥ godhūmaroṭikāhārāḥ pañcanadādivāsinaḥ saṅkrāmakamimaṃ śothaṃ labhante prāyaśo nahi vārāṇasyādideśeṣu rogasyāsya prakopataḥ prajānāntu sahasrāṇi tūrṇaṃ mṛtyumukhaṃ yayuḥ asādhyalakṣaṇam savyathaṃ hṛdayaṃ yasya kṣīṇasya spandate drutam raktapūrṇaṃ śirākoṣṭhaṃ sa śīghraṃ vijahātyasūn anena śothena nipīḍyamānaḥ kaṣṭātikaṣṭaṃ śiraso vikāram āndhyaṃ suduḥkhaṃ tvathavā'bhyupaiti ghorāṃstathā'nyān nayanāmayāṃśca mṛtyorbhayaṃ vitanute janamaṇḍaleṣu pradhvaṃsane janapadaṃ pratikūladaivāt śotho hyayaṃ bahurujastaruṇaḥ kadācid hṛdrogaraktavamanaiḥ sahasā'tiduḥkhaiḥ kaphāśritavāyorlakṣaṇam prāksañcitaṃ yasya balāsajālamanveti bhūyaḥ prabalaḥ samīraḥ tenāvṛtastaṃ pravidhāya śuṣkaṃ kuryāt pravṛddho'tha vikāravṛndam tvaksphoṭanaṃ pāṇipadīkṣaṇānāṃ dāho'tiśoṣo vadanasya todaḥ hṛtkampadaurbalyamatiśramatvaṃ bhrāntirmṛṣodbhāvanajalpanaṃ ca vaisvaryamālasyamathāvipāko hyudāsacintā'rucigātrabhaṅgāḥ nidrākṣayo mūtrapurīṣabandhastamaḥ praveśo gamaneṣvaśaktiḥ śleṣmānvito'ya kathitaḥ samīraḥ atha netrādiparīkṣā'dhikāraḥ
Linked texts (3)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Rasaratnākara — Nityanātha Siddha, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit