Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 23
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 23
- Language
- Sanskrit
Contents
23.0
śai.| pa.pra.
1kha.| vā.u.39a.
nalhavallagā| strī | kākanāsāyāṃ| bha.ca.
navaḥ| vi| nūtane| puṃ| raktapunarnavāyām| rā.
ni.va.5
navakrāṃṇikaguguluḥ| puṃ | bhagandare hitaḥ
"viṃśatyāpūraścābhilikheccaivāṃśrayonnatā| gur̤akā
śīghragugmāśrībhagandaravāṃ hitā|" ra.sa.ra.| bhā.
navagandhikā| strī | navamālikāyām
navajvaraharī (vaṭī)| strī | navajvare rasaḥ
pārada-gandhaka-viṣa-trikaṭu-triphalā-śuddhadantībījāni
navajvarebhasiṃhaḥ| puṃ| navajvare rasaḥ| "śuddhasūtaṃ tathā gandhaṃ lauhaṃ tāmrañca cauṣakam| maricaṃ
pippalī viśvaṃ samabhāgaṃ vicūrṇayet| aībhāgaṃ viṣaṃ
dadyāt sahaṃ yedāsaradadyam|" pām̐rā, gandhaka, lohe,
tāmā, sohā, marica, pippula, śuṃṭe, pratyeka
1 to. viṣa
23.60.1
to. jala diyaॉ 2 dina
mārḍibe| ra.sā.saṃ.
navadalam| klī | komalapatre | ṇḍacandraḥ
padmakeśarasamīpasthadale| tatparyyāyaḥ,-samparttikā,
sambattaum̐, sambarttiḥ| ama.
navadhānyam| klī| pratyagradhānye | nūtana dhānya
guṇāḥ-tacca srāvitvāt śītasāṃ kṣutirūpale śārthaṃ
karoti guru ca| vā.sū.6a.| arukṣa | "ṣaṣṭhāstu
yavagodhūmatilamāṣā navā hitāḥ|" rā.ni.va.16
navanau(tam)| strī, klī| dugdhajasāre| ṭeṃṭṭikā
nani, mām̐dhan | tatparyyāyaḥ,-navoddhṛtaṃ, navanau,
sarajaṃ, mathanaṃ, haiyaṅgavīnaṃ, dadhisāraḥ, kālabūṭaḥ,
dadhijaṃ, sāraṃ, haiyaṅgavīnakaṃ | tatrānādugdhajatvāt
daśavidhaṃ| gavyaṃ māhiṣamājanārvikaṃ gadrebhamamauṣṭram
air̤akaṃ hāstikaṃ mānuṣamaśvīnañceti| viśeṣāḥ
svaruparthāye sakhyāḥ| sā. guṇāḥ-śītaṃ varṇadaṃ
baladaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ saṃgrāhakaṃ vātaghnaṃ kaphaghnaṃ rucyaṃ
sarvvāṅgarūlaghnaṃ kāsaghnaṃ śramaghnaṃ sukhajanakaṃ kāntipradaṃ
puṣṭikaraṃ ca tṛṇañca| gavyaṃ navanītaṃ-sarvvadoṣaghnam
navoddhūtaṃ-śītalaṃ rucyaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ vātaghnaṃ kāsaghnaṃ
kṣamiharaṃ kaphapranakaṃ saṃgrāhi śūlaghnaṃ| dadhijaṃ navanītaṃ
-balapuṣṭikaraṃ tṛṣṇāsantāpaharaṃ cakṣuṣyaṃ śramaghnaṃ
tarpaṇaṃ pittannaśca| tathā-"ekāhāyuṣitaṃ proktaguttarītacarumdadam| adyadyaṃ sarvvarogāṇvaṃ dadhijaṃ tad
ghṛtaṃ samamiti||" rā.ni.va.15 | māhiṣaṃ
navanītaṃ, -kaṣāyaṃ, madhuraṃ, śītaṃ, hṛdyaṃ, balyaṃ,
grāhi, picchalla | chāgaṃ navanītaṃ,-balyaṃ,
dīpanaṃ, kaphakāsakṣayanetrarogaghnañca| āvikaṃ navanītaṃ,
-himaṃ, laghu, kaphavātaśamanaṃ, guda vīryā-śūlaharaṃ
23.60.2
aiḍakaṃ navanītaṃ, - kṣataṃ, śītalavaṃ, guru, dīpanaṃ,
medhānāśi, puṣṭikāraṃ, madīvarddhakañca | hāstikaṃ
navanītaṃ, — kaṣāyaṃ, śītalaṃ, laghu, tiktaṃ, viṣṭambhi,
kaphapittakrimināśi ca | aśrautraṃ navanītaṃ, — kaṭukaṣāyaṃ, uṣṇaṃ, cakṣuṣyaṃ, kaphavātaghnañca | gāī bhaṃ
navanītaṃ, — laghu, kaṣāyaṃ, valyaṃ, dīpanaṃ, kaphavātaghnaṃ,
mūtradoṣanāśi ca | auṣṭraṃ navanītaṃ, — śītapāki
vraṇa-krimi-kaphāsra-vāta-nāśi ca | mānuṣaṃ
navanītaṃ, — laghu, rucyaṃ, dīpanaṃ, cakṣuṣyaṃ, sarvvāmayaviṣadīpanarañca | (nītama) kundarūkhoṭī | meṣa.
44.ci. dṛhajjīrakādyāmodake
navanītakam | klī, puṃ | gandhake | āmalāsāra gandhaka | ra.sā.saṃ.
navanītajam | klī | ghṛte | rā.ni.va.15
navanītāhvayagandhaḥ | puṃ | āmalāsāra vā
lāuyā gandhaka iti līke khyāte gandhaka bhede
ra.sā. saṃ. naitāśanirase
[ nigha.
navanītodbhavam | klī | dadhani | ghṛte | he.
navapallavaḥ | puṃ | komalapallave | sūri.pra.
navaphalikā | strī | acirajātarajaskāyāṃ
striyi | me.
navamallikā (llo) (mālikā) | strī
J. Zambac floribus muițiplicatis.)
khyānāmakhyāte puṣpavṛkṣaviśeṣe | sā grīṣmodbhavā
vāsantī nevālī saṃutī nevārī iti līke
bāṃmalī gāṃṭha | maṃ rīmālī | kaṃ viravaliṃmahe
vamamīṃgarā | tatparyyāyaḥ, — madravaṇyā, daivavatā,
gandhranilayā, mālikā, grīṣmabhavā, atimodā,
grīṣmī, geṣmī, grīṣmodbhavā, sahajā, sukumārī,
surabhiḥ, rucimallikā, sugandhā, śikhariṇī,
navālī | guṇāḥ — atiśītā surabhiḥ sarvvarogaghnī
ca | rā.ni.va.10
navayauvanā | strī | yuvatagrām | hārā.
23.60.3
navaratnam | klī | vajra-mauktika māṇikya-nīlamarakata gomeda-padmarāga-vaidūryya-pravāleṣu navamaṇiṣu
pa.su. | taddaivatāni sūryādayaḥ | taddhāraṇavidhiḥ —
“vaidūryyaṃ dhārayet sūrye nīlañca magalāñchane | āvaneśe'pi māṇikyaṃ padmarāgaṃ prasūāṅkaje | gurau muktā
bhṛgau vajraṃ śanau nīlaṃ vidurbudhāḥ ||” dīpikā
tacchuddhiḥ — “vidumaṃ kṣārasayogeṇa tāy yaṃ godugdhata
stathā | puṣyarāgañca sammāneḥ kulatthakvāthasaṃyutaiḥ
taṇḍulīyana leleñja nīlaṃ naulīrasena vā | rocanābhiśca gomedaṃ vaidūryyaṃ viphalājalaiḥ ||” māraṇaṃ
yathā— “lakūcakṣārasampiṣṭaiḥ śilāgandhakatālayaiḥ
vajraṃ vinānyaratnāni mriyante'ṣṭapuṭeḥ khalu ||” ra.
ci.7a.
navaratnadevatā | vi | vajrādiratnānāmadhiṣṭhāhadevate | See navaratnam
[ 12
navavallabham | klī | dār̤āmaguroṣi | rā.ni.va.
navavidhātram | klī | supraśāvāvyañjanamiṭīdanīpardarśavasariṅgasannāmarocaneṣu | hai. nigha.
navaśasyam | klī | navīnadhānye | hai. nigha.
navasāgaram | klī | vantrakṣāre | vai.nigha.2bha.
dyama.ci.cayakesarirase
navasāraḥ | puṃ | narasāre | niśālana
navasū(tā) tikā | vi | navaprasūtāyāṃ | vā.u.
23.a.
navāṅgam | klī | vātapittajvare viśvādi navadravyajakaṣāye | “viśvāmṛtāndriyavahaiḥ pañcamūlotsamanvitaiḥ | kṛta kaṣāyo hantyāśu vātapittodbhavaṃ jvaram ||”
śuṃṭhe, gulaṃca, mūtā, ciraitā, śālapāni,
cākuliyā, vṛhatī, kaṇṭikārī, gokṣura
sā.kau | athān-- trikaṭutiyalācittakamustavir̤aṅgaktakaṣāye | ca.da.dvandva.jva.ci.
navāṅgā | strī | karkaṭaśṛṅgagrām | kām̐kar̤āśṛṅgī
navānnam | klī | nūtanānne | See annam
23.60.4
navāmbaram | klī | nūtanavastre | ana.
navāyasacūrṇam (lauham) | klī | pāṇḍuroge | tryūṣaṇatriphalāmustavir̤aṅgacittakāḥ samāḥ
navāyorajaso bhāgāsvacūrṇaṃ madhusarpiṣā | bhakṣayet
pāṇḍuhṛdrogakuṣṭhārśaḥ kāmalāpaham | śuṃṭhe, pippūla,
marica, triphalā, mūtā, vir̤aṅga, citāmūla,
pratyeka 1 tolā. jāritaloha 9 to. mātrā
mā. | sā.kau.
navālī | strī | navamallikāyām
navoddhṛtam | klī | sadyojātanavanīte | ama.
navyaḥ | | raktapunarnavāyām | rā.ni.va.5
naśākaḥ | puṃ | kākaṣaṣṭaṣapaciviśeṣe | vai.nigha.
kākamaiṃde | uṣṇa.
nakṣatrasūtikā | strī | mṛtavatsāyām | he.ca.
naṣṭaceṣṭā | strī | mūrcchāyām
nasa (sā) | strī | nāsikāyām | nāḍyām
cikā.
nakhalarkaḥ | puṃ | savvajātijvare | gajabe.
nasraḥ | puṃ | nāsikāyām | bhā ma.4a.bhi.rī.
ci. | “sarpiṣyā nastatasayoḥ |” klī | nakhe
ra. sā.
nastakamī | strī | pratimarśavapīr̤ana sañpradhamanaśirovirecaneṣu pañcasu | “nāvanañcāvapīr̤aśca cavarṇa
dhūma eva ca | pratimarṣaśca vijñeyaṃ nastakarma ca
pañcadhā |” ca.siddhitrā.
nastapraccharddanam | klī | padyaśirovirecaneṣu
ca.sū.1a.
nasto(syo)taḥ | puṃ | sanāsārajju-vṛdhe
nākaphoṃr̤ā valada | a.ṭī.ra.
nasyam | klī | nāsāgrādyauṣadhe | nāṃna, nakha
nāsotyaṃsta ākṛṣyate yat | “nayaṃ sakathyate
dhīraiḥ nāśāgrāhyaṃ yadauṣadham ||” nastaṃ recanañca hūnabhedena trividham | tayo recanaṃ karṣaṇaṃ, snehūnaṃ
bṛhaṇaśca | tasya kālaḥ — “kaphapittānilānāṃ se pūrvva
madhye'parāhnike | dinaśya gṛhyate nasyaṃ rātrau
23.60.5
vātukaṭe gade ||” tacca nasyaṃ pratimarṣāvapīr̤ana srumadhamanaśirovirecanabhedena pañcadhā | jarddhajatrudvigei
arocakādau ca vairecanikaṃ nasyaṃ hitam | bhīrustrīkṛśabālānāṃ snehananasyaṃ deyam | bālarīgādau
avapīr̤anam atyutkaṭadīpādau pradhamanam | laiktikanasamānam aṣṭavindavaḥ | niṣedhakālaḥ — “nasyaṃ
tyajehījanānī durdine cāvatarpitaḥ | tathā navapratiśyāyī garbhiṇī garadūṣitaḥ | ajīrṇī dattavastiśca
pītasne hodakāsavaḥ | kruddhaḥ śokābhibhūtaśca tṛṣāttau
vṛddhabālakau | vegāvarodhī śrāntaśca khātukāmaśca
varjayet ||” aśvaparṣāt pūrvve aśītarau ca na
deyam | bhā. | strī (syā) nāsikāyām
nahuno | strī | vṛkṣabhede
nahuṣam | klī | tagarapuṣpe | rā.ni.va.10 | puṃ
sarpe | vai.nigha.
nahuṣākhyam | klī | tagarapuṣpaṃ | rā.ni.va.10
nakṣatram | klī | aśvinādisaptaviṃśativārakāsu
su.sū.5a. | mauktike | rā.ni.va.13
nakṣatrakāntivistāraḥ | puṃ | dhavaladyāvanākhālāmvidhvaudhānyabhede | rā.ni.va.16
nakṣatramālinī | strī | jātīpuṣpavṛkṣe | vai.
nigha.
nakṣatreśaḥ | puṃ | candre | karpūre | ama. | śuktau
vikā. | khaṇḍe | he.ca.
nākanaḥ | puṃ | vaṃśadhānyaviśeṣe | pa.su.
nākā | puṃ | vayovakastikāyām | ūm̐ībhām̐ṭi
bhrapra.ā.vā.ci.khaṃḍe
A variety of rásná. khanāmakhyāta mahākandaśākaviśeṣe, rājādadyai | rāśnā, gam̐kadrāśnā | pa.su.
nākulī nābhi viṣamuṃgarīti ca loke | hiṃ candrā
tatparyyāyaḥ — sarpagandhā, sugandhā, raktapatrikā,
īśvaro, nāgagandhā, aścibhukka, sarasā, sarpādanī,
vyāladambhā | nākulī dvidhā — nākulī gandhanākulo
ca | guṇāḥ — nākulīyugalaṃ tiktaṃ kaṭūṣṇaṃvidoṣaghnaṃ
23.60.6
nānāvivrannaca | dvitīyā tu kiñcicchra ṣṭhā | rā.ni.
va.4 | caryya | pa.su. | marice | śākalikṛcce | me.
nākuloddayam | klī | gandharāsnāyāṃ rāstrāyāñca
si.yo.ummāḥ ci.mahopaiśācaghṛte | “vayasthā nākuloiyam |”
nākusaṅgā (n) | puṃ | sarpe
nāgaḥ | puṃ, klī (gaṃ) | śīśaghātau | vaṅganābhi
kām̐ṭevisa | nāgakeśaravṛkṣe | pa.su. | vaṅge | uhūm̐vāṅge | nāgavallāyām | medāyām | karidṛnte
suśruke | surapunnāgavṛkṣe | raktābhake | me. | hastini
nāgavallīlatāyām | a.ṭo.bha. | si.yo.samaśarkaracūrṇe | bhaiṣa.a.pi.ci.pippalīkhaṇḍe | sarpe | vikā.
vījadrume | agana burupha | rā.ni.va.23
nāgakandaḥ | puṃ | hastikandāmahākandaśāke
rā.ni.va.7
[ hastikarṇapalāśi
nāgakarṇaḥ | puṃ | raktairaṇḍe | rā.ni.va.8
nāgakarṇī | strī | ākhukarṇolatāyām | rā.
ni.va.3 | śvetāparājitāyām | bhra.ci.
nāgakiñjalakam | klī | nāgakeśarapuṣpe | rā.
ni.va.8
nāgakumārikā (rī) | strī | guḍūcyām
rā.ni.va.3 | mañjiṣṭhāyām | rā.ni.va.6
nāgakusumam
nāgakṛṣṇā
nāgakeya(saraḥ) (kaḥ)
nāgagandhā
nāgagarbham
nāgacampakaḥ
nāgacchatraḥ (trā)
nāgajam
nāgajambūḥ
nāgajihvā
nāgajihvikā
nāgajovanam
nāgajovanaśatruḥ
nāgatumbī
nāgadantaḥ (kaḥ)
nāgadantikā (ntī)
nāgadamanau
nāgadantam
nāgadalopamaḥ
nāgadā
nāgadonā
nāgadruḥ
nāganāmakam
nāganāmā (n)
nāgapatnī
nāgapatram
nāgapatrā
nāgapatno
nāgapatnī
nāgaparṇṇī
nāgaparyyāyakarṇī
nāgapuṭabhāvanā
nāgapuragam
nāgapurāṣacchatvam
nāgapuṣpaḥ
nāgapuṣpakaḥ
māgapuṣpaphalā
nāgapuṣpā
nāgapuṣpikā
nāgapuṣpo
nāgaphaṇaḥ
nāgaphalaḥ
nāgaphenam
nāgavadhūpriyaḥ
nāgavandhuḥ
nāgavalaḥ
nāgabalā
nāgabalātailam
23.60.7
nāgabhūḥ
nāgabhṛt
nāgamato
nāgamallaḥ
nāgamātā
nāgamāraḥ
nāgaram
durālabhādiḥ | śuṇṭhyām | harītakyām | ca.da.
sannipātajva.ci. ṣaḍaṅgapānīye | ca.sū.4a. | puṃ
nāgaraṅge'śve | śa.ra.
नागरङ्गः । पुं । (Citrus aurantium.)
Orange. jambīraviśeṣe | kamalā lebu
hiṃ nārāṅgī, saṃtrā | saṃ nāraṅga | teṃ gaṃjanimma,
nāraṃjiceṭṭu | tā. kiciliṃceṭṭu | ut. nāriṅgī
tatparyāyaḥ,–nāraṅgaḥ, airāvataḥ, nātheṅgaḥ,
nāgaraḥ, nāgarūkaḥ, kirmiraḥ, kirmīralaka,
cakrādhivāsau | guṇāḥ–tatphalam amlam atyuṣṇaṃ
vātapittaharaṃ saram | pakvaṃ svādvamlaṃ hṛdyaṃ durjaraṃ
vātaghnañca | mada.ni.6 | madhuramamlaṃ guru uṣṇaṃ
rocanam āmavātakṛtpittalañca śramaghnaṃ balakaraṃ
rucyañca | rā.ni.va.11 | surabhi pāke guru durjaram
atyantaṃ madhurakamlaṃ vṛṣyaṃ vātaghnañca | tatkeśaraṃ rucyaṃ
vātaharañca | rāja. | vātaghnaṃ durjaraṃ guru ca
su.sū.46a.
nāgarā | strī | pānīyāmalaṃke | vai.nigha.
śuṇṭhyām
nāgarūpaprabham | klī | haritāle | vai.nigha.
nāgareṇuḥ (kaḥ) | puṃ | sindūre | rā.ni.va.
13 | (kaḥ) nāgakesaradṛkṣe | vai.nigha.
nāgavallikā (llī) | strī | patraśākaviśeṣe
nānitā gāṃcha | vānba līlatāyām | pāna gācha
tatparyāyaḥ,–nāgavallikā, tāmbūlī, varṇalatā,
saptaśirā, saptalatā, phāṇipallī, bhujaṅgalatā, bhakṣapatrā, parṇavallī, tāmbūliḥ, divāsautā, nāginī,
nāgavallarī | guṇāḥ–kaṭūṣṇotkā tiktā pīnasavātaghnī kaphakāsaharā rucyā dāhakṛddīpanau ca
sā sthānaviśeṣajātatvāt bahudhā bhinnaguṇā | tatra
śrīvādyākhyavāṭī sātasau sadāśirākhyasarāyaḥ
prasiddhāḥ | tatra asaptarā mālave agarāyarṇa iti
23.60.8
khyātā, cāndhre poṭṭukuliparṇe ḍesanauyā ca,
ghorasamudraddeśe ghorasamudraddeśaparṇa iti prasiddhā
śrīvāṭīguṇāḥ–madhurā tīkṣṇā rasāḍhyā sarasā
rucyā ca | astravāṭī–kaṭukāmloṣṇatiktā uṣṇā
viṣṭambhakarī vātaghnī ca | sātasau–madhurā tīkṣṇā
kaṭukaṣā pācanā rucyā dīpanī ca| sadāśirā–
atiraptā surabhiḥ rucyā tīkṣṇā madhurā dīpanī
puṃstvakarī ativalyā virecanī mukhasaugandhyakarī
ca | amrasarā–tīkṣṇā madhurā rucyā himā
dīpanī valyā mukhāmodinī gulmaānādijicca
paṭṭalikā–kaṣāyā uṣṇā kaṭuḥ malakarṣiṇī
pittakṛt vātaghnī ca | ḍesanauyā–kaṭustīkṣṇā hṛdyā
dīrghapancā rucyā dīpanī pācanī ca| tāmbūlaṃ
nāgavījam | klī | sīsakatarasavedhakavījaviśeṣe | yathā—“mākṣikeṣu mṛtaṃ tāmraṃ nāgañca
raṅgameva ca | taṃ nāgaṃ vāhayed bīje viṣeo'mlaguṇānniha | vījatvidaṃ varaṃ śreṣṭhaṃ nāgavījammakīrttitam ||” ra.ci.3a.
nāgasindūram | klī | sīsakata-sindūre
tatkaraṇaṃ yathā—“bhujaṅgamasamastvacaṃ piṣṭvā pavanmalepayet | tat saṃvidrute nāge vāsābhāgaṃ samudbhavam
kṣāraṃ vā niṣpayettatra caturthīśaṃ guruktitaḥ | praharaṃ
pācayeccakrāṃ vāsādravyaiśvaghaṭṭitaṃ | tata uddhṛtya
taccūrṇaṃ vāsānīrairvimardayet | puṭettu punaḥ saptamṛtya
tenaiva parimarddayet | evaṃ saptapuṭairnāgaḥ sindūraṃ
jāyate dhruvam | tārasya rañjano nāgaḥ vātapittakaphāpahaḥ | grahaṇīkuṣṭhagulmaghnaḥ śīghraprajñāviṣāpahaḥ ||”
rasa.ci.6a.
[ a.ṭo.bha.khā.
nāgārjunayogaḥ | puṃ | gharmaḥprabhavatirīgeṣu yogaviśeṣe | niṣpalaṃ pañcalavaṇaṃ kuṣṭha kaṭukī īndrāva
biṅgaṅgaṃ nimbaphalaṃ vacā gorakṣataṇḍulā haridrā
23.60.9
dāruharidrā sauvarttaṃlalavaṇaṃ pra. samam | karañjatvagrasena piṣṭā badarāsthipramāṇā gur̤au kāryyā
uṣṇajalenāgreyaḥ tatreṇārthaḥ kāñjikena gurjā
khadirajalena layīgaṃ jahaṃna mūtrakacchaṃ tailena hṛdrogaṃ
nihim̐ṇṭhā sarvvajvarañca hanti | triphalā, pañcalavaṇa,
kuḍū, kaṭukau, devadāru, bir̤aṅga, nimaphala,
ber̤elā, gorakṣatāṃḍuli, haridrā, dāruharidrā,
maṭhanalavaṇa, pratyeka samabhāga | karañjachālara
rasa saha mardana | kulapramāṇa śuṇī haībe
ca.da.
nāgārjunābhram | klī | hṛdroge auṣadham
“sahasrapuṭanaiḥ śuddhaṃ vaccāmramañjalaikataḥ | satyairvimarditaṃ saptadinaṃ khale viśoṣitaṃ | kāthāyuktā vaṭī
kāryyā nāmnedamarjunārvvam ||” rasā,sa..
lī| nāgakesarapuṣpe | vā.sū.15a.añjanādiḥ
“sailāmadhukanāgāhvam |” si.yo.bāhuśālagur̤e
“nāgāhvañcāpi ṣaṭpalam |” ca.da.mū.kkṛ.ci.
nāgāhvayam | klī | nāgakesarapuṣpe | vā.sū.
15a.elādiḥ | “punnāganāgāhvayam |”
nāgāhvā | strī | lacaṇākande | rā.ni.va.7
nāgabalolatāyām | nāgadamanām hai.nigha.
nāgino | strau | nāgadantīvṛce| rā.ni.va.6
lacaṇākande | rā.ni.va.7 | nāgavallyām
nāgapucauvṛce
nāgo | strau | vandhyākarkaṭikyām | vai.nigha.2bha.
jīrṇajambaure,kalyāṇaghṛte
nāgoyaḥ | puṃ | nāgakeśare | rā.ni.va.6
nāgośvararasaḥ | puṃ | gulmī rasaḥ | pāradaḥ
gandhakaḥ śoṣaḥ raṅgaṃ manaḥśilā vyomasāradaḥ yavacāraḥ
sañcicṭāraḥ ṭaṅgaṇaṃ lauhaṃ tāmram abhraṃ pra. samam
vajraucoreṇa maīnaṃ | paścāt vāsarācikadantaumūlakkāthena divasaṃ mardayet | mātrā māṣapramāṇā
nāgodaram | strau | garbhajarorgāviśeṣe
23.60.10
“śakraśoṇitaṃ vāyunābhipraprannam avakrāntajīvamāpyāyayatyudaram, taṭakādicaṇḍacchatropraśāntaṃ naigameṣāpahṛtamiti bhāsante | tameva kadācit
pratīyamānaṃ nāgodaramityāhuḥ |” sū.śā.10a.
nāgojjvam | klau | kṛṣṇasarpaviṣe
nāṅguraḥ | puṃ | sārasapaciṇi
nāciketaḥ (tuḥ) | puṃ | acau | [ vikā.
nāṭāstaḥ | puṃ | kāliṅgakalattāyām | tarabhūja
nār̤aḥ | puṃ | nale | nala gām̐chu | rā.ni.va.8
nār̤oballattāyām | ca.sū.1a.
nār̤iḥ | strau | śarorāntarnār̤ikāyām | a.ṭo.
bha.| siṃḍapippalyām| kālaśāke | drūṣvībhede
nār̤autace | nāli ghā | vai.nigha.
nār̤ikam | klī | kālaśāke | kāsanrā śāka
bhā.pra.1bha.śā.va.
nār̤ikā | strau | kālaśāke | ghaṭaparamāṇe
vai nigha
nār̤ikāyantram | klī | yantraviśeṣe | vakayantra, bhāṭiyāṣu | tasya lacaṇaṃ yathā- “vinidhāya
ghaṭe dravyaṃ kanīyāṃ samadhīmukhaṃ | ghaṭamanyaṃ mukhe tasya
sthāpayitvobhayormukham | mṛdṛsadbhiḥ samālipya
nār̤ikāṃ viniveśayet | yantrāt kuṇḍalilāṅgilā
jaladroṇau mahācamāṃ | ādhārabhāṇḍaparyantaṃ tataścatasro
vidhārayet | adhastājjvālayedagniṃ yāvadvāṣpī
vinirdahaḥ | gṛhṇīyādādhāragataṃ niryāsaṃ rasamuttamam | nār̤ikāyantrametaddhi munibhiḥ parikaurttitam ||” iti | ati.
nār̤ikeraḥ (laḥ) | puṃ | nālikeravṛce | ca.
ṭī.bha.
nār̤icoram | klī | nirvveṣane | navau | dvārā.
nār̤inthamaḥ | puṃ | svarṇakāre | trikā.
nār̤ipalam | klī | nār̤aucaśāke | śa.mā.
nār̤au | strī | śirāyām | rā.ni.va.18
nāsāyām | nacatre | rā.ni.va.23 | nāle | garur̤adūrvvāyām̐ | se.| nār̤īvṛce | rā.ni.va.20
23.18.1
palātmake kāle
nār̤okaḥ | puṃ | paṭaśāke | pāṭiśāka | koṣṭhīra
śāka | hiṃ paṭuyā | bhā.pu.1bha.śā.va.| tatparvaṃ
tiktamadhurabhedena dvividhaṃ, tadyosiktāṃ kramiṣṭharuharaṃ ;
madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ viṣṭambhi kaphavātakṛt
gucchaparvaṃ nalitamilyucyate | nālitā | jvaraghnaṃ
pittakaphajvaraghnañca | taṃjjalañca pitranaṃ rocanaṃ vyañjane
hitañca | rāja. lo | kālaśāke | hiṃ kālaśāka
tatparyyāyaḥ, -nār̤ikaṃ, kālaśākaṃ, ṣāṅkhaśākaṃ,
kālakam | guṇāḥ- “kālaśākaṃ sara rucyaṃ
vātaśleṣmaphaṇīprahat | balyaṃ rucikaraṃ medhyaṃ raktapittaharaṃ himam ||” bhā.
nār̤aukalāpakaḥ | puṃ | sarpākhyām | bhā.
nār̤aukalpanavidhiḥ | puṃ | bhūmiṣṭhasya nār̤aucchedanavidhau | “nābhisambandhāt pravṛtta hi latābūlamabhinvānaṃ kṛtvā chedanāvakāśaṅga hyottaralathyoḥ
śanairaṅgaulyā sauñcina raupyarājatāyasānāṃ kṛdanānāmanyatamena jarjadhāriṇa kṛdayet | tātparyya pūrvvanār̤aukeraḥ (khaḥ) | puṃ | nārikelavṛce | mū.ra.
nār̤ograḥ | puṃ | tiktapaṭaśāke | nālitā pātā
“nār̤aucavaujakalkaḥ |” bhaiṣa.cur̤arau.ci. | pecuke
kucu | vikā. | tatparyyāyāḥ- kecukaṃ, peculī,
pecuḥ, biśrarocanaḥ | See nār̤aukaḥ
nār̤aucakram | klī | nār̤īnirṇāyakagranthe
nār̤aucarayaḥ | puṃ | paciṇi | vikā.
nār̤aucabojam | klī | nālitāvauje | bhaiṣa.
pṛṣchausārataile
nār̤ojaṅgaḥ | puṃ | kāke | vikā. | vake
nār̤autaraṅgaḥ | puṃ | kākolaviṣe | me.
nār̤autiktāḥ | puṃ | nepālanimbe | chiṭeratā
rā.ni.va.9
nār̤aunacalam | klī | janmasacatre | vai.nigha.
nār̤aunidānam | klo | nār̤ījñānasaṃgrahamede
23.18.2
nār̤auparikṣā | strī | śaṅkarapraṇautanār̤ījñānaśāstre, nār̤auprakāśi
nār̤auyantram | klau | tannāmakaviṃśatividhayantreṣu
yathā-ekacchidrabhedena bhagandarapranthe vai | arśoyantre
api vai | vraṇaprakṣālanārthe| vastinetrayatnaṃ catvāri
uttaravastinecaṃ dvividhaṃ | mūtradṛddhipranārthe keṃ
dakodarayatnamekaṃ | dhūmanetrāṇi trīṇi vairecanikanehikaprāyogikabhedena | niruddhaprakamakeṃ
sannirudbhagṛdayatnamekaṃ | alāvūyatnamekaṃ | arbudayatnamekam iti | tāni cānekaprakārāṇi anekaprayojanāni, ekatomukhāni, ubhayatomukhāni,
śrotogataśalyāharaṇārthaṃ rogadarśanārtham ācūṣaṇārthaṃ
kriyāsaukaryārthañceti | tāni srotodārapariṇāhāni
yathāyogapariṇāhadīrghāṇi ca | sū.sū. 7a.
“yantre nār̤au pradhāyantaḥ cālaṇāya ṣar̤aṅgalā
vastiprantākṛtirmukhamukhe'ṅguṣṭhakalāvakhe | ayataḥ
karṇike mūle nibar̤antuṭcamaṃpi |” ati.
nār̤auvraṇaḥ | puṃ | tannāmakarīge | nāgośa
tasya nidānaṃ yathā- “yaḥ śothamasamatipakrasupecate'sau yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ
nār̤auśākaḥ | puṃ, klo (kam) | paṭaśāke
pāṭauśāṃka | nālitā | guṇāḥ- “koṣṭhakrinivināśanam | madhuraṃ picchilaṃ gautaṃ viṣṭambhi kaphavāta
kṛt | tacchuṣkaṃ jaladoṣaghnampitraghnaṃ cāmavātakṛt ||”
rāja.1pa.kṛṣṇādyādau
nār̤ausvedaḥ | puṃ | svedaviśeṣe | vā.u.28a.
“svedanadravyāṇāṃ punarmmalaphalapatragur̤ādīnāṃ śṭaṅgaśakunipiśitaśiraḥ pādānāmuṣṇasvabhāvānāṃ yathādaṃś
amlalavaṇastrehopasaṃhitānāṃ sūvacaurādīnāṃ vā
23.18.3
kumbhāṃ vāṣpamanuhavantyāmuttaptāhitānāṃ nāḍyā śarīrīkāryyamadalakarajhākaṃpātrāyataprakkṛtāyā gajāyahastasaṃsthānayā vyāmadīrghayā vā vyāmatṛtīyāṃśabhāgamūlāgrapariṇāhavatyātayā sarvvato vātarūpapraśamaṃsakkidrayā vikhināṃ vimathitāyā vātaharakṣigdhasnehābhyaktagātrasya vāṣpamupaharet | vāṣpī hyanṛjugāmī
vihatacaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayetauti
nār̤ausvedaḥ |” ca.sū.14a.
nār̤auhiṅgaḥ | puṃ, strī | hiṅgubhede | hiṅguviśeṣe | hiṃ kalaḥpatihiṅgu | meṃ nār̤auhiṅgu
ka kālahatti | tatparyyāyāḥ, -palāśākhyaṃ, jantukā,
rāmaṭhau, vaṃśapatrī, picchāṅgā, suvīryā, hiṅgunār̤ikā | guṇāḥ- kaṭūṣṇāḥ kaphavātabhrāntikṛta
viṣaghnaścaḥ ānāhaghnana | rā.ni.va.6 | hiṅgupatro
pa.sū.
nāthahariḥ | puṃ | pacau | vyāka.
nādeyaḥ
“nadyā nadasya vā tīraṃ
nādeyamiti kīrttitam |”
nādeyikā (yo)
nānāndaḥ
nāndīmukhī
“nāndīmukhī madhūlī ca
madhurā snigdhaśītalā |”
nāpākāmū
nāpitaśālā (likā)
nābhaḥ
nābhakaḥ
nābhiḥ
nābhikaṇṭakaḥ
nābhikā
nābhiguḍakaḥ
nābhigolakaḥ
nābhicchedanam
nābhinār̤ī
nābhipākaḥ
nābhinaḥlā
nābhilāṣaḥ
nābhiśaṅkaḥ
nābhī
nābhīlam
nābhyabhyaṅgaḥ
nāmaśaṇḍau
nāyikā
nāraḥ
nārakoṭaḥ
nārakeraḥ
nāraṅgamū
nāraṅgaḥ
“nāraṅgaṃ
svāduguṇīpapanna sandīpanaṃ rocakamārśasāñca
citdīpahṛt śūlaśamīnihanti mandāgnikāsaśvasanāpahāri ||”
nāraṅgavarṇakam
nāradā
nārā
nārācacūrṇam
nārācikā (co)
nārāyaṇaḥ
nārāyatailam
nārāyaṇapriyam
nārāyaṇī
nārikeraḥ (laḥ)
“dugdhantu nārikelasya balyaṃ rucyaṃ
guru kṣatam | pāke svādu samṛddhiṣṭaṃ snigdhaṃ vṛṣyañca
23.18.4
dāhakam | kiñciduṣṇaṃ vātakaphagulmakāsavināśakam || nārikeladbhūtaṃ nāma hṛdraṇaṃ valavarddhanam
kaiśyaṃ rase ca pāke ca madhurañca rucapradam | hṛdyañca
vātapittaghnaṃ tajjīrṇa guru vātalam || nārikelasya
puṣpantu śītaṃ raktātisārahṛm | raktapittapramīhañca
sīmarīgañca nāśayet | malastambhakaraccāpi proktam...
... || nārikelaśirīmajjā rase pāke madhuḥ
smṛtā | nārikelapuṣpajalaṃ guru hṛdyamyakīrttitam ||”
“bālasya nārikelasya jalammādhau
virecanam |”
“snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ
dīpanaṃ vahniśodhanam | vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ
nārikelīdakaṃ guru ||”
“nārikelasya tālasya kharjūrasya śirāṃsi tu
kaṣāyānisnigdhamadhurahaṃhaṇāni gurūṇi ca || nārikelaphalaṃ śītaṃ durjjaraṃ vahniśodhanam | viṣṭambhi
bṛṃ haṇambalyaṃ vātapittāsṛdāhṛt | viśeṣataḥ
komalanārikelaṃ nihanti pittajvaramūtradoṣān
tadeva jīrṇaṃ guru pittakāri vidāhi viṣṭambhi malaṃ
bhidyantiḥ || tasyāṇḍa (tadaṅkura) śītalaṃ hṛdya
dīpanaṃ śukramaṃ laghu | pipāsāpittajit svādu
balipuṣṭikarāyama ||”
"nārikelaṃ sumadhuraṃ guru snigdhañca śītalam
hṛdyaṃ saṃvṛṃhaṇaṃ valyaṃ śītalaṃ raktapittanut || viṣṭambhi
pakkaṃ matimannapakkaṃ kaphavātalam | haṃ hṛdyaṃ śītalaṃ
hṛdyaṃ nārikelaphalaṃ viduḥ ||” avi. 177.
nārikelakhaṇḍam | klī | śūladhikāre
auṣadham | pāṭhaḥ—"kur̤avamitamiha syānnārikelaṃ
supiṣṭaṃ palaparimitasarpiḥpācitaṃ khaṇḍatulyam
nijapayasi tadetat prasthamātre vipakkaṃ gur̤avadatha
suśīte śāṇabhāgān kṣipecca | dhānyākavipalipayodatugādvijīrān śāṇaṃ trikāmakamathāpi ca kesarañca
23.18.5
hantyamlapittamaruciṃ cayamamlapittaṃ śūlaṃ vamiṃ
sakalapauruṣakāri hāri |” supiṣṭanārikelakhaṇḍaṃ
4 pa. bharjanārthaghṛtaṃ 1 pa. śarkarā 4 pa. nārikelajalaṃ 4 pra. | pākasiddhau prakṣepaḥ—dhanyākaṃ
pippalī mustā vaṃśarocanī jīrakaṃ kṛṣṇajīrakaṃ
gur̤atvak tejapatram elā nāgakesarapuṣpam eṣāṃ
pra. cūrṇa 4 mā.| idaṃ pittaśūle| sā. kau.| rasa.ra.
bhaiṣa. | anyat—komalanālikelaśasyaṃ 8 pa.
śarkarā 2 pra. nārikelajalaṃ 8 pra. ghṛtaṃ 5 pa.
śuṇṭhīcūrṇaṃ 2 pa. dugdhaṃ 1 pra. ekatra pacet
pākasiddhau vaṃśalocanā kaṭukī mustā gur̤atvak elā
tejapatraṃ nāgakesaraṃ dhānyakaṃ pippalī gajapippalī
pra. cūrṇaṃ 4 tī. prakṣepyam | rasa.ra. | idamamlapitte
nārikelajam | klī | nānābheṣajajāta madyabhede
indranihnā padmadhātrī nārikelajannandanā kadalīphūlasandhānāt madyaṃ tannārikelajam
nārikelajalam | klī | prasiddhaṃ, raktapitte
hitam | ci.thī.raktapi.ci.
nārikelatailam | klī | sahaphalautyataile
tadguṇāḥ,—“nārikelaphalodbhūtaṃ tailaṃ vājīkaraṃ
guru | pīṣaṇaṃ cauṣaṇāhrānāṃ vātapittapraṇāśanam
mūtrāghāte pramehe ca śvāse kāse ca yakṣmaṇi
maṃdrāgnīpe ca hitadaṃ catāntaraṇapaṇṇā ||” avi.
nārikelalavaṇam | klī | sajalanālikeramadhye saindhavalavaṇaṃ pūrayitvā tannārikelaṃ mṛdāvedhya
śoṣayet | atha dagdhvā sanyānnāplavaṇaṃ grāhyaṃ
mātrā 4 māṣāḥ | bhaiṣa.
nārikelacorī | strī | nārikeladugdhaśarkarākṛtamiṣṭānnaṃ | yathā—“nārikelaṃ vanūkṛtya chinnamṛdhasi goḥ kṣipet | sitāgavyājyasaṃyuktaṃ lattacannudunāgninā ||” guṇāḥ—“nārikelaur̤avā corī
snigdhā pittātipuṣṭidā| gurvī sumadhurā hṛṣyā
23.18.6
raktapittānilāpahā ||” bhā.
nārikelāmṛtam | klī | amlamapittādhikāre
auṣadham | “nārikelaphalaprasthaṃ supiṣṭaṃ ghṛtabharjitaṃ
prasthaṃ prasthaṃ samādāya gur̤akṣādya payaṃsa tadyutaṃ | vipācya
nārikelāmbu tatsamaṃ caurameva ca | dhātāryāśca
svarasaprasthaṃ khaṇḍasyāpi tulāṃ nyaset | ekīkṛtya
pacettattvaṃ śanairgarhamninā bhiṣak | khiddhaśīte pradātavyaṃ
cūrṇaṃ tatra sugundhitaṃ | trikaṭoḥ sacaturjātaṃ pratyekantu
palonmitaṃ | dhātrījīrakayugmañca gandhārkaṃ granthiparṇakaṃ | tugāpayodacūrṇīni tvarddhapañca pṛthak pṛthak
madhunaḥ palacatvāri snigdhe bhāṇḍe nidhāpayet ||”
rasa.ra. | bhaiṣa.
nārikelī; (lo) | strī, puṃ (in) | nārikelavṛca | bhā. | pra.ra.
nārikelodakam | klī | nārikelajale
nāro | strī | tannāma kauṣadhiviśeṣe | yā aśvabaleti kathyate | yasyāḥ palam aśvasaṅgamañca | ca.
ci.1 a. | rasayyāṃ | medraye māṃsaye | sā māhaśoṇitotpannā viṣamavirṣī jātā ca | sūkhavīdhaḥ
nārodṛtam | klī | nārīdgoṇīghṛte | (mandre
māṃsamedara śūdaghara ghi | guṇāḥ—kaphe'nile yonidīṣe dīryeṇvamyeṣu taddhitam | cakṣuṣyamāttaṃ strīṇāndha
sarpiḥ syādamṛtīpamam ||” avi.8ca. | cakṣuṣyaṃ
pathyaṃ sarvvarogaghnaṃ mandāgnidīpanaṃ rūcaṃ pāke laghu
viśannañca | rā.ni.va.15
nārocam | klī | śākaviśeṣe | nāniṃṭhā
tadvividhaṃ tiktaṃ madhurañca | tiktaṃ raktapittaghnaṃ kamikuṣṭhaharañca | madhuraṃ picchilaṃ śītalaṃ viṣṭambhi
kaphavātakarañca | rāja.
nārodugdham | klī | mātṛpīḍagdhe | See
mātṛpīḍaucam
nāropayaḥ | klī | nārīdugdhe
nārovallabhā | strī | gandhapriyaṅgo | vai.nigha.
23.18.7
nāroṣaṇḍaḥ | pu | stīnapuṃsake | ca.śā.2a.
nāroṣṭā | strī | mallikāpuṣpavṛce | mallikā
phūlanna gām̐cha | rā.ni.va.10
nāraucauram | klī | mātṛpaucaure
nāryyaṅgaḥ | puṃ | nāgaraṅgavṛkṣe | kamalā lebura
gām̐cha | bha.ra.
nāryyatiktaḥ | puṃ | kirātatiktake | cirāṃtā
vai. nigha.
nālaḥ | puṃ, klī | padmadaṇḍe | ama. | harināle
khānī | neve | pichikiri | puṃ | nale | rā.ni.
8. | medraṃ | bhā.ma.1bha. mūtrīvalaṅge
nālakaḥ | puṃ | kalāye | maṭaira | rā.ni.va.16
nalaka iti pāṭho'pi pustakāntare dṛśyate | [ 8
nālavaṃśaḥ | puṃ | nale | nala gām̐cha | rā.ni.va.
nālaśikā | strī | śakraśimvīvīje
nālā | strī | nale | khanda | ḍām̐ṭo, nār̤ā
ama.bha.
nālā (li) kaṇṭhaḥ | pu | apāmārgavṛce
nālāvatau | strī | nāgavallīlatāyāṃ | pa.su.
nāliḥ | strī | nalakākhani | nali | nār̤ā,
śirāthāṃ | dvi.ko.
nālikāḥ | puṃ | khaḍke | gaṇḍāra | madiṣe
cittā | raktaśambalī | nār̤īśāke | carmakāṣāyām | vai.nigha. | klī | padmau | bha.ra.
nālikā | strī | nālāyām | bha.ra.
nār̤yāṃ | a.ṭo| carmakaṣāyāyām | jaṭā. | karṇikāryavedanāste | hārā. | nalākāratarumāce | nalikānāmagandhadravye | gairucche | vai.nigha. | miṣṭapatnanālitāyām | śa.mā.
nālikinau | strī | kamalinyām | padmaśara
kām̐r̤a | vai.nigha.
[ ṭī.ra.
nālikeraḥ (kaḥ) | puṃ | nārikelavṛkṣe | a.
nālijaṅghaḥ | puṃ | droṇakāke | dvārā
khanāmakhyātapatnaśāke | nālitā gām̐cha | “nālitā
padmaśākañca miṣṭapatre tu nālikā |” pa.su.
guṇāḥ—nār̤īcavat
nālo | strī | manaḥśilāyām | nalikāyām
vai.nigha. | śākakar̤akhake | ḍām̐ṭā | me. | nār̤o,
23.18.8
śirāyām | a.ṭo.ma. | karṇavedhanī-nāmāstaviśeṣe | pakṣī | bha.ra.
nālokaḥ | puṃ | pakṣī | śṛgāli | śare | klī
padmaparkhe | me.
nālokinī | strī | padmasamūhe | bha.ra.
nālovraṇaḥ | puṃ | nār̤īvraṇe | bha.ra.
nālpapuṣpī | strī | mahāśaṇavṛkṣe | pa.su.
nāvanam | klī | nasye | sā
nāsalī | puṃ | agniśīkumārī | ama.
nāsā | strī | nāsikāyām | vāsakavṛce | rā.
ni.va.4
23.6.1
nāsācchindrī | strī | pūrṣikānāmapaciviśeṣe
cikā.
nāsā(sto)nāhaḥ | puṃ | nāsārogaviśeṣe
lakṣaṇaṃ yathā—“vātātano vāyurvadānasaṃjño yadā
svamārge viguṇaḥ sthitaḥ syāt | ghrāṇaṃ ḍakītoba
yadā sa rogo nāsāpratīnāha iti pradiṣṭaḥ ||” su.
u.22a.
nāsāpariśoṣaḥ | puṃ | nāsārogaviśeṣe
lakṣaṇaṃ yathā—“ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena
pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca | sasūcṛkhityunnamayya
kṛcchrācchvasa nāsāpariśoṣa uktaḥ || su.u.22a.
nāsā(sikā)pākaḥ | puṃ | nāsārogaviśeṣe
lacaṇaṃ yathā—“ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuyyād
yasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ | taṃ nāsikāpākamiti vyavasyet klinnedakīthāvapi yatra dṛṣṭau
su.u.22a,
nāsāyantram | klī | ghrāṇārbudādidarśanātheṃ
yantraviśeṣe | lakṣaṇaṃ yathā—“ghrāṇārbudārśasāmīcacchidrā nāḍāṅguladvayā | praddeṅginīparīṇāhā syādbhagandarayantravat ||” avi.
nāsārogaḥ | puṃ | nāsāgataikaviṃśatīrogeṣu
yathā—“aponasaḥ pūtinasya' nāsāpākastathaiva ca
tathā śoṇitapittañca pūyaśoṇitameva ca | catasrarbhṛśaśuddītau nāsānāhaḥ pariśravaḥ | nāsāśīrṣeṇa
sahitā daśaikādyāritā gadāḥ | alāyam̐śīṃsi
catvāraḥ śophāḥ saptādhuṃ dāni ca | pratiśyāyāśca ye
pañca vakṣyante sacikitsitāḥ | ekaviṃśanmitāste tu
nāsārogāḥ prakīrttitāḥ ||” su.u.22a. | viśeṣaḥ
svakhapardhāye mṛgyaḥ
nāśārśaḥ | klī | ghrāṇendriyajātāṃśaikhi | nāṭake
arśa | tatra lakṣaṇam—pratiśyāyo'timātra' śvayathu
lacchācchāsatā pūtinasya sānunāsikavāktvaṃ
śiroduḥkhañceti | su.ni.2a.
nāsāluḥ | puṃ | jātīphalavṛkṣe | vai.nigha.
kaṭphalavṛkṣe | śa.ca. | [ su.sū.32a.
nāsāvaṃśaḥ | puṃ | nāsā'sthni | nāka bhām̐r̤i
23.6.2
nāsā (sikā) śoṣaḥ | puṃ | nāsāpariśoṣaroge | su.u.22a.
nāsāsaṃvedanaḥ | puṃ | kāṣṭhīralatāyām
karalā | rā.ni.va.3 | chikkikām | heṃceto
kṣudrakāravelle | vai.nigha.
nāsāsthi | klī | ghrāṇāsthani | nākera
hām̐r̤a | ca.śā.7a.
nāsā(pari)srāvaḥ | puṃ | nāsāsrāvaroge
lakṣaṇaṃ-"ajasramasraṃ salilaprakāśaṃ yasyā vivarṇaṃ
sravatīha nāsā | rātrī viśeṣeṇa hitaṃ vikāraṃ
nāsāparisrāvamiti vyavasyet ||” su.u.22a.
nāsikandyamaḥ | tri | nāsikayā niḥśvāsagrāhiṇi | vyāka. | [ vyāka.
nāsikandhyaḥ | tri | nāsāpathena pānaśīle
nāsikā | strī | ghrāṇendriye | tatparyyāyaḥ,gandhavahā, ghoṇā, śiṃṅginī, siṅginī, nāsikāṃ,
nāsikyaṃ, nasyā, gandhanālī, gandhabahā, nakrā,
ghāṇendriyaḥ, nasau, kikkuṣikā, ghrātiḥ, vṛddhā
rā.ni.va.18 | sā garbhasyasya pañcamimāseḥ bhavati
sukhabodhaḥ | [ pīnasaroge
nāsikāmayaḥ | puṃ | nāsāgatarogasamūhe
nāsikāmalam | klī | siṃghāṇe | śikuni
rā.ni.va.18 | [ ḍām̐kā
nāsikāśabdaḥ | puṃ | nāsāśabde | nāṃkanāsikyam | klī | nāsāyām | tikā
nāsikyau | puṃ | aśvinaukumāradvaye | he.ca.
nāstitaḥ (dvaḥ) | puṃ | āsavadye | śa.ca.
nāhaḥ | puṃ | ānāhe, malāvarodhe | vai.nigha.
niḥśalyā | strī | krūkadantīkṣupe | rā.ni.va.6
niḥśukaḥ | puṃ | sūkṣmaśālidhānye | rā.ni.va.16
niḥśreṇiḥ | strī | vanakharjūrikāyām | me.
niḥśreṇikā | strī | bījaṇaprasiddhe tṛṇaviśeṣe
tṛṇaviśeṣe | tatparyyāyaḥ,-śreṇivalā, niraṣṭā,
vanavallarī | guṇāḥ-nīramā uṣṇā paśunāmamalapradā | rā.ni.va.8
niḥśreṇī | strī | kharjūrauvṛkṣe | khejura gām̐cha
rā.ni.va.11
niḥśvasana (sita)m | klī | niśvāse
23.6.3
niḥśvāsaḥ | puṃ | nāsāvāyau, praśvāse | he.ca.
niḥsaraśam | klī | nirgamane | he.ca.
niḥsāraḥ | puṃ | pṛthuśimbasthīvākavṛkṣe | bar̤a
som̐ṭho [śoṇām̐ gām̐cha | rā.ni.va.6 | kṣārīyamtikāyām | vai.nigha. | kṣākṣīṭavṛkṣe | śa.ca.
niḥsārakaḥ | tri | recake
niḥsārā | stro | kadalīvṛkṣe | rā.ni.va.11
niḥsṛtā | strī | aruṇavarṇa-cittratāyām
niḥsnehaphalā | strī | śvetakaṇṭakāryyām
niḥsnehā | strī | atasīvṛkṣe | maśinā | tikā
niḥspṛhā | strī | aruṇḍaviṣalatāyām
niḥsyandaḥ | puṃ | srāve | caraṇe
niḥsrāvaḥ | puṃ | bhaktasamudbhavamaṇḍe | bhām̐tera
māṃr̤a, phena | he.ca.
nikaṣaḥ | puṃ | śāṇe | kaṣṭi pām̐thara | suvarṇamaṇī
a.ṭī.bha.
nikāraṇam | klī | māraṇe | ama.
nikucaḥ | puṃ | ḍahuke | ḍeonām̐ | ca.sū.5a.
nikuñcakaḥ | puṃ | muṣṭiparimāṇe | sa ca kur̤avapādaḥ | bharatadhṛtasarvasve | vānīravṛkṣe | bhā.
nikuñjaḥ | puṃ, klī | jalavetasī | mada.va.5 | vai
nigha.2bha.pākhu-ci.makhū rāyaṣṭi
nikuñjikā'mlā | strī | nikuñjikānāmagraivalītṛṇyagucchakavṛkṣavṛkṣe | nikuñjike | nirīthavallīti bhāṣā | rā.ni.va.8
nikumbhaḥ | puṃ | dantīkṣupe | ra.mā. | vā.sū.15
a.śodhanava. | “nikumbhakumbhaviphalāvacādī|” bhā.
ma.4bha.nāsārī.ci. | “śigru siṃdhīnikumbhānām |”
ca.sū.5a.ṣaṭpradehe | jalavetase | su.ci.17a.
nikumbhavījam | klī | jaipālavīje | rā.ni.
va.6
nikumbhā (mbhī) | strī | kaṭphale | vai.nigha.
2bha.karṇakaṇḍū.ci. | dantīvṛkṣe | pa.su. | candraprabhāgur̤ām | [ rā.ni.va.6
nikumbhākhyavojam | klī | jayapālavīje
niketanaḥ | puṃ | gandhake | vai.nigha.
23.6.4
niketana | puṃ | jalavetasī | vai.nighaḥ | pakhāṇḍī
śa.ca.
nikocaḥ (ṭaḥ, ṭhaḥ) (kaḥ) | puṃ | aṅkoṭavṛkṣe
ām̐kor̤a gām̐cha | rā.ni.va.9 | a. ṭī. bha.
ca.sū.27a. | (ṭakaḥ) | vṛkṣabhede | [peṃchām̐ gām̐cha
vai.nigha. | [ kanda
nikhaṇḍikā | strī | gur̤ūcīkande | kulakam̐nikharvvaḥ | puṃ | vāmane | he.ca.
nigar̤aḥ | puṃ | dhātujāraṇavījaviśeṣe | yathāśṛṅkhalaṃcoraṃ palāyavvījaṃ gugguluḥ pratyekaṃ samaṃ
saisravaviguṇena saha madda yitvā vidheyaḥ | ra.ci.2a.
nigadaḥ | tri | purātane | vā.ci.7a.
nigandhikā | puṃ | suvarṇacampake | vai.nigha.
nigaraḥ | puṃ | bhojane | rā.ni.va.20
nigaraṇam | klī | bhojane | rā.ni.va.20
puṃ | gale | me.
nigāraḥ | puṃ | bhakṣaṇe | ama.
nigālaḥ | puṃ | gale | galā | rā.ni.va.18
aśvasya ghaṇṭābandhasamīpasthadeśe | ja.da.2bha.
nigālavān | puṃ | aśve | ama. | [ uṣā.
niguḥ | puṃ | manasi | tikā. | male | sūne
nigūr̤haḥ (kaḥ) | vanamudge | he.ca. | tri | gupte
nigrahaḥ | puṃ | cikitsāyām | rā.ni.va.20
nigrahasthānam | klī | bhiṣajāṃ vādamārgajñānāthamadhigantavyapadaviśeṣe | "vidyuktasya vākyasyājñānaṃ pariṣadi vijñānavatyām anuktayomyasyānuyogī'nuyogsya cānanuyogaḥ|” ca.vi.8a.
nighaṇṭikā | strī | gucchakande | tatparyyāyaḥ, -
gulacakandaḥ, gucchālūkakandaḥ, valāhakakandaḥ
guṇāḥ,-madhuraḥ, śītalaḥ, vṛṣyaḥ, tarpaṇaḥ, dāhaghnaḥ
nighaṇṭuḥ | puṃ | abhidhāne, nāmasaṃgrahe | he.ca.
nighaṇṭurājaḥ | puṃ | naraharikṛtarājanighaṇṭau
nighasaḥ | puṃ | bhakṣaṇe
nighṛṣvaḥ | puṃ | sūkare | varāhe | uṇā | vāyau
nicayātmakaḥ | tri | sānnipātike
23.6.5
niciko | strī | uttamāyāṃ gavi | praśasta
gām̐ī | a.ṭī.bha.
nicitaḥ | tri | sacitaṃ | vyāptaṃ | he.ca.
niculaḥ | puṃ, klī | hijjalabṛkṣe | pa.su.
vetasavṛkṣe | rā.ni.va.6 | ca.sū.2a | jalavetase
mada.va.5 | nicole | pām̐chūr̤ī | ama. | nilambande
vai.nigha.
niculakam | klī | hijjalaphale | ca.da.
si.yo.apa.ci.4.pañcagavyaghṛte | “viḍaṅgāniculāni
cā" nicolake | he.ca.
niculavojam | klī | hijjalabauje | lakṣmīvilāsaro
nicolakaḥ | puṃ | kañculikāyām | kām̐chulo
he.ca
nicchilā(kā) | strī | trivṛtāyāṃ | vai.nigha.
kasāyabhede | teur̤ī | śa.ca.
nitambaḥ | puṃ | śroṇyām | pām̐chā | rā.ni.va.
18 | tarubuddhnaṃ | rā.ni.va.2 | skandhe | me.
nitambinī | strī | nāyyām̐m
nityagaḥ | puṃ | āyuṣi | "nityaṃ śarīraṃ
caṇikālena gacchatoti |” ca.sū.1a.
nityagatiḥ | puṃ | vāyau
nityanāthaḥ | puṃ | rasaratnākaragranthakāre
nityayukta | tri | ātmoktaṃ cittānusaraṇe,
padārthānusāriṇi | ca.śā.2a.
nityā | strī | manasādevyām | tantram
nidam | klī | viṣe | śa.ca.
nidadruḥ | puṃ | manurthe | śa.ca.
nidarśanam | klī | dṛṣṭāntenārthaḥ prakāśyate
yatra tat | su.u.65a.
nidāghaḥ (kālaḥ) | puṃ | grīṣmakāle | saca
jyeṣṭhāṣāḍhau, vaiśākhajyeṣṭhau vā | ama.
nidānam | klī | roganirṇaye | viśva. | rogalakṣaṇe | rā.ni.va.20 | rogahetau, kāraṇe | tacca
dvividham viprakṛṣṭasannnikṛṣṭabhedena | tayoḥ viprakṛṣṭaṃ
viruddhāhārādi | sannikṛṣṭaṃ vātādi | bhā.ni.
nidānārthakaḥ | puṃ | rogajanake | mā.ni.
nirdigdhā | strī | kaṇṭakāryyām | rā.ni.va.4
palāyāṃ | śa.ca
nirdigdhika| | strī | kaṇṭakāryyām | rā.ni.
23.6.6
va.4| ca.da. sannipātajva. ci. viṣṇvyākhyāte
“tāyamāṇā nidigdhikā” elāyām | śa.ca.
nidigdhikāgaṇaḥ | puṃ | svalpapañcamūle
arkaṃ.ci.
nidigdhikādiḥ | puṃ | nidigdhikādisiddhakaṣāye | kaṣṭakārī śuṇṭhī gaḍūcī ceti
anyaḥ–“nidigdhikābalādāhvāyāmāṣāṇāñcāyutaiḥ
masūravidalaiḥ sādheḥ... |” ca.da.vā.pi.jva.ci.
nideyaḥ | puṃ | bhājane | dharaṇiḥ
nidrā | strī | svāpe | ghūmāṃna | tatparyyāyāḥ,–
śayana, svāpaḥ, svapnaḥ, samveśaḥ, saṃveśaḥ, suptiḥ,
khapanaṃ | satkāraṇam—“tamaḥkaphābhyāṃ nidrā
syāt |” śārṅga.| sā ca vaiṣṇavī māyetyucyate | yadā
cetanyavahā śirāṃ prati tamoguṇapradhānaḥ kaphaḥ śirā
ruṣaddhi, tadā ghoranidrā jāyate | tadā ca jñānābhāvo bhavati | sā ca pralayakālikī mūrcchā
nidrā tridhā tāmasī svābhāvikī vaikārikī ceti
su.śā.4a. | nidrāyā vidhiniṣedhau-“divā svāpaṃ
na kurvīta yatī'sau syātkaphāvahaḥ| grīṣmavarjyeṣu
kāleṣu divāsvāpo niṣidhyate | ucito hi
divāsvāpo nityaṃ yeṣāṃ śarīriṇām| vātādayaḥ
prakupyanti teṣāmanyatamo divā | vyāyāmapramadādhvavāhanaratān kṣānānatīsāriṇaḥ, śūlaśvāsavatastṛṣāparigatān hikāmarutpīḍitān | kṣīṇān
kṣīṣṇakaphān śiśūn madahatān vṛddhān rasājīrṇinaḥ
rātrau jāgaritānnarānniraśanān kāmaṃ divā
svāpayet ||” bhā.| “divā vā yadi vā rātrau nidrā
khātmīkṛtā tu yaiḥ| na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāyatāṃ
copajāyate ||” su.śā.4a. | upayuktakāle nidrāguṇāḥ-“nidrā tu sevitā kāle dhātusāmyamatandritām | puṣṭivarṇavalītsāhānagnidīptiṃ karoti
ca |” rāja.5pa.
nidrākaram | klī | suniṣaṇṇakaśāke | pa.mu.
nidrāgauravam | klī | nidrābāhulye | sā.ni.
23.6.7
nidrānāśaḥ | puṃ | anidrāyām | sā.ni.
nidrāriḥ | puṃ | nepālanimbe | chiṭeruā | rā.
ni.va.6
nidrāluḥ | puṃ | vanavallirikṣāyām | vana dāṃdūī
jhasīṃkī | rā.ni.va.10 | nalīnāmanagandhadravye
śa.ca.
nidrāsañjananam | klī | ślaiṣmaṇi | śa mā.
nidhanam | klī | maraṇe | bhrama. | puṃ | vadhatārāyām
[ rā.ni.va.8
nidhamanaḥ | puṃ | nimbavṛkṣe | nim gāch
nidhāyakaḥ | puṃ | erakhaṅge
nidhiḥ | puṃ | nalikāyām | nānṭko | rā.
ni.va.12| jīvakauṣadhau | śa.ca.
nidhuvanam | klī | surate | bhrama.
nidhyānam | klī | darśane | bhrama.
ninanduḥ | strī | mṛtavatsāyām | hai.ca.
ninda(ndya) talaḥ | tri | ninditavṛttī | śa.ra.
nipaḥ | puṃ | kadambavṛkṣe | śa.ca. | kalaśe | aru.
nipākaḥ | puṃ | randhane, pāke| śa.ra.
nipānam | klī | dīrdhataḍākhe | trikā.
kūpasamīpe śilādiyuṅge kūpīdṛṣṭāntusthāne | a.
nipuṇaḥ | puṃ | cikitsake | su.ni.16a.
niphalā | strī | jyotiṣmatīlatāyām | latāphaṭkī | bhā.
niphālanam | klī | darśane | vai.nigha.
niphenam | klī | ahiphene | rā.ni.va.6
nibandhaḥ | puṃ | malasūtrarodharoge, ānāhe| he.
ca.| nimbavṛkṣe | jaṭā.
nibandhanam | klī | hetau | bhā.
nibhālanam | klī | darśane | trikā.
nimajjathaḥ | puṃ | śayane | nidrāyāṃ | vai.nigha.
nimajjanam | klī | snāne, avagāhane | hai.
nigha.
[ vā.ci.7a.
nimaīkaḥ | puṃ | māṃsasya vividhavyañjanaprakāre
nimitta(ka)m | klī | hetau | sā ni.
cihne | bhrama. 1 (kam) cumbane | śa.mā.
nimittakṛt | puṃ | kāke | rā.ni.va.16
nimolaḥ (nam) | puṃ, klī (nam) | nimeṣe
he.ca.
23.6.8
nimeṣaḥ | puṃ | netravartmagatarogabhede | uktañcaṃnimeṣaṣoḥ śirā vāyuḥ praviśe vartmasaṃśrayāḥ
cālayedati varmāni nimeṣaḥ sa gadī mataḥ ||” su.
u.6a. | nimiṣe | śaṃgrak | śa.ra.
nimeṣaruk | puṃ | khadyote | trikā.
nimnagama | klī | jale | rā.ni.va.14
khyātavṛkṣe | nim gāṃch | hiṃ nim | saṃ niṃbu,
limba | kaṃ bevu | taṃ yepaceṭṭu | tā. vepumūram
tatparyyāyaḥ, - ariṣṭaḥ, sarvvatobhadraḥ, hiṅguniryāsaḥ,
mālākaḥ, picumardaḥ, prabhāṅgata, pūyāriḥ, charddanaḥ,
akapādapaḥ, pūkamālakaḥ, koṭukaḥ, viṣaghnaḥ,
nimbakaḥ, kaiṭaryya, varalacaḥ, chaddighnaḥ, prabhadraḥ,
pāribhadrakaḥ, kākaphalaḥ, korakaḥ, netā, sumanāḥ,
viṣau1ṣaṇaḥ yavanaṣṭaḥ, pītasārakaḥ, śītaḥ,
rājabhadrakaḥ| guṇāḥ- śrotaḥ tiktaḥ vraṇakṛmivamiśophāḥ saṃ aha. bahuviṣapittaghnaḥ viśevatī hṛdayavidāhaśāntikaraśca | rā.ni.va.8 | tatphalaguṇā. - rasaṃ tiktaṃ pāke kaṭu bhedanaṃ snigdha laghu
uṣṇaṃ kuṣṭhaghnaṃ gulmārśaḥkṛmimehaghnañca | bhā.
'pūvāntanānimnavāsākhagutā;' bhā.vā. 125bha.
āragvadhādau | khaḍjūrahale | tālośapatre
marice | palāṇḍau | haraṇamūlake | rā.ni.va.23
nimbataṇḍaḥ | puṃ | pāribhadradrava | rā.ni.va.8
nimbravṛkṣe | mandāravṛkṣa | bhrama.
nimbatailam | klī | nimbaphalīyataile | nimphalera tela | guṇāḥ-kaṭūṣṇakṛmikuṣṭhakaphaghnañca
rā.ni.va.5
nimbapañcakam | klī | pañcanimbe | rā.ni.va.22
nimbapatram | klī | prasiddhaṃ, ekapice ditam
nimnapātā | si.yo.ra.pi.ci.khakhakhāyeṃ | guṇāḥ
-“nimnapatraṃ smṛtaṃ netryaṃ krāmapittaviṣapraṇut
vātalaṅkaṭupākañca sarvārocakakuṣṭhanut ||” bhā.
ca.da.aṣṭāṅgadhūpe
23.6.9
nimnaprasavaḥ | puṃ | nimbapuṣpe | vā.ci.6a
nimnarakaḥ | puṃ | mahānimbe | maśanim
nimnavojaḥ | puṃ | rājādanīvṛkṣe | thanīṃ
gām̐ch | rā.ni.va.11 | lī | nimbasya vīje
nimbuḥ (mbūḥ) (kaḥ) | puṃ | (Citrus medica, Var. acida.) yamnajambīravṛkṣe | ṭeka
levura gāṃi, kāgajī lebū | naṃ niṃbe | kaṃ niṃbu
tatparyyāyaḥ,- amlajambāraḥ, vaniḥ, doṣaḥ,
vahnibījaḥ, antasāraḥ, dantadhātaḥ, śodhanaḥ,
antumārī, nimbūḥ, rocanana | gaṇāḥ-phalamamlarasaṃ
kaṭanā gurukṣāmavātaharama bāmyaṃ cakṣuṣya kāsakaphakaṇḍacchardi haraṃ | prakṛmatīva rucyam | rā.ni.
va.11 | nimbūkamantaṃ vātaghna dīpanaṃ pācanaṃ lagha
kṛmighna tīkṣṇamuṣṇañcahṛdya śūle hitaṃ rocana mandāgnī
baḍaṃgarda ca hitam | bhā.| “nimbu kaṭumimamurunāśanaṃ tīkṣṇā mṇasudaragrahvāpaham | vātapittakaphaśūlināṃ hitaṃ naṣṭadhānyaruci-śothanamyavama
vidoṣasadyojvarapīr̤itānāṃ doṣāgnitānāñca kṣatrajjalānāṃ | malayahe bar̤agarda hitañca virttūṣikāyāṃ
ru.nayo vadanti |” ani.17a.
nimbū kapānakam | klī | nimbū rakṣakṛtaprapānake
levura śarvat | nimbū rasaḥ 1 bha. śarkarīdravaṃ 6 bha.
lavaṅgamaricacūrṇena saṃmiśraśa kṛte pānake | bhā.
niyataṃ | puṃ | gandhake | ra.sā.saṃ.vasantatilakarase
niyamanaḥ | puṃ | nimbavṛkṣe | vai.nigha. | klī
rasasya saṃskāraviśeṣe | See pāradaḥ
niyamakagaṇaḥ | puṃ | rasaniyāmakadravyasamūhe | yathā- sarpākṣīvamakarṇakī kañcukā yamaciñcikā| śatāvarī śaṅkhapuṣpī śarapuṅkhā punarnavā
suṣāparṇī ca matsyākṣī brahmadaṇḍo trihāiino
anantā kākajaṅghā ca kākamācī ca pātikā
viṣṇukrāntā sahacarā sahadevī sahāvalā | valā
23.6.10
nāgavalā mūrkhā cakrarmākūrajhūkī | pāṭhā tāmalakī
nīlī lājinī padmacāriṇī | ghaṇṭā vidhapaṭā
gājahvā kokilākṣī canañjaniḥ | ākhuparṇī
kṣīriṇī ca trivuṭau meṣaśṛṅgikā | kṛṣṇavarṇā ca
tulasā siddhī ca girikarṇikā |” ra.sā.saṃ.
niyāgaḥ | puṃ | idameva kartavyamiti avadhāraṇā
yathā - pathyameva bhoktavyam | su.u. 25a.
niyāṅghā | puṃ | kukkuṭe | rā.ni.va. 16
niyyā | strī | suṣaṣaṇḍāmramāne | pa.pra.
niranvatā | strī | upavāsī
niraśanam | klī | anaśane | vyāka.
nirasanam | klī | nirjīvane | bhrama.
nirasā | strī | nirjī vikāvṛkṣe | rā.ni.va.8
nirātaṅgaḥ | tri | rogamukte | rā.ni.va.20
nirāpaśāliḥ | puṃ | jalaśūnyakṣetre ścāmrasañjātaśālidhānyaviśeṣe | nirjala kṣetrera hema
nirū
kkika śoṣṭhaṃ | saṃ rūpaśāli | kaṃ tarunenaṃ | śvāḥ
-maḥ śvāśca śotanaḥ pingaṭāṅgaḥ dviḍauṣa
haṣṇaḥ pathyaḥ sarvarogahṛt | rā. ni. 118
nirāmajvaraḥ | puṃ | pakkajvare | lakṣaṇaṃ“bhūyatvā tallaghatvaṃ gātrāṇāṃ jvaramārddavam :
doṣapravṛttirbraktāhaṃ nirāmajvaralakṣaṇam ||” bhā.ni
nirāmayaḥ | puṃ | śūkare | śa mā. | vanakārī
mai | triṃ rogamukte | rā.ni.va. 27
nirāmāluḥ | puṃ | kapitthavṛkṣe | śa.ca.
nirālakaḥ | tadākhyamatṛkṣabhede
nirālambā | strī | ākāśmāṃsī | vṛkṣa
jaṭāmāṃsī | rā.ni.va. 12
nirindriyaḥ | tri | indriyaśūnye | [ śa.ca.
nirāṅgaḥ | tri | niyaṅke | niṣpāre | vā.vi.
nirutyaḥ (tyitaḥ) | vi | mṛte| ra.sā.saṃ
niruktayākaraṇam | klī | saptalauhānaṃ mitrapañcakādibhiḥ pākena māraṇaṃ | “sarvvamanbhūtaṃ lauhaṃ
23.6.11
paktvā mitrapañcakaiḥ | yathaivaṃ syāniruktaṃśca saṃvyaroktaruṣṭrayam ||” matāntaraṃ yathā- “gotrataṅkaṇakaṃ
lauhaṃ saptakhalla vimarddyat | dinekañcaikaṭāṭhārveruṅgā gajapuṭe pacet | ityevaṃ sarvvalauhānāṃ karttavyaṃ
syānnirutthitam ||” ra.sā.saṃ.
niruddhagudaḥ (pāthuḥ) | puṃ | sannāmakagudarogaṃ | cakṣaṇādi yathā- “vegasandhāraṇādvāyurvihato
gudamāśritaḥ | niruddhati mahat srotaḥ sūkṣmadvārakaroti ca || mārgasya saukṣmāt kṛcchraṇa purīṣaṃ tasya
gacchati | sanniruddhagudaṃ vyādhinana vidyāt sudustaram ||” su.ni.13aḥ
niruddhapraka(kā)śaḥ | puṃ | medūjanadaroga
viśeṣe | lakṣaṇaṃ- vātopasṛṣṭamedhantu carmma saṃśrayate
marṇim | maṇiścarmmopanaddhastu mūtrasroto ruṇāddha ca
niruddhaprakaśaṃ tasminnasraṃvāramavedanam || su.ni.
13a. | [a.
niruddhamaṇiḥ | puṃ | niruddhaprakaśe | vā.u. 32
nirūpamaḥ | puṃ | gaudhera kajātibhede | godhāmāpa
viśeṣe | śca.
nirūhaḥ | puṃ | vastiviśeṣe | “kaṣāyacauratailairyau
ni dūḥ sa nigadyate |” su0 ko | tatra parimāṇaṃ
- karke 12 tau pitte 8 tau. vāte ca 6 tau
grāhyam | sa īmadhunāya 3|4
23.3.1
palāni yathākramaṃ
kaphapittavāteṣu grāhyāṇi | tatrā kalkasya 2 pa,
makathasya 2 tau | rasakṣaurāhvamadhyatrāṃṇa ekaikaṃ
palaṃ grāhyam | iti nirūhavastikalpanāmātrā
jñāyā | ye nivṛcyā chi. ma coktaṃśśamadīptavarūśamanarukhana dūṣapri kalanadhatanaṃvāpanayukkara dhāgamaḍīsaravalimeṭana bahudhā| teṣāṃ lakṣaṇāni tattatkhyādhi
samyāṇāṃ | bhā. | tatra kālādi- “anuvāsya
dvipaptataṃ tṛtīyo'hni niruhayet | madhyāhne kiñcidāhārai prayukte valimaṅgalai | pañcakāsaṃditātsadyahamalaṃ nātibubhucitam | madhunne dṛnkalkavāthakaṣāyāvāpata kramāt trīni ṣaṭ dve daśa coṇi palānyanirūhayogiṇāṃ | pitte catvāri catvāri dve vipadyacatuṣṭayam | ṣaṭ vāṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi
nirūhaṇam ||” ca.da.
nirodhaḥ | puṃ | nāśe | rodhe | me.
nirogyagāliḥ | puṃ | vāpitaśālī | tāṃtā
śāna | guṇāḥ- laghatraḥ śīghrapākā guṇottarā vidāhinaḥ doṣaghnā balyā mūtravarddhanāya | rā.ni.va. 16
niṛtiḥ | strī | bālasya tannāmakramātṛkāyaṅghaviṣṣa | bālagrahaviśeṣe | yathā daśamaṃ dine māsi
varṣa vā bālā gṛhṇāti | taṃna tasya jvaragātrodvejanādi
bhavati | ca.da bālo.ci.
nirgandhaputro | strī | śākhālivṛkṣe | śa.ca.
nirguṇḍī (ṇḍo) | strī | (Vitex negundo.) svanāmakhyātadṛkṣe, sindhuvāradṛkṣa, nirbhindā
gāṃru, siṃḍa uḍoḍaṃvāla, nirguṇḍī | majiṅkura
te nābiliṃceṭṭu, tellava | bam. kaṭṭāri | tā.
nokuci | dāḥ mānvāli | phā. sisuvān gurjaṃ.
nagoḍa | kīdṛśaṃ nirgūḍa saṃnduvāra iti ca
tasparyāyāḥ, - sindhuḥ, sindhukaḥ, indrasuriṣaḥ,
indrasurasa., nisa gaḍo, indrāṇikā, indrāṇī,
nindukaḥ, sinduvārakā, pīlobho, śaṃkrāṇī,
23.3.2
kānanāṃgriṇī sūgmā, cakraprapatraḥ, visandhakāḥ,
sūramā, sinduvājitaḥ, sthirasādhanakaḥ, canantaḥ,
siddhaka., arthāsaddhaka | bhā.| sā caturdhā-śvetā
nīlā cāruṇā kattarī ceti | sa nṛpuṣṇoguṇāḥ“nirguṇḍī kaṭukā tiktā rucā cauṇā kaṣāyakā
smṛtipradā netrahitā pathyā laghupridīpanī | saṃkhyā
varṇyo ca samprāktā gadavātacayāpahā saṃnnipātañca
vātañca śoka āmañca taikṣayā | kuṣṭhañca rūdha plīhāṃ
gulmaḍa ṇḍavrajaṃ tathā | virṣa śūlañcāruciñca jvaraṃ maṃdorujaṃ tathā | gṛhanīñca pratiśyāyaśvāsaṃ śvāsañca
nāśayeta | vittanāśakage proktā parṇamasyā lava
smṛtama | kamināśakaramroktaṃ ......||” naulapuṣpāguṇāḥ- “nolā nirgaṇḍikā tiktā rucā coṣṇā
kaṭuḥ strā tā | cākṣānavātabhadrarahāsa āsaḍapha
haret | vātanāśakarī proktā,...., ||" vai, dravyaguṇaḥ
rā ni.va.4 | kastarīgaṇāḥ- nirguṇḍī kastūrīyuktā
kaṭvī tiktā kaphāpahā | vātakṛcca śūlañca
kaṇḍa duṣṭhañca nāśayet || cāruṇyauḥ rvatakṛśayoḥ guṇāḥ- praukā cāruṇanirgaṇḍau pathyā
pittajvaraṃ haret | viṣañca gṛhaṇīvātaṃ nāgārddhavarṣākāriṇo | parṇaśvāsāstu kaṭukakṣānnidrātrika
laghu | kramīn kaphañca vātañca nāśayeta ......
puṣpaśvāsāḥ kaṭu coṣṇā tiktaṅkamikaphāpadam
plīhāṃ gulmañca vātañca kuṣṭhaṃ śothañca nāśayet
arucernāśakamproktamuṇḍañceva vināśayet ||” vai.
dravyaguṇaḥ | See sinduvāraḥ | nīlanirrguṇḍī
rā.ni.va.4 | su.sū.30a. | nīlaṃśaphālikāyāṃ
śa.ra.
nirghātaḥ | puṃ | cakraviśeṣe
nirghātanam | klī | daśanaṃ tatra vicālya śalloddharaṇarūpe karmmaṇi | su.sū.7a.
nirjaraḥ | tri | jarārahite | klī | sudhāyām
śa.ra.
23.3.3
nirjarasarṣapaḥ | puṃ | daivasarṣape | rā.ni.va 1
nirjarā | strī | gaḍūcyāṃ | tālapayyāṃ | mṛgī
me.
nirbharaḥ | puṃ | gaje śauṇḍau | śa.ra. | tṛṣāmale | mai. | śailani srata jalapravāde | jharanā
tatsa ryāyauḥ, - jhāraḥ, nirjhāro, jhararā, kṣarā
sannanaguṇāḥ, - madhuraṃ pathyaṃ, vahnidauna, kaphaprada
nirjhariṇī (ro) | strī | nadyām
nirṇāthanam | klī | gajāpāde | śa.ra.
nirṇojakaḥ | puṃ | rajake | cama.
nirṇojanam | klī | cākune | dhāvane
nirdam | klī | vakasārai, hastītyāṃte| mai
nidaddanaḥ | puṃ | bhaṅgātakravṛkṣe | klī | tarha jī
rā.ni.va.11
nirdahano | strī | suvvīgām | mugī | ra.
mā. | ca.da.śava.ci. | “tayābhayā nirdahanāñca |”
nirdiṣṭaḥ | vi | valavati. sāsaṃle śa.ca.
nirdeśaḥ | puṃ | vistāravacane | yathā - “śārīramānnu ceti |” su.u.65a.
nirbhatsanam (nā) | klo, strī | bhartsane,
sāchāyām | rā.ni.va.6
nirbhittvāṃbhiṭa; | puṃ | phuṭikāyāṃ | śa ci.
nirbhūṇaḥ | tri | visphārite | sā.ni.
nirmī (mī) dhvā(dhyā) | strī | nalikānāmagandhadravye | rā.ni.va. 12
nimmīlam | klī | katakaphale | nimbolā
aśvake | me. | vi | pavinne
nirmalopalaḥ | puṃ | sphaṭikai | rā.ni.va. 13
nimmāṃlyam | klī | śivanirmālye | ca.da.unmā.
ci. | devīcchiṣṭadravye | purāṇam | [va.12
nimmīlyā | strī | spṛkkānāmagandhadravye | rā.ni.
nirmīṭaḥ | puṃ | vanaspativiśeṣe | vikā.
kharpara | dhāparāṃ | dvārā.
nirmokaḥ | puṃ sarpa kañcake | māṭapatra
(thā kabha | bhā.sa.4bha. garbhāca.
nirṣāṇam | klī | gajāpāṅgadaśe | he.ca.
niryātanam | klī | māraṇe | he.ca.
niryyāsaḥ (kaḥ) | puṃ | tarucaure | gāṃchera
23.3.4
kāṭhā | valkala | chāṃla | ramā. | kaṣāye, kāthe
śa.mā. | lākṣāyām | hai. nigha.
niryā(siḥ) so 'n] | puṃ | śākhoṭakavṛkṣe
pa.su.
niryyapaḥ | puṃ | nirdhāte | śa.mā.
niryyūṣaḥ | puṃ | nirgaudhadhānukasaṛthe | kāthericatha
23.55.1
nā. | pa.pra. kha. | “niklīthantyantaṃ
ta' nayośca iti laḍitaḥ |” ucca.mū. | niryāta
āne| cama.
nirloham | klī | vīlakhāsagarūkadravye | dhūpaścātra go| rā.ni.va.6 | byāṭanaci | mahā
hai.nigha.
[ he.nigha.
nirvva (rva) yanī | klī | bahirnāryāṃke | he.ca.
nirvvacanam | klī | niścitavacane | yathā“ādiśyetāśvinariti cāyurvedaḥ |” su.u.65a.
nivā [ 612 ] niśi
nirvāpaṇam | vi | ropaye | nāśane | vā.vi.
[ ṣva | [ sarpe
nirviṣaḥ | puṃ | jalasarpe | vai.nigh | viṣahīnenirviṣā (ṣo) | strī | (Curcuma zedoaria.) kedāra deśīyauṣadhaviśeṣe | nirvikhī
ghāsa | nirviṣā iti mahārāṣṭra prasiddhā
tatparyyāyāḥ, - apaviṣā nirvikhau, vivaśā, viṣāpahā, viṣahantrī, viṣābhāvā, aviṣā, viṣavairiṇī
guṇāḥ-kaṭuḥ śītā kaphavātaraktaghno bahuviṣaghnī
vraṇaropaṇī ca | rā.ni.va.6
nirvījā | strī | kākolīdrākṣāyāṃ | kimuddim
rā.ni.va.11
nirvvṛttiḥ | strī | utpattau | niṣpādau | “nirvvṛttirāmayasyāso |” mā.pañcani.
nirvvaidhisaḥ | puṃ | tannāmakakaṇṭhavasannākṛtau
“sa ca pīṭhopamapāliḥ ubhayataḥ cauṣapulikāśritaḥ |” su.sū.16a.
nirvviṣṭanam | klī | nār̤īcaure | hārā.
nirvvyathanam | klī | chidre | vyama.
nihvāraḥ | puṃ | makhamṛgavyādhabhavane | āṅgikatallama | nirhhārethe, śalyāyudhāṭane | me.
nihvāragṛham (sthāna) m | klī | nirhārabhavane
māthasthāna | śalyotyāṭanagṛhe | chā.ti.
nirhārī (rin) | tri | dūragāminya | vyama.
nilimpā | strī | dīinabhāṇḍau | logavi
vikā. | [ ka.
nivandhaḥ | puṃ | magrasya kakuvaṃdhabhāge | ja.da.2
nivātam | klī | vātābhāve | guṇāḥ- “nivātaṃ
23.55.2
svāvṛdhe savyamārgetyāya ca sarvvadā |” su.ci.23vya.
nihattasaṃjñam | klī | guhmarogabhede | nidānāda yathā- 'vivarttanādviduṣṭena vāyunā cako
mṛṭunāṃ | nirūstaṃ savandāhaṃ kacipākañca gacchati
piṇḍitaṃ grathitaṃ carmyaṃ ta pralambamadhīmayeḥ | nivṛttasaṃjñaṃ saphakapheṇacū kāṣṭhivattaṇu tat ||” bā.u.36vya.
nivyalyā | strī | chakhadantīvṛpe | rā.ni va 6
niśā | strī | haridrāyām | pa.su. | rā.ni.va.
6 | yāmaharidrāyām | bhā. saṃvṛdaraṇa' tālīmādiṣaṇa | dāruharidrāyām | rātrī
niśākaraḥ | pu | kukuṭe | bhū.ra | candre
niśākhyā | strī | haridrāyām | rā.ni.va.6
niśācaraḥ | puṃ | caurakānāmagandhadravye | vyayaṃ
yaṣṭiṣarpaṇyaṃsaṃ va bhedaḥ | bhaṃṭaura iti nepāladeśe
prasiddhaḥ | rā.ni.va.12 | pecake | śṛgāle | sarpe
me. | cakravāke | bhū.ra. | rāvivarajīve
niśācaro | strī | kaiśinonāmagandhadrapaṇe
jaṭā
niśāṭaḥ | puṃ | pecake | hai.ca.
niśāṭakaḥ | puṃ | guggulau | rā.ni.va.12
niśāṭanaḥ | puṃ | pecake | halā.
niśāṇaśilā (likā) (ṇī) | strī
aniśitakṣurādisuniśrāṇārtha māṣaparṇasūkṣmānāpitaśilāyām śūniṣṭhena bina | su.sū.8vya.
niśādarśī (dṛn) | puṃ | pecakapakṣiṇi
niśādiḥ | puṃ | haridrāditye | vā.u.2tha.
niśāyyam | klī | haridrā dāruharidrā ca
vā.sū.15 42 sukhādiva. | “diśaśyā dvitikā |”
niśāntam | klī | prātaḥkālaṃ | rahaḍe
niśāntyaḥ | tri | rātragranthe | rāṭhakaunā
strī | jatukālasāyām | rā.ni.va.3
niśāpatiḥ | puṃ | karpūre | ama. | candre
niśāpuṣpam | klī | utpale | kūṭṭi kūla
rā.ni.va.10 | [ bhū.ra.
niśābhaṅgā | strī | dugdhapṛcchām | dhṛṣṭṭūgrā
23.55.3
niśāmūṣā | strī | vyasmabhūṣāyāṃ | rasa.ra.
ṭikā-ci.
niśāsṛgaḥ | puṃ | śṛgāle | bhū.ra.
niśāloham | klī | pāṇḍuroge lauham
“lauhacūrṇa niśāyugmaṃ viphalāgoghṛtodbhūtaṃ | prākṣasvākṣapraṇaṃdirthyāśāmakṣāpāñca śāntaya ||” ra.sāṃ.sa
niśāvanaḥ | puṃ | śaṇatṛpe | rā.ni.va.4
niśāvedī (in) | puṃ | kukkuṭe | īṃ.ca.
niśāhāsaḥ | puṃ | kumudavṛpe | vikā.
niśāhāsā | strī | śephālīkāyām
niśāhvā | strī | haridrāyām | vyama.
mālavadeśaprasiddha jtukākhyalatāyām
niśikrāntaḥ | puṃ | bālānaṃ rātrirodanarogau
"kukundaśamano māso indirā vilambaneka | saniguṃchodalaṃ dhūmāt niśikando'si no śiśauḥ ||”
rasa.ra.bāla.ci.
niśitam | klī | tīkṣṇalohe | rā.ni.va.13
niśipuṣpā ( ṣpikā ) ( ṣyau ) | strī
śephālikāvṛkṣe | cikā. | bhū.ra.
niśubhanam | klī | māraṇe | halā.
niśyetaḥ | puṃ | bakapakṣiṇi | cikā.
niśyovā | strī | pretavikṛti | viḍati
teur̤o | vai.nigha.2bha.ka.ci. gṛṣṭhādigaṭau
niścalā | strī | śālaparṇīm | rā.ni.va.4
pṛthivyām
niścalāṅgaḥ | puṃ | bake | rā.ni.va.16
niścārakaḥ | puṃ | purīṣavyathāparaparyāya pravāhikāmehe | nī | chi.dyo.pacāḍikāci.śrokaṇḍaḥ
"pravāhikiti sā khyātā kaiśvinniścārakastu saḥ|”
pagaśraraḥ ḍallaṇaśca | [ vikā.
niścukaṇam | klī | dantaśāṇe | dañnumañjana
niśvāsaḥ | puṃ | śvāsanisarge | bahirmukhavāse
he.ca.
niśvāsakaḥ | puṃ | vādhau
niṣṛdhiḥ | puṃ | ttvapiṃṣipe | stambhe | uṣā.
niṣṣakkam | klī | āsane | suniyannaśāke
bhū ra.
niṣṣaṅgaraḥ | puṃ | kaī me
niṣādayakṣaḥ | puṃ | yakṣaviśeṣe | tadāviṣṭasya
lakṣaṇaṃ yathā- “raholā kāṣṭha-lauṣṭādi bhramantaṃ
First 37 of 50 passages. Read on
Linked texts (5)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Rasendracintāmaṇi — Ḍhuṇḍhukanātha, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Rasendrapurāṇa — Rāmaprasāda, Sanskrit
- Caryācandrodaya — Dattarāma, Sanskrit