Pramāṇa · Search · About · API

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 27

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 27

Language
Sanskrit

Contents

27.0.1

to. | ‘śarāvābhyāṃ bhavet prasthaḥ |’ vamanādau sārddhatrayodaśapalaparimāṇe | “vamane ca vireke ca tathā
-śroṇitamokṣaṇe | sārddhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ ||” pa.pra.1kha. | pālyāṃ | trikā.
prasthakusumaḥ | puṃ | maruvakavṛkṣe | gaṃdha tulasī
rā.ni.va.10 | jamborabhede
prasthapuṣpaḥ | puṃ | śvetamaruvakavṛkṣe | kṣudravanarukṣāmaruvakai | ama. | jamborabhede | a.ṭī.bha.
prasthavān | puṃ | parvvate | rā.ni.va.2
prasthikā | strī | āmātakavṛkṣe | vai.nigha.
māṇikāthām | pūdinā | bhā.
prasphoṭanam | klī | pacane | he.ca. | sarpe
ama.
prasravaḥ | puṃ | dugdhe | vai.nigha.
prasravaṇam | klī | sūtre | dugdhe | prakarṣeṇa srāve
vai.nigha. | puṃ | caseṃ | trikā.
prasravaṇajalam | klī | nirjharasalile
jharaṇāra jala | guṇāḥ -svacchaṃ madhuraṃ laghu rocanaṃ
dīpanañca | rā.ni.va.14
prabhraṃsinī | strī | yonirogaviśeṣe | tallakṣaṇaṃ
yathā-“prabhraṃsinī saṃsrate ca kṣobhitā duṣṭrajāyinī |” mā.ni.
prasrāvaḥ | puṃ | sūtre | rā.ni.va.18
prasrutadadhi | strī | vastragālitadadhani | vai.
nigha.
prasvedaḥ | puṃ | atigharmme | vai.nigha.
prahanemiḥ | puṃ | candre
praharaḥ | puṃ | divasasyāṣṭamabhāge | aṃśūra | ama.
praharakuṭumbī | strī | kuṭumbinīkṣupe | rā.ni.
va.5
praharṣaṃ(rṣi)ṇī | strī | haridrāyām | hārā.
prahasantikā (ntī) | strī | śuklayūthikāyām | trikā. | vāsantīpuṣpavṛkṣe | rā.ni.va.10
prahastaḥ | puṃ | saṃhatavistṛtāṅgulikare | capeṭe
rā.ni.va.18
prahāraḥ | puṃ | āghāte
[ bhā.
prahāravallī (llarī) | strī | māṃsarohiṇīvṛkṣāyām
prahiḥ | puṃ | kūpe

27.0.2

prahiṃstrā | strī | prasāraṇyām | gaṃdhabhādāliyāṃ
vai.nigha.
[ vāyuḥ
prahorajā | strī | kuṭumbinīkṣupe | rā.ni.va.5
prahṛṣṭakaḥ | puṃ | kāke | vai.nigha.
praheṇa (la) kam | klī | piṣṭakabhede | dvārā.
tatparthyāyāḥ, - vācanaṃ, vācanakaṃ, pratīpāyanaṃ
prahlādaḥ | puṃ | kāmakṛtaharṣe | bhā.la.1bha.alakañji.ci. | “prahlādaṃ cāsya vidhāya |”
prahlādinī (dī) | strī | raktalajjālukāyāṃ
vai.nigha. | rā.ni.va.5
prakṣālanam | klī | dhāvane | dhoyā | su.sū.7a.
mārjjane
prakṣepaḥ | puṃ | kaṣāyādau cūrṇādinikṣepe | kalkī
tasya mātrā karṣamitā | “prakṣepaḥ pādikaḥ kvāthāt
kanhe kalkasamo mataḥ | ṣoḍaśāṃścaghṛtakṣīraṃ vātapittakaphāṃkṣisu | kṣaudragur̤āyai dātavyaṃ viparītā tu
śarkarā | mātrā caudraghṛtādīnāṃ saṃ hi kvāthe ca cūrṇavat | mādhikaṃ hiṅgu-sindhūtthaṃ jaraṇādyāstu
śāṇikāḥ | paribhāṣābhisāmanyaḥ pracepo'pya cire
param ||” pātayaṣṭabaṭailādiṣu prakṣepaḥ kalkasamo
mataḥ | pa.pra.1kha. | prakṣepakālaśca -“avatāryya yadā
davvrtyā paricakṣā punaḥ punaḥ | yadā pāṇiṣvaho bhūto
nikṣipedauṣadhantadā ||” śītaralākararasamuccaye
prāktanaḥ | tri | prakṛtisampanne | sukhasādhye
mā.jva.ni.
prāktanajvaraḥ | puṃ | vasantaśaraduṅgave jvare
“kālaprakṛtimuddiśya procyate prāktanajvaraḥ |” ca.ci.
3a.| “varṣāśaradvasanteṣu vātārthaiḥ prāktavaḥ kramāt |”
“prāktanavānilīhavaḥ |” mā.ni.
prāktanadoṣaḥ | puṃ | prakṛtisampannavātādau | yathā
- varṣāśiśirayorvāyukaphau, grīṣmaśaradau, pittakapau,
hemantavasanttayoḥ kaphakapau | iti, su.sū.10a,
prākcaraṇa| | strī | yonirogaviśeṣe

27.0.3

tallakṣaṇaṃ yathā,-“maithunādativālāyāḥ pṛṣṭhajaṅghoruvaṃcaṇam | rujayan dūṣayed yoniṃ vāyuḥ prākcaraṇā hi sā ||” ca. ci.30a.
prākphalaḥ | puṃ | panasavṛkṣe | jaṭā.
prāgbhāgaḥ | puṃ | kāyapūrdhvabhāge | vai.nigha.
prāgbāṭam | klī | aghanadadhani | gām̐ulā daī
trikā.
[vāyuḥ
prāgvātaḥ | puṃ | pūrdhvadigbhavavāyau | See pūrdhvaprācikā | strī | śyenapakṣimadhyām | vai.nigha.
vanamaṃcikāyām | ḍām̐śa | ana.bha.
prācī | strī | pānīyāmalike | vai.nigha.
prāconapanasaḥ | puṃ | vilvavṛkṣe | trikā.
prācīnā | strī | pāṭhāyām | rā.ni.va.6
rāsnāyāṃ | śa.ca.
prācīnākarakaḥ | puṃ | madhurakharjūravṛkṣe | rā.
ni.va.11
prācīnāmalakam | klo | pānīyāmalike
pāṇi āmalā | “prācīnāmalakaṃ loke pānīyāmalakaṃ khyātaṃ | prācīna| malakaṃ doṣatrayajit jvaraghāti ca ||” pasu. | guṇaḥ-madadoṣaharam | su.
sū.46a.
prācīvalaḥ | puṃ | kākaturuṣkām | keuṭuṭī
kākajaṅghāyāṃ | nadīviṣvalyāṃ | gakhadūliyāṃ
su.sū.38a.surasādiḥ
[bha.ci.
prācyakarkaṭaḥ (kaḥ) | puṃ | kaṅkerī | ḍhekūśūra
prāṇaḥ | puṃ | tannāmakadehasthavāyau | “vāyuryo
vaktrasañcārī sa prāṇonāma dehadhṛk | so'naṃ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate | prāyaśaḥ kurute duṣṭo
hikkāśvāsādikāg gadān |” su.ni.1a. | jīvane
“agniḥ somo vāyuḥ satvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi
bhūtātmā iti prāṇāḥ |” su.sū.śā.4a. | bale
śakaṭavān | bhā.
prāṇakaḥ | puṃ | jīvakauṣadhī | me. | gandhavīle
prāṇathaḥ | puṃ | balavati puruṣe | vāyau | uṇā.
prāṇadaḥ | puṃ | jīvakavṛkṣe | rā.ni.va.5 | strī
raktādhātau | jatrī | he.ca.
prāṇadā (pradā) | strī | ṛddhau | rā.ni.va.5

27.0.4

mahārāṣṭrīkṣupe | jalapippalyām | rā.ni.va.4
vai.nigha.2.sandhikkañja.ci | harītakyām | rā.ni.va.
11 | vā.ci.1a. | “prāṇadāmadhukaiḥ kṛtā |”
prāṇadā (gur̤ikā) | strī | aśśsi gur̤ikāyām | pāṭhaḥ-“tripalaṃ śṛṅgaverasya caturthaṃ maricasya
ca | pippalyāḥ kur̤avārddhaśca cavyāyāḥ palameva ca
tālīśapatrasya palaṃ palāddhaṃ keśarasya ca | dve pale
pippalī mūlādarddha karṣañca patrakāt | sūkṣmailā karṣamekantu
karṣaṃ lvagsyapālayoḥ | gur̤āt palāni viṃśacca
cūrṇaṃmekatra kārayet | akṣapramāṇā gur̤ikā prāṇadeti
ca sā. smṛtā | pūrvaṃ bhakṣyāca payāñca bhojanasya
yathābalaṃ | madyaṃ māṃsatsaṃ yūṣaṃ kṣīraṃ toyaṃ pivedanu
keśaraṃ nāgakeśaraṃ, caturthaṃ palamekamityartha. ||” ca.da.
śuṃṭha 3pa. marica 4pa. pippula 2pa. caī 1pa.
tālīśapatra 1pa. nāgeśvara 4to. pippūlamūla
2pa. tejapatra 1to. choṭīelāca 2to
gur̤atvak 2 to. beṇora mūla 2to. purātana
gur̤a 30pa. | eī samasta cūrṇa o gur̤a ekatra
mār̤iẏā gur̤ikā bāndhibe | mā.

27.10.1

to.
anupāna dugdha bā jala | baddhakoṣṭhatāya śuṃṭha
nā diyā harītakī | pittārśe gur̤era
parivartte cūrṇasamaṣṭira 4guṇa cini dibe
prāṇanam | klī | jīvane | jaṭā. | puṃ | gale
śa.ca.
prāṇanā | strī | harītakyām | ṛddhau | vai.nigha.
prāṇantaḥ | puṃ | rasāñjane | uṣā. | vāyau
prāṇanto | strī | chikāyām | cavadyau | uṣā.
prāṇapiṇḍaḥ | puṃ | sugandhavīle | hai.nigha.
prāṇa (pradā) priyā | strī | ṛddhau | pasu.
prāṇavahasrotaḥ | klī | prāṇavāyunetari srotasi
te ca dve tayormūlaṃ hṛdayaṃ | su.śā.9a. | “hṛdaya
mahāsrotasya |” ca.vi.5a.
prāṇavāyuḥ | puṃ | hṛdayasthavāyau | vai.nigha.
prāṇasaṃyamaḥ | puṃ | śvāsanirodhe | hai.nigha.
prāṇasaṅga | klī | śarīre | vai.nigha.
prāṇahārakam | klī | vastranābhe | rā.ni.va.6
prāṇācāryyaḥ | puṃ | cikitsake | vai.nigha.
prāṇāpānau | puṃ di. | aśvinīkumārayoḥ
prāṇābhisaraḥ | tri | prāṇāyatanendriyaroganidānādyabhijñaṃ | ca.sū.26a.
prāṇāyatanam | klī | nābhyādiṣu prāṇāsthiyādhāriṣu | tacca daśa—"nābhirojo gudaṃ śukraṃ śoṇitaṃ
śaṅkhakau tathā | mūrddhāśrūkaruthṛdayaṃ prāṇāyatanamaṃ
daśa ||" rasa.ra.ja.ci.
prāṇāyāmaḥ | puṃ | prāṇavāyurodhe | [ va.3
prāṇimātā | strī | pṛśnīparṇyām | rā.ni.
prāṇihitā | strī | pādukāyām | trikā.
prāṇī (in) | puṃ | jantau | tri | prāṇaviśiṣṭe
ama.
prāṇeśvararasaḥ | puṃ | sannipātajvare rasaḥ
pāṭhaḥ—"śṛṅgasūtaṃ tathā gandhaṃ sūtāddhaṃ viṣasaṃyutam
samakṣaṃ markaṭaittālamūlyonauraiścūrṇayed budhaḥ | pūrayet
kūpikāntaṃ ca sannirudhya viśoṣayet | saptabhirmṛttikāvastrairbadhdivā tu śoṣayet | puṭet kumbhī pramāṇena

27.10.2

sāṅgaśītaṃ samuddharet | gṛhītvā kūpikāmadhyānmaddeyecca dinantataḥ | ajājī jīrakaṃ hiṅgu sarjjikā
ṭaṅkaṇairyutam | gugguluḥ pañcalavaṇaṃ yavakṣāro yamānikā | maricaṃ pippalī caiva pratyekañca samāṃśataḥ
eṣāṃ kaṣāyeṇa punaḥ bhāvayet saptadhātape | nāgavallīdaladrutai bhakṣayecca rasaiśvaram | dadyānnavajvare
tīvre koṣṇaṃ vāri pivedanu ... ||" pārā, gandhaka
प्रत्येक 1 to. miṭhī ৷৷0 to. tālamūlīra
rase 3 dina mār̤iẏā kām̐cakūpīra madhye bhariẏā
kūpīra mukha rūddha kariẏā śukāibe. pare
sei kūpī mṛttikāra sahita sātapuru nekar̤ā
dbārā lipta o śuṣka karibe. pare ai
kūpī kumbhīpuṭe pāka kariẏā, śītala haile
kūpī haite auṣadha bāhira kariẏā 1 dina
mār̤ibe. pare auṣadha yata haibe, kṛṣṇajīrādi
samabhāge tata laiẏā daśaguṇa jale aṣṭamāṃśa
kātha kariẏā, taddbārā 7 bāra bhābanā dibe.
kāthera drabya—kṛṣṇajīrā, jīrā, hiṃ, sājimāṭī, sohāgā, guggula, pañcalabaṇa, yabakṣāra,
yamānī, marica, pippula. र.सा.सं. .
prāṇaiṣaṇā | strī | jīvanarakṣopāyagaveṣaṇāyām | sā ca svasyasya svasthavṛttirūpā āturasya
ca vikārapraśamane'navadhānatārūpā prāṇāsupālanasya
dīrghāyuṣṭhāyobheḥ | ca.sū 1|a.
prāṇyaṅgam | klī | prāṇino 'ṅgajātaṃ māṃsāsthyādī | śi.yo.gada.ci.
prātaḥ | klī | prabhāte | ama.
prātaḥkṛtyam | klī | prātaranuṣṭheyakarmaṇi | ca.
prātaḥsnānam | klī | prābhātikoāvagāhane
prātarbhaktā | puṃ | kāke | śa.ca.
prātarbhojanam | klī | prātaḥkālīnabhojane
jaṭā. | trikā.
prātarvikasvarā | strī | mallikābhede, yā
prātarvikasati, guṇerṣādhikyāttutyā | rā.ni.va.10
prātikā | strī | vārdhakye | jarāpṛṣṣaśce

27.10.3

rā.ni.va.10
prādeśaḥ | puṃ | tarjūnyaṅguṣṭhatatakaravistāre | rā.
ni.va.18
prādhānyam | klī | svātantryapāratantryarūpe samprāptaraupādhikanāmabhede | yathā—doṣavadheṣu yaḥ ko'pi
doṣaḥ svahetubhiḥ kupito rīgamutpādayot tasyaiva
prādhānyaṃ svatantratā, tadadhīnayoḥ prakupitayordvayorvīraprādhānyaṃ pāratantryamiti jñeyam | "svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet ," mā.
pañcani.
prāprapañcatvam | tri | mṛte
prāptiḥ | strī | prakṛtau | "prāptiśca viṭapinna
kaphānivānām ” ca.da.trireke
prābodhikaḥ | puṃ | uṣākāle
prābhṛtam | klī | upaḍhaukane | anaṃ. | ca.sū.
16 a.
prāmādyaḥ | puṃ | vāstūkadrave | śa.ca.
prāyaḥ | klī | vayasi | he.ca.
prāyogikaḥ | puṃ | śamanadhūpapāne | bhā.
saṃkṣikṣadhūmrai | vā.ci.5a.
prāleyam | klī | hime | ama.
prāvaṭaḥ | puṃ | yave | jaṭā. | śukraśimbyām
prāvaraṇam | klī | uttarāsaṅge | uttarīyavastre
he.ca.
prāvāraḥ | puṃ | uttarīyavastre | ama.
prāvārakīṭaḥ | puṃ | kīṭaviśeṣe | jaṭā
prāvṛjjaḥ | puṃ | punarnavāyām | ra.ci.8a.
prāvṛṭ | strī | varṣākāle | “prāvṛṇmithunakarkaṭī|” punarnavāyām | ca.da. asatasāralīhe
prāvṛṅgatyaḥ | puṃ | śaratsamaye | rā.ni.va.21
prāvṛtam | klī | pracchādavaraṇe | a.
prāvṛṣā | strī | varṣākāle | trikā.
prāvṛṣāyaṇī | strī | raktapunarnavāyām | pa.su.
kaṣikacchau | ānāṃṅkūnī | ama.
prāvṛṣikā | puṃ | mayūre | dharaṇiḥ
prāvṛṣeṇyaḥ | puṃ | kadambavṛkṣe | ra.mā. | kuṭajavṛkṣe | kūḍaci gāṃcha | dhārākadamba | keli
kadama | rā.ni.va.9 | strī | kapikacchau | rā.ni.
va.3 | raktapunarnavāyām | gāṃdāṃpunyā | rā.ni.va.5

27.10.4

prāvṛṣyaḥ | puṃ | kuṭajabṛkṣe | kūḍaci gāṃcha
dhārākadambe | [keli kadama | rā.ni.va.9 | klinnagṛhavañce | rā.ni.va.11 | klī | vaidūryyamaṇī
rā.ni.va.13
prāśaḥ | puṃ | avalehe | pa.pra.1kha.
prāśanam | klī | bhakṣaṇe | lihane | anne
rā.ni.va.20
prāśitaḥ | tri | bhakṣite | jaṭā.
prāsraḥ | puṃ | kaśeruke | keśura
prāsādakukkuṭaḥ | puṃ | kapote | trikā.
prāsādamaṇḍanā | strī | haritāle | vai.nigha.
prāhnaḥ | puṃ | prātaḥkāle, pūrvāhna | asa.
priyaṃvadā | strī | jātīpuṣpavṛkṣe | vai.nigha.
priyaḥ | puṃ | jīvake (abhāve gṛḍūcī) | rā.ni.
va.5 | vetasalatāyām | ra.mā. | dhārākadambe
[keli kadama | rā.ni.va.9 | ṛṣabhake ( abhāve
vaṃśalocanam) | haritāle | priyaṅkau | kadambavṛkṣe
asanavṛkṣe | dāḍacimbām | vai.nigha. | khagaviśeṣe
jaṭā. | ṛddhau (abhāve balā) | sai. | mudragaravṛkṣe
priyakaḥ | puṃ | kelikadambe, mahākadambe | pa.
su. | tindukavṛkṣe | [teṃdū gām̐cha | ra.mā. | pītaśālavṛkṣe | priyāṃgauṇa | ra.mā. | ca.sū.25a.
viśeṣeṇaśaśaviśiṣṭe | tri. | hija mūṃrga | su.ci.8a.
ayaṃ vāte pathyaḥ | priyaṅgī | antare | kuṅgurī | sai.
asanavṛkṣe | rā.ni.va.9
priyakābhyaḥ | puṃ | pītaśālavṛkṣe | vai.niva.
priyakośalaḥ | puṃ | piyālavṛkṣe, allikāvṛkṣe
pa.su.
priyaṅga(ka)rī | strī | iṅgajīvantyām | rā.
ni.va.3 | asmagandhāyām | śvetakaṇṭakāryyām
rā.ni.va.4
priyaṅguḥ (ṅgaḥ) (kaḥ) | strī, puṃ | (Aglaia
Roxburghiana.) khanāmakhyātasugandhavalatāyāṃ
priyaṅgu, gandhapriyaṅgu | hiṃ priyaṃga, gandhapriyaṃga,
priyaṅgu | ke nerpiṃlagu | vam.gahulā | teṃ prekaṇapuceṭṭu

27.10.5

tatparyyāyāḥ, —śyāmā saddhiāvhayā latā govandanī
gundrā phalinī viśvaksenā gandhaphalā kārambhā
priyakaḥ kaṭuḥ kāntā latā'ṅgī kṛṣṇapṛcchī sauvarṇabhedinī gandhaphalā priyavayau priyavallī phalapriyā
gaurī tṛṇā maṅguḥ kaṅkano aṅganā gauravallī subhagā
paryyabhedinī śubhā pītā maṅgalyyā śreyasī
guṇāḥ—śītalā tiktā dāharaktapittarucau vāntibhrāntijvaraghnī sukhajājjvarī ca | rā.ni.va.12
tuvarā vātaghnī raktātisoradaurgandhyasvedagulmajvarāviṣamīghnī ca | bhā. | "yā kiñcitpāṇḍurā śyāmā
kīṭadoṣavivarjitā | sā priyaṅgurmatā bhadrā
viparītā tu ninditā ||" meṣa. | ca.sū.4a. | ca.da.
pi.jva.dūrāttyādiḥ | "paryyaṭakapriyaṅga śyāmā |"
vā.sū.15a. | bhā.sa.4bha.1saṃ. | “priyaṅgu stambhasārivāḥ |” dhātakyām | vai.nigha. unmā. ci.
kalyāṇavṛte | vaṭavṛkṣām | kaṭpheleau | dharaṇi.
vai.nigha.2bha.ra.pi.ci.sarvī kādicūrṇe | kṛṣṇasarpape
sai. | śyālāthāyam | vai.nigha. ra.pi.ci.vāsādikaṣāye | rāle | vai.nigha. ra.pi.ci. uśīrrādicūrṇe
(kaḥ) khanāmakhyātavṛkṣadhānye | kāminī dhāna | hiṃ
kuṃyādhāna, priyaṅgu | saṃ varagu | guṇāḥ—madhuraḥ
kaṣāyaḥ rucaḥ vātapittakṛcca | rā.ni.va.16
priyaṅguvāḥ caturdhā jñātā kṛṣṇa raktapītaśvetabhedena
te ca yathottaraṃ guṇādhikāḥ rūkṣāḥ kaphaghnāyaṃ | su.sū.
45a. | vai.nigha. 2bha.chardi. elādyacūrṇe | See
kaṅguḥ

27.10.6

priyaṅgbaṣṭhādivargaḥ | puṃ | priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmapadmakeśarayojanavalgantāmānadrumamocarasajalajadhātugadgītṛṣākyaḥ | ambaṣṭhā madhukanalakārīnandidṛkṣa-palāśa-kacchurā-śīdhra-dhāyaki vilvepecikākaṭvaṅgakamaloddhavarajāṃsi ca | guṇāḥ—pakkātīsāraghnaḥ
sañjānauyaḥ pitte hito vraṇaropavyaśca | vā. sū. 15 a.
priyajīvaḥ (kaḥ) | puṃ | śyoṇākavṛkṣe | śyoṇoṃ
gām̐cha | rā.ni.va.6| kṣīravṛkṣe | vai. nigha.
priyatamaḥ | puṃ | mayūraśikhāyām | śa.ca.
priyadarśanaḥ | puṃ | caurikāvṛkṣe | śīrno
śukapakṣiṇi | jaṭā. | pītaśāle | piyāśāla
vai.nigha.
priyadarśanī | strī | śārikāpakṣiṇi | vai. nigha.
priyadā | strī | sūryyajālāyām | vai.nigha.
priyavarṇā (ṇī) | strī | priyaṅgulatāyām
jaṭā.
priyavallī | strī | priyaṅgau | rā.ni.va.12
priyavādinau | strī | śārikāyām | vai. nigha.
priyavādī (in) | puṃ | śārikānāthake
cātake | ca.da.12a.
priyaśā(sā)laḥ | puṃ | nimbavṛkṣe | pa.su.
asanavṛkṣe | piyāśāla | rā.ni.va.6
priyaśā(sā)lakaḥ | puṃ | asanavṛkṣe | rā.
ni.va.6
priyasakhaḥ | puṃ | khadiravṛkṣe | śa.ca.
priyasandeśaḥ | puṃ | campakavṛkṣe | śa.ca.
priyā | strī | bhāryyāyām | he.ca. | dṛṣṭināmauṣadhau | vṛddhi | ra.sā. | mallikāpuṣpavṛkṣe | mallikā
phūlara gām̐cha | rā.ni.va.10| vārṣikīmallikāmede
rā.ni.va.10 | priyaṅgau | rā.ni.va.23 | elāyām
śa.ca.| madirāyām | rā.ni.va.14
priyātmajaḥ | puṃ | khanāmakhyāte prasaṅgajātīyapakṣibhede | ca.sū.27a.
priyāmbuḥ | puṃ | āmnavṛkṣe | āma gām̐cha
rā.ni.va.11.| strī | āmraphale
priyālaḥ(kaḥ) | puṃ | priyaṅgau | pa.su. | cāravṛkṣe

27.10.7

piyāla gām̐cha | tatparyyāyāḥ, -akharaḥ, lalanaḥ,
cārakaḥ, bahuvalkaḥ, sannadvaḥ, tāpasapriyaḥ, kṣatrevojaḥ,
upavaṭaḥ, saucavīryyaḥ, dṛḍhavṛkṣaḥ | rā.ni.va.11
apica "priyālastu kharaskandhastāraubahulavalkalaḥ
rājādanasnehasamaiḥ sannakradhanuṣṭacaṭaḥ || cāraḥ
pittakaphāsraghnastatphalaṃ madhuraṃ guru | snigdhaṃ saraṃ
marutpittadāhajvaraṭaṣāpaham | piyālamajjā madhurau
vṛṣyaḥ pittanilāpahaḥ | hṛdyo'ti durjaraḥ snigdho
priyālā | strī | drākṣāyām | rā.ni.va.11
priyāhvā | strī | kaṅguśikāyām | kām̐gani
vā.u.5a.
prīṇanam | klī | tṛptikaraṇe | śrama.| [16
prīṇanaḥ | puṃ | khaṅgimṭage | gam̐ṇḍāra | rā.ni.va.
prītiḥ | strī | tuṣṭau | śrama.
praucā (n) | puṃ, strī | śaucāyām | dvi koṣaḥ
pṛṣṭham | klī | dugdhe | vai nigha.
preṅkhitam | klo | kampite | ama.
pretagrahaḥ | puṃ | bhūtagrahaviśeṣe | lakṣaṇaṃ“pretāṅgaliṅgiyāsaṅgaṃ bhītamāhāravidviṣaṃ | tṛṣācchidañca pretena gṛhītaṃ naramādiśet ||” vā.u.
pretajihvā | strī | khakhyātadihacakṣuyuktāyām
jihvāyām, ariṣṭalakṣaṇabhede | yathā-“saṃsthā
nirvvetanā yuktau kapaṭakīpatithā bhṛśaṃ | śyāvā
śuṣkāthavā śūnā pretajihvā visarpiṇī ||' ca.i.8a.
pretadehaḥ | puṃ | mumūrṣoḥ śarīre
pretarākṣasau | strī | surasāyām | vābūī
tulasau | pa.su.
pretalakṣaṇam | klī | ariṣṭalakṣaṇe | ca.i.2a.
premapātanam | klī | netrāñjane | śa.ca. | rodane
preyopatyaḥ | puṃ | krauñcapakṣiṇi | vai. nigha.
preṣaṇam | klī | preraṇe | paur̤āyām
preṣṭhā | strī | jahnāyām | śa.ca.
prekṣaṇam | klī | cakṣuṣi | śa.ra.
prekṣaṇakūṭaḥ | puṃ | cakṣurgolake | mā.ni.
vākko

27.10.8

prekṣā | strī | taruśākhāyām | śa.ra. | darśane
preṣaḥ | puṃ | unmāde | gaurgana
projjāsanam | klī | māraṇe | he.ca.
proñchanam | klo | lopane | mochām̐ | tantram
protya(pha)laḥ | puṃ | tālavṛkṣabhede | śa.mā.
tatparyyāyāḥ, -siṃhalāttānaḥ, kaṭā, kaṅgī,
pikā
prothaḥ | puṃ | prapāṇīībhāge | thaॉenā | ja.da.
2a.| kakṣyām | me. | sphici | uṣā.
prorṇanāvaḥ | puṃ | sannipātajvaraviśeṣe | lakṣaṇaṃ
yathā-“utkṣipta yaḥ khamaṅgaṃ cipalayadhasānnitāntasukusiti | taṃ prorṇanāvajuṣṭaṃ vicikakaṭaṃ
vijānīyāt || bhā.pra.1bha.
prollācitaḥ | vi | rogamukte | vai.nigha.
proṣaḥ | puṃ | santāpe | rā.ni.va.20
proṣitapriyā | strī | kuñjakahatthe | gautajhām̐ṭī
rā.ni.va.23 | phalinyām, priyaṅkau | vārṣiphamalikāyām | rā.ni.va.23
prauḍhaḥ | puṃ | proṣṭhomatsye | a.ṭī.rā.
prau(prau)ṣṭhapadaḥ | puṃ | bhādrapadamāsi | ama.
cudaśapharomatsye | pūm̐ṭimāch | tatparyyāyāḥ, -
śapharaḥ śapharī sapharī śratakolaḥ śrauṣṭhaḥ | guṇāḥ“prauṣṭhī siktā kaṭuḥ svāduḥ śuklā kaphavātajit |”
rāja.1pa.
prohaḥ | puṃ | gajacaraṇapūrvvāpi | trikā.
praur̤hā | strī | dṛṣṭārcttavastriyi | rā.ni.va.18
viṃśadvarṣāddūī pañcapañcāśadvarṣaparyyantavayaskāyām
“āṣor̤aśau bhaved bālā taruṇī triṃśatā matā
pañcapañcāśatau praur̤hā bhaveda vṛddhā tataḥparam
tattusaṅgamadoṣā yathā- “bālā tu prāpadā praur̤hā
sadathī prāṇadhāriṇī | praur̤hā karoti vṛddhatvaṃ vṛddhā
maraṇadā bhavet ||”

27.10.9

plavaḥ | puṃ | saṅghātacāripakṣimāde | te . ca haṃsasārasa krauñca-cakravāka-kurara-kādamba-kāraṇḍava-jīvañjīvaka-vaka-valākā-puṇḍarīka-plava-śarā rimukha-nandimukha-madgukrauñca-kāghākṣa-mallikākṣa-śakākṣa-puṣkaraśāyi-kākaunālakāmbukukuṭikā-megharāva-śra tacaraṇaprabhṛtayaḥ plavāḥ saṅghātacāriṇaśca | guṇāḥ“raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vṛṣyā marujjitaḥ
sṛṣṭamūtrapurīṣāśca madhurā rasapākayoḥ ||” su.sū.
46a. | kaivarttamustāyām | viṃ jevaṭīmothā,
gur̤ataṃjī | bhā.pra.4bha.sū.ṭo.ci. | ca.da.karddici.
viṣa ci. | plavavṛkṣe | mada.va.5 | gandhaṭaṇe | me.
haṃstiyūthya | vikaṅkatavṛkṣe | vai. nigha. | sārasapakṣiṇi | me. | ca.sū.27a. | vakavṛkṣe | ca.
krauñce | cucuśākaviśeṣe| meke| gaje | ane
kāpau | trikā. | jalakāke | me. | gopālakarañje
su.ci.11a.
plavakaḥ (gaḥ) | puṃ | plavavṛkṣe | rā.ni.va.11
meke | me.| (gaḥ) | vānare | me. | plavapakṣiṇi
śa.ca.| śiroṣavṛkṣe | rā.ni.va.9
plavagatiḥ | puṃ | meke | śa.ca.
plavaṅgaḥ | puṃ | vānare | śrama. | plakṣavṛkṣe | rā.ni.
va.11 | khagau śa.ca.
plavaṅgamaḥ | puṃ | vānare | pa.su. | meke | śrama.
plavadhātyam | klī | paripelavataṇe | rā.ni.va.8
plavanam | klo | santaraṇe | su.ni.5a.
प्लक्षः । पुं । (Thespesia populnea.
parkaṭaudṛce | pākūr̤agām̐cha | gāṃkobheṃṭi | ra.sā.
piṃ pākir̤a, pakhara, gajadantakhahorā | haiṃ
gaṅgayyajuvvi | tā. pīriśarāvi | tatparyyāyāḥ, -
parkaṭiḥ, parkaṭī, kandarāluḥ, kamaṇḍaluḥ, kamaṇḍalutaruḥ, supāśrvaḥ, pītanaḥ, kapautanaḥ, dṛḍhaprarohaḥ,

27.10.10

plavakaḥ, plavaṅgaḥ, mahāvalaḥ, gardabhāṇḍaḥ, avarohaśākhaḥ, caurauvṛkṣaḥ, pṛkṣā, jaṭiḥ, praucā
sa.sū.38a. nyagrodhādiḥ | mahāplacabhedena dvau bhedau
sā. guṇāḥ-kaṭuḥ kaṣāyaḥ śītalaḥ raktadoṣajit
mūrcchāmabhapralāpahṛddya | vakṣo'pi mahatauguṇaṃ
labhate | rā.ni.va.11 | śvaghnaḥ śleṣma-pitta-śothaśrothavisarpapnaśca | mada.va.5 | aśratyavṛkṣe | me.
kṣā | strī | plakṣavṛkṣe
kṣeśaḥ | puṃ | garbhabhāṇḍavṛkṣe
kṣāvagaḥ | puṃ | markaṭe | vai. nigha.
kṣāvanam | klo | drabadravyasroddhagatau | 79nāna
plāvī (in) | puṃ | pakṣiṇi | vai.nigha.
plākṣam | klo | plakṣaphale | śrama.
pli(lī) haḥ (hā) | puṃ, strau | jāṭhararogaviśeṣe
pilai | nidānalakṣaṇe-“vātaḥ plohānamuddha ya
kupito yasya tiṣṭhati | śaneḥ parivṛdan pārśvaṃ
plīhā tasyābhivarddhate ||” ca.sū.18a. | sa caturvidhaḥ
“vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamasragvamathaka
kaphaśca | plīhābhivṛddhiṃ kurutaḥ pravṛddhau plīhotyametaṃjaṭharaṃ vadanti | taddāmapārśva parivṛddhimaiti viśeṣataḥ
līhodaram| klī| udararogaviśeṣe| lakṣaṇam
—“vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamabhyarthamasṛk kaphaśca | plīhābhivṛddhiṃ satataṃ karoti
plīhodaraṃ tat pravadanti tajjñāḥ ||” su.ni.7a.
anyacca yathā—“varṣātyalaṃ saṅkuruca kāṭhinyañca
viśeṣataḥ| plīhodare vijānīyāddvihe ca kṛśatāṃ
tathā ||” ja.da.52a.
līhaghnaḥ | puṃ | raktarohitakavṛkṣe | raktaror̤ā
līhaghnī | strī | śarapuṅkhāyām | vana nīla
plohahantlī | strī | laghupāṭhāyām
līhāriḥ | puṃ | amravṛkṣabhede | śa.ca. | śarapuṅkhāyām | vai.nigha.
phaḥ | puṃ | jṛmbhānikāre | vikhre | bhakkāvāte

27.10.11

jhar̤a| me.
phañjipa(pu)trikā | strī | bākhuparṇāyam | pa.
su. | (putrikā) | vanaspatibhede | vai.nigha.
phañjī | strī | bhārgyām | bāmūnaśāṃṭī | rā.ni.
va.6 | ca.da.si.thauḥ cikāsyāsa.ci. | etayavaṃ
kaphaghghram | cavi | ḍaṅgadārakaviśeṣe | rā.ni.va.3
dantivṛkṣe | yojanavallayām | vai.nigha.
phañjādipañcakam | klī | phañjikā jīvanī
padmā tarkārī cucukka iti vanañjayapraśākavargaṃ
guṇāḥ-vātaharitvaṃ grāhitvaṃ dīpanatvaṃ rucyatvañca
bhiṇḍā kṛṣṇaścaraḥ vipuṣṭasya hṛtyapi tadvargamadhye gaṇyate
sarve'yaṃ dīpanaḥ pācanaḥ rucyaḥ balavarṇakaraśca
vidoṣaśamanaḥ pathyaḥ grāho havyaśca | rā.ni.va.7
phaṭakī | strī | sphaṭikāyām | phaṭ‌kiri
vai.nigha.2bha.caya.ci. cayake śarīrase
phar̤iṅgā | strī | jhillokoṭe | phar̤iṅga | śa.ca.
phaṇāḥ (ṇā) | puṃ, strī | sarpaphaṇāyām | ama.
bha. | prāṇamārgasubhavataḥ sītomārgaprativaṅge saryāvṛye | su.śā 6a.
phaṇabhṛt | puṃ | sarpe | he.ca.
phaṇāmraḥ | puṃ | panasavṛce | kām̐ṭola gāṃcha
phaṇike(śa)saram | klī | nāgakesarapuṣpa
rā.ni.va.6
phaṇijihvikā | strī | śvetaśārivāthām
mahāpratāvaryām | vai.nigha.
phaṇoyam | klī | pañcakāṣṭhe | vai.nigha.
phatkārī (in) | puṃ | pakṣiṇi | śa.ca.
phamphaṇaḥ | puṃ | sannipāte | vai.nigha.
pharenduḥ | puṃ | jambūvṛkṣe | vai.nigha.
phalakaṇṭakaḥ | puṃ | parpaṃṭake | ṅakaśām̐bar̤ā
vai.nigha. | strī (kā) | indrovarāyām | vai.nigha.
phalakarkaśā | strī | vanabadaravṛkṣe | saṃvaṅka
phalakṛṣṇaḥ | puṃ | karajavṛkṣe | vai.nigha.
pānīyāmakhake | śa.ca.
phalakeśaraḥ | puṃ | nārikelavṛkṣe | jaṭā.

27.10.12

phalakośaḥ (ṣaḥ) (kaḥ) | puṃ | uṣayau | thiye
trikā.
līhaghnaḥ | puṃ | raktarohitakavṛkṣe | raktaror̤ā
līhaghnī | strī | śarapuṅkhāyām | vana nīla
plohahantlī | strī | laghupāṭhāyām
līhāriḥ | puṃ | amravṛkṣabhede | śa.ca. | śarapuṅkhāyām | vai.nigha.
phaḥ | puṃ | jṛmbhānikāre | vikhre | bhakkāvāte
jhar̤a| me.
phañjipa(pu)trikā | strī | bākhuparṇāyam | pa.
su. | (putrikā) | vanaspatibhede | vai.nigha.
phañjī | strī | bhārgyām | bāmūnaśāṃṭī | rā.ni.
va.6 | ca.da.si.thauḥ cikāsyāsa.ci. | etayavaṃ
kaphaghghram | cavi | ḍaṅgadārakaviśeṣe | rā.ni.va.3
dantivṛkṣe | yojanavallayām | vai.nigha.
phañjādipañcakam | klī | phañjikā jīvanī
padmā tarkārī cucukka iti vanañjayapraśākavargaṃ
guṇāḥ-vātaharitvaṃ grāhitvaṃ dīpanatvaṃ rucyatvañca
bhiṇḍā kṛṣṇaścaraḥ vipuṣṭasya hṛtyapi tadvargamadhye gaṇyate
sarve'yaṃ dīpanaḥ pācanaḥ rucyaḥ balavarṇakaraśca
vidoṣaśamanaḥ pathyaḥ grāho havyaśca | rā.ni.va.7
līhodaram| klī | udararogaviśeṣe| lakṣaṇam
—“vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamabhyarthamasṛk kaphaśca | plīhābhivṛddhiṃ satataṃ karoti
plīhodaraṃ tat pravadanti tajjñāḥ ||” su.ni.7a.
anyacca yathā—“varṣātyalaṃ saṅkuruca kāṭhinyañca
viśeṣataḥ| plīhodare vijānīyāddvihe ca kṛśatāṃ
tathā ||” ja.da.52a.
phaṭakī | strī | sphaṭikāyām | phaṭ‌kiri
vai.nigha.2bha.caya.ci. cayake śarīrase
phar̤iṅgā | strī | jhillokoṭe | phar̤iṅga | śa.ca.
phaṇāḥ (ṇā) | puṃ, strī | sarpaphaṇāyām | ama.
bha. | prāṇamārgasubhavataḥ sītomārgaprativaṅge saryāvṛye | su.śā 6a.
phaṇabhṛt | puṃ | sarpe | he.ca.

27.10.13

phaṇāmraḥ | puṃ | panasavṛce | kām̐ṭola gāṃcha
phaṇike(śa)saram | klī | nāgakesarapuṣpa
rā.ni.va.6
phaṇijihvikā | strī | śvetaśārivāthām
mahāpratāvaryām | vai.nigha.
phaṇoyam | klī | pañcakāṣṭhe | vai.nigha.
phatkārī (in) | puṃ | pakṣiṇi | śa.ca.
phamphaṇaḥ | puṃ | sannipāte | vai.nigha.
pharenduḥ | puṃ | jambūvṛkṣe | vai.nigha.
phalakaṇṭakaḥ | puṃ | parpaṃṭake | ṅakaśām̐bar̤ā
vai.nigha. | strī (kā) | indrovarāyām | vai.nigha.
phalakarkaśā | strī | vanabadaravṛkṣe | saṃvaṅka
phalakṛṣṇaḥ | puṃ | karajavṛkṣe | vai.nigha.
pānīyāmakhake | śa.ca.
phalakeśaraḥ | puṃ | nārikelavṛkṣe | jaṭā.
phalakośaḥ (ṣaḥ) (kaḥ) | puṃ | uṣayau | thiye
trikā.
phalabhūṣā | strī | mahāśrāvaṇivāyām | rā.
ni.va.5
phalayaṣṭiḥ | puṃ | phalitavṛkṣe | a.ṭī.bha.
phalagrāhī (n) | puṃ | vṛkṣe | dharaṇiḥ
phalaghṛtam | klī | pakkaghṛtaviśeṣe | tat yonirogamātre hitam | atra medāmahāmedayogarabhāve
śatāvarī dviguṇā, kākolīkṣīrakākolyorabhāve
aśvagandhā dviguṇā | kākolyā iti dvaiguṇyārthaprayogaḥ | jīvakarṣabhakayorabhāve vidārīkandī dviguṇī
deyaḥ | bhā.pra.4bha.yo.rī.ci. | pāṭhaḥ — “mañjiṣṭhā
madhukaṃ kuṣṭhaṃ triphalā śarkarā balā | medā payasyā
kākolī mūlañcai vāśvagandhajam | ajamodā haridre
dve hiṅgu kaṭukarohiṇī | utpalaṃ kumudaṃ drākṣā
kākolī candanadvayam | eteṣāṃ kārṣikairbhāgaiḥ
ghṛtaprasthaṃ vipācayet | śatāvarīrasaḥ kṣīraṃ ghṛtāddeyaṃ
caturguṇam |” ca.da.yoni.vyā.ci. | anyacca —
“sahācare dve triphalāṃ guḍūcīṃ sahapurnarvāṃ | śukanāsāṃ

27.10.14

haridre dve rāsnāṃ medāṃ śatāvarīṃ | kalkīkṛtya ghṛtaprasthaṃ pacet kṣīracaturguṇaṃ ||” ca.da.yoni.vyā.ci.
jīvadvandbaikaprasthāyā gauḥ ghṛtaṃ 4 śa. | śasahacarīrasaḥ
16 śa. dugdhaṃ 16 śa. | kalqārthaṃ medā abhāve
(guḍūcī) mañjiṣṭhā yaṣṭhimadhu kuṣṭhaṃ triphalā śarkarā
balāṃ (dvandvā) gṛkṣabhūmiśuktāṇḍaḥ kākolī
aśvagandhāmūlaṃ yamānī haridrā dāruharidrā hiṅgukaṭukī utpalaṃ (nīlaśuṇḍī) drākṣā kṣīrakākolī
candanaṃ raktacandanaṃ eṣāṃ pra.2to. | anyat — kalkārthaṃ
— śvetapītabhillīmūlaṃ triphalā guḍūcī punarnavā
(śvetaśṛṅgā) carmacaṭakaḥ (chāṃchaṭikaḥ) | haridrā
dāruharidrā rāsnā medā śatāvarī eṣāṃ militvā
1 śa. | jīvavṛkṣāghṛtaṃ 4 śa. | dugdhaṃ 16 śa.
phalacamasam | klī | vaṭavṛkṣavalkale | hai.nigha.
phalacīrakaḥ | puṃ | corakanāmagandhadravye | rā.
ni.va.12 | [ śa.ra.
phalajātiḥ (tī) | strī | jātīphalavṛkṣe
pallavaya(likka)m | klī | triphalāyām | rā.
ni.va.22 | niścitadrākṣāparuṣakāsmaryatiphalavayai
phalacikādiḥ | puṃ | pākhī kaṣāye | phalavikāsratāyāsātiktābhūnimbanimbajaḥ | kvāthaḥ kṣaudrayuto hanyāt pāṇḍurogaṃ sakāmalam || rasa.ra.
phaladaḥ | puṃ | vṛkṣe | dharaṇiḥ
phaladrumaḥ | puṃ | phalitavṛkṣe | vai.nigha.
phalapañcāṅgam | klī | amraphalapañcake | rā.
ni.va.22
phalapākāḥ | puṃ | karañjavṛkṣe | a.ṭī.bha.
pānīyāmabake | śa.ca.
phalapākāntā | strī | auṣadhyām, dhānyādau
ama.
phalapākī (n) | puṃ | garddabhāṇḍavṛkṣe | ra.nā.
phalapippalī | strī | phalabīje | su.sū.43a.
phalapucchaḥ | puṃ | kandaśākaviśeṣe, varāhālī
trikā.
phalapuṣpā (ppī) | strī | piṇḍīkharjūravṛkṣe

27.10.15

rā.ni.va.11
phalapūraḥ (kaḥ) | puṃ | mātuluṅgavṛkṣe | pa.su.
mada.va.6 | vai.nigha.2bha ākāṅkṣādicūrṇe | ca.da.
ra.pi.ci.
phalapriyaḥ | puṃ | droṇakāke | rā.ni.va.18
phalapriyā | strī | priyaṅkau | rā.ni.va.12
phalamakhyā | strī | gṛhakanyāyām | ghṛtakumārī | hai.nigha.
phalamukhyā | strī | ajamodāyām | vana
yośron | rā.ni.va.6.
phalamukhyaḥ | puṃ | nārikelavṛkṣe | śa.ra.
phalamudgarikā | strī | khajjūravṛkṣamade | śa.mā.
phalayugmā | strī | indīvarāyām | vai.nigha.
phalarājaḥ | puṃ | kharjujeti khyāte phalaśāke
śarmūjā | hai.nigha.
phalavargaḥ | puṃ | phalagaṇe | dār̤imāmalakavadarakolakardhandhukṣīravṛkṣibilvakapitthamātuluṅgaśrāmātaka-karamarda-piyāla-lakuca bhavya-pārāvata-vetraphala-prācīnāmalaka-tintir̤īka-nīpa-kośāmrāmrātakānāraṅgakharjūraprabhṛtiṣu | eṣāṃ guṇāḥ — svasvaparyāye
mṛgyāḥ
phalavarttiḥ (rttī) | strī | malaśodhinyāṃ varttau
bhaiṣa.ra.śūla.ci. | “kṛtāśvatthe gude cittā sṛktvā
snāṅgusasannibhā | malapravarttinī varttiḥ phalavarttiśca
sā smṛtā ||” bhā.
phalavattalaḥ | puṃ | taraṅgujavṛkṣe | rā.ni.va.7
phalavāṭikā | strī | kākīdumbarikāyām
phalavān | tri | phalite | śrama.
phalavirecanam | klī | harītakyādau | taduktaṃ
—“mṛdvīkāya viṅgāni khajjūrrāṇi parūṣakam
kṣāramabho'thāmalakaṃ harītakī vibhītakam
kampillakaṃpīpacite ca napṛṣañca mṛkūlakam | nīliphā
vakulaṃ pīlu bhavet phalavirecanam ||” vā.ci.6a.
aruṇa.
phalaviṣam | klī | yasya phale viṣaṃ varttate | tacca

27.10.16

dvādaśavidham — kumudatī-veṇukā-karambha-mahākarambhakarkoṭakakaṇakakhadyotakacarcarībhābhanāsarpaghātinandanasārāpākānoti | tallakṣaṇai — “śukṣmoṣṭhaḥ phalaviṣaiḥ
dāho'nadveṣa eva ca |” su.kalpa.2a.
phalavojaḥ | puṃ | kharbūjetikhyāte phalaśāke
phalavṛntākaḥ | puṃ | śleṣmātakamade
phalaśacaḥ (kaḥ) | puṃ | panasavṛkṣe | kām̐ṭaॉla
gām̐cha | rā.ni.va.11
phalaśākam | klī | phalapradhānadvacavargaṃ | yathā
—“kūṣmāṇḍa-kāliṅga-kaliṅga-cirbhaṭaṃ paṭolayugmañca
tathāca tumbī | vīṇākhyakarkoṭa kakāravellaṃ koṣā
takī bālaphalāni caiva ||” ati. 16a. | eṣāṃ
guṇādikaṃ paryāye mṛgyam
phalaśākhī (n) | puṃ | pīluvṛkṣe
phalaṣāṅgavaḥ | puṃ | dār̤imagrahe | rā.ni.va.11
trikā.
phalaśraiṃśiraḥ | puṃ | badaravṛkṣe | rā.ni.va.11
phalaśreṣṭhaḥ | puṃ | āmravṛkṣe | śa.ca.
phalaśreṣṭhā | strī | triphalāyām | vai.nigha.
phalaṣār̤avaḥ | puṃ | dār̤ime
phalasaḥ | puṃ | panasavṛkṣe | a.ṭī.bha.
phalasambandhaḥ | puṃ | udumbaravṛkṣe | vai.nigha.
phalasambhāraṇa | strī | kāṇīdumbarikāyām
vai.nigha.
phalasnehaḥ | puṃ | aṃkoṭavṛkṣe | rā.ni.va.11
phalā | strī | indīvarāyām | jhijhirīṭāvṛkṣe
rā.ni.va.4
phalākhyā | strī | kāṣṭhakadalyām | vana kalāṃ
rā.ni.va.11
phalātmikā | strī | kāravellyām | karalā,
ucche | vai.nigha.
phalādanaḥ | puṃ | śukapakṣiṇi | he.ca. | ci
phalabhakṣake | [ pa.su.
phalādhamaḥ | puṃ | lakucavṛkṣe | mām̐dāra gām̐cha
phalādhyakṣaḥ (kṣā) | tri | rājādanavṛkṣe
khirnī | bhā.
phalānāsuḥ | puṃ | pānaśāka iti prasiddhe
kandaśāke | pa.su. | hacānne | rā.ni.va.6
phalāntaḥ | puṃ | vaṃśe | śa.mā.

27.10.17

phalāmram | klī | phalopakaraṇabhūtāmre | guṇāḥ
—“phalāmraṃ svāducikaraṃ guru phalasamaṃ guṇaiḥ |”
vai.nigha. | vacāṅgaṃ | rā.ni.va.11 | [ 2a.
phalāmbu | klī | drākṣādisijjale | vā.ci.
phalāmlaḥ | puṃ | amlavetase | rā.ni.va.6 | ca.
ci.2a.4aślo | klī | amlarasaviśiṣṭaphalamātre
ca.ci.2a. mātuluṅgarasadār̤imarasādau, mahāṣaṭkaṭūvataile
phalāmlapañcakam | klī | jambīranāgaraṅgāmlavetasacikṣāmatuluṅgeṣu | gom̐r̤ā, nāraṅgā, amlabetasa, teṃtula, ṭām̐vā
phalāriṣṭaḥ | puṃ | arśo'dhikāre ariṣṭabhede
—“harītakīpalaprasthaṃ prasthamāmalakasya ca
viśālāyā dadhityasya pāṭhācitrakamūlayoḥ | dve dve
pale samāṃrṣītha vidroṇe sādhayedapāṃ | pādāvaśeṣe
pūte ca rase tasmin pradāpayet | gur̤asyai kāṃ tulāṃ
vaidyaḥ saṃsthāpya ghṛtabhājane | pakṣasthitaṃ pivedenaṃ
grahaṇyaśīvikāravān ...||” ca.ci.5a.
phalāsuḥ | puṃ | ālukabhede | pānīyālū
“phalālūḥ syāt gandhaphalastathā cayaphalaḥ smṛtaḥ ||”
phalāśanaḥ | puṃ | śukapakṣiṇi | karañjavṛkṣe
phalāsavaḥ | puṃ | drākṣā-kharjūrādi-phalodbhava
ṣaḍ viṃśatyāsaveṣu | ca.sū. 25a.
phalāsthiḥ | puṃ | nārikelavṛkṣe | vai.nigha.
phalāsthau | strī | kṣīriṇīvṛkṣe | vai.nigha.
phaliḥ (lī) (in) | puṃ | matsyaviśeṣe | phalaī
mām̐cha | guṇāḥ—“phaliḥ svādurguruḥ snigdhaḥ
valakracchuqavarddhanaḥ |” rāja.3pa.
phañjikā| strī| pāribhadravṛkṣe| niṣpāve
rā.ni.va.16| phalitavṛkṣe
phalitaḥ| puṃ| vṛkṣe| dharaṇiḥ| strī| rajasvalāyām
phalinaḥ| puṃ| śyoṇākavṛkṣe| paṇasavṛkṣe| rā.
ni.va.11| ariṣṭakavṛkṣe| rīṭhā| vai.nigha.

27.10.18

phalinī| strī| prayoge praśastaphalatvātthāsusiddhi| ca.sū.1a.| suśalyām| ḍolagunī
priyaṅgo| rā.ni.va.12| lakṣākrānde| rā.ni.va.7
vai.nigha.valkalyaśabde| gandhapriyaṅgo| vā.sū.15a.
elādiḥ| vāyasākhyāyām| vai.nigha. 2a.cayaci.
drākṣāsave| nakharalaṃdhāṃkrānte| maireṇe| va.nigha.2a.
dāha-ci.pradīpe| lāṅgalīvṛkṣe| viṣalāṅgūliyā
cama.| vai.nigha.2a. vā.vyā.ci. viṣagarbhataile
śyoṇākavṛkṣe| dugdhikāyāṃ| thiruī| ra.mā.
citraśikhāyām| kaṭutumbagrām| niṣpādībhede
barvvatī
phalo| strī| suśalyām| ḍolagunī| priyaṅguvṛkṣe| pa.su.| śukanāsāyām| carmakaṣā| vai.nigha.
āsrātaṛvṛkṣe| phalinyastrau| śa.mā.
phalotthaḥ| puṃ| pāriṇapipyale| aśvatthaviśeṣe,
palāśapippala| vai.nigha.
phalūṣaḥ| puṃ| latāviśeṣe| uṣā.| [ śa.ra.
phalegrāddiḥ (hī (in) | puṃ| phalitavṛkṣe
phalendraḥ| puṃ, strī| rājajambūvṛce| bar̤a jāma
phalendrā jāma| bhā.
phalepāko| strī| gandhamūṣke| gandhabhāḍaliyāṃ
viśeṣa| pa.su.
phalepuṣyā| strī| droṇapuṣyām| ghaṇaghasā
bhā.| [ pa.su.
phaleruhā| strī| pāṭalavṛkṣe| pārula gāṃha
phalevāsuḥ| puṃ| jīvanavṛkṣe| hārā.
phalottamā| strī| dugdhikāyām| śīkahe
ra.mā.| kapiladrākṣāyām| kisamisa
triphalāyām| rā.ni.va.11
phalotpattiḥ| puṃ| dhāvatavṛkṣe| śa.ca.
phaloniḥ| strī| stroyonau| vai.nigha.
phalguḥ| strī| kākoṭumbarikāyām| kāṃka
ḍumūra| ra.mā.| “tarpaṇaṃ ślaiṣmalaṃ phalgu guru viṣṭambhi
śītalam|” ca.sū.27a.| yavaśuklure| ca.sū.5
a.| puṃ| vasantattaum̐| pittalaṃ pīlaṇasanipātajvare
bhā.| paṭavāsacūrṇe| ābira| ci| anarthake
trikā.| [ ṭau.bha.
phalgunaḥ (nālaḥ) | puṃ| phālgunamāso| a.

27.10.19

phalgunī| strī| kākodumbarikāyām| rā.ni.
va.11| ca.ci.2a.
phalguphalam| klī| kākodumbarikāphale| chi.
yo.ra.pi.ci.siddhatamayoge
phalgumūlam| klo| kākodumbarikāmūle| ca.
da.vi.yo.mūrcchā.ci.vṛhattṛṇagaṇaśṛte
phalgu vāṭikā (ṭo)| strī| kākodumbarikāyām| rā.ni.va.11
phalguvṛntaḥ (ntā) (taḥḥ) | puṃ, strī| potalodhravṛkṣe| śyoṇākaviśeṣe| rā.ni.va.6
phaltham| puṃ| puṣpam̐| puṣpakalikāyām| śa.ca.
phalakin | puṃ| matsyaviśeṣe| runuī māṃha
śa.mā.
phāḥ| puṃ| santāpe
phāṭakau| strī| sphaṭyāṃ| phaṭakikiri| rā.ni.
va.13
phāṇiḥ| strī| gur̤a| uṣā.| karakau
phāṇitam| klī| arddhāvarttitakṣurase| gur̤aviśeṣe| jholā gur̤a| su.sū.45a.| lakṣaṇam“ikṣo rasastu yaḥ pakvaḥ kiñcidgār̤hī bahudravaḥ| sa
evekṣuvikāreṣu khyātaḥ phāṇitasaṃjñayā ||” guṇāḥ“phāṇitaṃ gurvvabhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ kaphapittakṛt
vātapittapraśaman hanti mūtraviśuddhiśodhanam ||” bhā.
phāṇṭaḥ(taḥ) | puṃ| kaṣāyabhede| kalkitadravyapalaṃ
catuṣpale uṣṇītoye cipsrā caṇakālaṃ śarāvāvṛtaṃ
saṃsthāpya atha mṛditaṃ vastrapūtaśca phāṇṭa ucyate
kūṭita dravya 1 pa. 4 pala uṣṇa jale mṛtpātre
vā prastarapātre kṣipta kariyā kṣaṇakola
ḍhāṃkiyā pare mṛdita va vastrapūta karibe
mṛndradravyasya ślathaṃ pakvacaturṇṇatitamuṣṇodakañca ekatva
khābayet| “kṣuṇṇadravyapale samyak jalamaṣṭaguṇaṃkṣipet
pātre catuṣpalāvitaṃ sasaktu plāvayejjambū | kṣaudryaṃ
pūrvo dravyaphāṇṭaḥ...... ||” pa.pra.1kha.| śārṅga, 1kha
“phāṇṭaḥ sadyo hṛto jñeyaḥ khalvadoṣabalāgniṣu
kaṣāvaśeṣite 'pyuṣṇa-jale yat kṣiptaṃ palaṃ

27.10.20

viṣahya.paṭapūtaṃ tajjala phāṇṭa iti smṛtaḥ| ṣar̤avakṣa jalakloktaṃ kathitaṃ bahrisannibham |” acri.
phālaḥ| puṃ| kārpāsavakṣe| mai.
phālāḥ| strī| laṅgīravīje
phālakhalā| strī| bhāratīpakṣiṇi| trikā.
phālgunaḥ| puṃ| arjjunavṛce| rā.ni.va.6
tannāmakamāse| mai.
phālgunapriyaḥ| puṃ| śaṃśrau| bhauṃrū| vai.nigha.
phālgunānujaḥ| puṃ| vasantattauṃ| hārā.
phālgunikaḥ| puṃ| phālgunamāse| ama.
phiṅkakaḥ| puṃ| naktai| pacciviśeṣe| phiṅgā
śa.mā.
phir̤akaḥ| puṃ| khanāmaṃkaroge | bhā.
phiraṅgarogaḥ| puṃ| āgantuja-saṃkrāmaka rogaviśeṣe, gandharoge| sa phiraṅgadarśa eva bāhulyena
jāyate| “phiraṅgasaṃjñake deśe bāhulye nava yadbhavet
tasmāt phiraṅga ityuktaḥ...||” nidānaṃ yathā“gandharogaḥ phiraṅgo'yaṃ jāyate dehināṃ dhuvam
phiraṅgiṇo'ṅgasaṃsargāt phiraṅgiṇyāḥ prasaṅgataḥ
vyādhirutpadyate yo ṣa doṣāṇāmasya saṃkramaḥ| bhavettaṃ
lacayatteṣāṃ lacayairbhinnajāṃ varaḥ ||” rūpaṃ yathā“phiraṅgastrividho jñeyo bāhya ābhyantarastathā
vahistanarbhavaścāpi teṣāṃ liṅgāni ca brūve| tatra
bāhyaḥ phiraṅgaḥ syāt visphoṭairahvamo'lpavṛk
sphoṭito braṇavaddedyaḥ sukhasādhyo'pi sa smṛtaḥ
sandhisthābhyantaraḥ sa syāt āmavāta iva vyathāṃ
śoyañca janayeddoṣa kaṣṭasādhyo budhaiḥ smṛtaḥ ||”
bhā.ma.4bha.
phiraṅgaroṭo| strī| roṭikābhede| pām̐urūṭī
sā tu tālaśālyā khajūrairasya rasena madhurikājalena
vā miśritā godhūmakaṇikā adhikakālamuttamaṃ
samrdditā sthūlagolākāreṣa niṣmarttitā tantūrapākena
niṣpāditā bhavati| pākarājaḥ
phiraṅgiṇī| strī| taddeśīyāstriyāṃ| phiriṅgi
meye| bhā.
phukkaḥ| puṃ| pakṣiṇi| śa.ca.

27.10.21

phuṭaḥ| puṃ| sarpaphaṇāyām| he.ca.
phupphu(ssu)saḥ| puṃ| rogāṃviśeṣe| śoṣitaphenaprabhave vāmatau hṛdayanār̤ikālaye stanāmahyātayatve| “hṛdayādāmatī'dhaśca phupphusauraktaphenaja ||”
phūphphūs, phūṃkā, kām̐vāṭema| su.śā.4a.| “hṛdubaḍḍu kaḥ phupphusaśca |” mā.ni.| tadvivaraṇaṃ yathā,phupphusaya dvidhā bhinnau vāma-daciṇabhedataḥ| pekṣyām̐
vacaḥsthajasthāyāṃ samāsannau'thuśvīrṇakaḥ || aghī
viśālī bahubhiḥ koṭhairiva saprakramaḥ| duṣṭaśoṇitasaṃśuddhikauṣo'yaṃ parikīrttitaḥ || taruṇāsthimayau
nār̤ī jihvāmūlāt pradhāvitā| aghaḥprāptāddayavatī
phupphusaddayamāgatā || tataḥ śākhāddayāt tasmāt
vacasaḥ śākhā viniḥsṛtāḥ| korṣeṣu phupphusasyaiṣu
samūcyā samupasthitāḥ || nāsāsukhasamākṛṣṭaḥ pavanaḥ
śvāsakarmmaṇaḥ| śvāsanāḍyā tathā sarvvālān koṣān
praviśalyasau || [nigha.
phullatuvaro| strī| sphaṭikārikāyām| vai.
phullaphalaḥ| puṃ| sūryyavartta| trikā.
phullarokaḥ| puṃ| sarpe| uṣā.
phullolocanaḥ| puṃ| hariṇaviśeṣe| śa.ca.
pheṇaḥ (naḥ) (nāḥ)| puṃ| phene| samudraphene
pa.su.| trikā.| meṣa.vā.ra.ci. dvādaśāyane
ahiphene| vāththaṃ| dai.nigha.| (ka) godhūmacūrṇaktapiṣṭakaviśeṣe| khām̐jā| guṇāḥ-“phenakā
laghavau rucyā vṛṣyāḥ pittānilāpahāḥ |” rāja.1pa.
pheṇa(na)kā| strī| ariṣṭakavṛkṣe| rīṭhaugāṃcha| vai. nigha.| jalapakvagaṇḍū lacūrṇe| ālipiṃṭau| śa.ca.
pheṇa(na)dugdhā| strī| dugdhaphenīvṛkṣe| rā.
nigha.5
pheṇa(na)mehaḥ| puṃ| pramehabhede| tatra rogī
stroktaṃ stoktaṃ saphenaṃ mehati| su.ni.6a.
phena(na)vāhau| (in) | puṃ| vaste| śa.mā.
pheṇā (nā)| strī| sātalācchupe| carmmakaśā

27.10.22

rā.ni.va.4| śephūcchrabhede| bhā.
pheṇā(nā)yam | klī| buhudde| dvārā.
pheṇā(nā)raśmabhakṣkṣā| klo| tannāmakadhātuvidhe,
saṅgoviṣe| mam̐ṭako viṣa| su.kalpa.2a.
pheṇi(ni)kā (ṇī, nau)| strī| pakānnaviśeṣe| khāṃā! taskaranavidhiḥ-“samittāma
ityādyābhyā battīṃvarttikāṃ samācaret | tāstu sannihitā doṣoḥ pīḍayanto ri dhārayet | vellayedveṣṭanenaitā yathaikā darpaṭī bhavet | tatasturvikathā tāstu
saṃṣadyā eva katrttayet | itastu veṣṭayedbhūyaḥ sahakena
ca lepayet | mākṣikaṇa ghṛta toyaṃ miśritaṃ sahakaṃ
bhavet | tataḥ sahatya tāṃ vortti vidadhīta pṛthak
pṛthak | punastāṃ vellayettīvrīṃ yathā syānyasthalākṛtiḥ | tatastāṃ sūṣavedāḍhye bhaveyuśca puṭāḥ sphuṭāḥ
sugandhayā śarkarayā tadaṅkha lanamācaret | viḍaṃṣā
phenikā nāmno maṣṭakena samā guṇaiḥ | tataḥ kiñci
dbaghuriya viśeṣātsusudāhatāḥ |” bhā.
pheṇi(ṇi)lacchadaḥ| puṃ| kokilacchade
pheṇi(ni)lā | strī | somarājyām
pheraḥ(ṇḍaḥ) | puṃ
pherabaḥ | puṃ
pheruḥ | puṃ
phelaḥ(ka) | tri
phelā (liḥ,lī) | stro
phogaḥ | puṃ
phoṇḍālluḥ | puṃ
pheṇi(ni)laḥ | puṃ
baḥ | puṃ
bakaḥ | puṃ
bakadayyo(dga) | puṃ
bakapuṣpā | stro
bakulaḥ | puṃ
bakerakā | strī
bakoṭaḥ | puṃ
baṭuḥ | puṃ
bar̤avā | strī
bar̤avāsuto | puṃ
bar̤iśaḥ | puṃ
“bar̤iśo cāpi
karttavyo pramāṇena ṣar̤aṅgulo | khānatastu tayorekaḥ
eko natyānato bhavet | ṣaḍvicāṅgulaṃ hantaṃ śeṣaṃ
kāryyaṃ sukha tayoḥ | ṣaḍvindrāṅgalitasukhaṃ kāryyaṃ
nātyānatañca tu | khānatasyāntataṃ sahyāt bar̤iśasya
bhiṣagvareḥ | dvattāgsaphorasatpaṃ syāt yāvadaṣṭāṅgulaṃ
yataḥ ||” tantrāntaram | su.ṭī.ḍa.

27.10.23

bar̤iśasantuḥ | puṃ
bar̤iśavaḍaḥ | puṃ
badaraḥ (kaḥ) | puṃ, klī
- sauvīre sauvīrakaḥ kolimātra' gūr̤haphalaḥ bāliśṭaḥ
phalaśreṣṭhiraḥ haḍhabījaḥ hastaphalaḥ kaṇṭako vakṣa
kaṇṭaka sarasaḥ saphala svacchaḥ kakandha. badaraḥ
kolā kolo kuvalo khāduphalā rūśanatvau
picchilā kuvalaḥ | ca.da.pi.vya.ci.priṃgorlepe
kṣudrakolyām
ḍe.ca. | ca.sū.4a.
“pacyamānaṃ samadhuraṃ sauvīraṃ badaraṃ
matam | sauvīra badaraṃ śītaṃ bhedanaṃ guru śukralam
hṛddharyaṃ pittadāhāsracayaḍhaṣṇānivāraṇam ||” iti
badaralayam | klī
badaraphalo (vallī) | stro
badarabojam | lo
baddarā | strī
badagāmalakam | klo
badarāsthi | kho
badarāsthimajjā | puṃ, khau
badarī | strī
badarikā | kho
badari(rī) pañcāka] m | klī, puṃ
badaro | stro
badarocchadaḥ (pattra) | puṃ, lo
badarocchudā | stro
badaropallavaḥ | puṃ, klo
badarophalā | kho
baḍagudaḥ | puṃ
“tasyānalanne kapalepibhirvā bālāsmabhirvā sahitaiḥ
pṛthagvā | sañcīyate tatra mala; sadoṣaḥ kramekha
nālāniba saṅgaro hi | nirudhyate cāsya gude puroṣa'
niraiti kṛcchrādapi cālpamalpa' | hṛnnābhimadhyaṃ parihaḍjiti yaṭṭīdaraṃ viṭsanagabhikaśca | pracchadaṃ namra
baḍagudo vibhāvyaḥ......||”
“alpamalpa' purīṣantu kṛcchrādāsaṃ prasṛjyati
ādhmātakukṣiyoṃ vājī tañca baḍagudaṃ badet ||”
bar̤apikko | khro
bar̤aphalaḥ | puṃ
bar̤amūlakāḥ | puṃ
baddarasāmuḥ (laḥ) | puṃ
āṃmaviśeṣe| tatparyāyāḥ-cakralatābhaḥ madyeāmaḥ
sitajāmbavaḥ vanejyaḥ manyathāṃnandaḥ maṭanekkāphalaḥ
komalaphalaguṇāḥ-amla ṃ kaṭu pitta dāhakarañca
pakvasya guṇāḥ-svādu madhuraṃ puṣṭi-vīryya-balapradañca
rā.ni.va.11

27.10.24

babhruviṭkatā | strī | vāyujanyoge | manabaṅkatā | vai.nigha.
babhruśikhā | strī | laśune | vai.nigha. | uccaṭāyām | puṃ | śikhī | me.
babhromayapatiḥ | puṃ | ṛṣabhakauṣadhau | vai.nigha.
babhodaraḥ | puṃ | baḍragude udararoge | ca.cidvi2śca | See baḍragudaḥ
badham | klī | māraṇe, ityāyām
badhakaḥ | puṃ | vyādhau | mṛtyau
badhanam | klī | astre
badhiraḥ | puṃ | halī | sugandhatṛṇe | rāmakapūraṃ
vai.nigha. | vi | śravaṇendriyarahite | kāṇāṃ
badhiratvanidānalakṣaṇe yathā-"yadā śabdavaho vāyuḥ
śrotra bāhatya tiṣṭhati | śuddhaḥ śṛṇonti vā'pi
bādhiryya tena jāyate ||” mā.ni. | asādhyatā"bādhiryyanbālavṛddhotthaṃ cirotthañca vivarjayet ||"
bhā. | "jñeyaścāvagato vāyuḥ nādau vā samupekṣitaḥ
uccaiḥ kṛcchrāt śrutiṃ kuryyāt badhiratvaṃ krameṇa
ca ||” vā.u.17a.
vadhūḥ | strī | nāyyām | prakāśāyām | karpūraśāka,
piṇḍiḥ | ama. | śārivāthām | anantasūla
śaṭhyāṃ | śaṭhī | me.
badhūkapuṣpaḥ | puṃ | cañcanavṛkṣe | gauḍa jhāṃla
badhūtsavaprasavaḥ | puṃ | raktabhiṇṭyām | rā.
ni.va.10
badhra(ka)m | klī | śīṣake | ama.
badhraphalaḥ | puṃ | karañjavṛkṣe | śa.ci.
bandhūkam | klī | bandhujīvapuṣye | guṇāḥbandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi ca | rāja.5pa.
bandhaḥ | puṃ | śarīre | he.ca. | ādhī
mateārvādhā | me. [me.
bandhakī | strī | puṃścalyām | ama. | kariṇyāṃ
bandhanam | klī | saṃharaṇe | dīkṣāṃ | ama.
bandhapatraḥ | puṃ | hintālavṛkṣe
bandhuḥ (nūḥ) (kaḥ) | puṃ, strī | bandhujīvavṛkṣe
bāṃkuli phūsalera gāṃcha | ra.mā. | rā.ni.va.10
bhā.sa.4bha.u.ci | (vāḥ) pītaśāle | piṃgāśāla
me. | See pītaśālaḥ

27.10.25

bandhukapuṣpaḥ (kaḥ) | puṃ | bījakavṛkṣe
piyāśāla | rā.ni.va.6 | śyoṇākavṛkṣe | śyoṇāṃ
gāṃcha | ca.da. jaṣakāḍhau
bandhujīvaḥ (kaḥ) | puṃ | (Pentapetes
Phoenicea, Wil.) puṣpavṛkṣaviśeṣe | yasya puṣpaṃ
madhyāhne vikasati, parāhne ca sūryādaye mlāyati
bāṃkuli phūsalera gāṃcha | ra.mā. | hiṃ dupahariyā, gauliyā | maṃ bāṃdūjā | ka̍ baṃdure | taiṃ
makinaceṭṭu vegasinaceṭṭu | bama. dupāhi | pañcā.
guludaphāriyā | tatparyyāyāḥ-ekaktaḥ raktajīvakaḥ
bandhuḥ bandhulaḥ bandhujīvaḥ bandhujīvakaḥ bandhūliḥ bandhūraḥ
bandhūraḥ sūryyabhaktaḥ chatrapuṣpaḥ arkavallabhaḥ madhyandinaḥ
raktapuṣyaḥ rāgapuṣpaḥ mādhyāhnikaḥ | so'tisitapītalohitapuṣpabhedāccaturvidhaḥ | guṇāḥ- jvaranāśakaḥ
grahapiśācaghnaḥ sūryaprasādanaśca | rā.ni.va.10
kaphahat grāhau laghuḥ vātapittaghnnaśca | mā. | su.sū.
39a.saṃśamane
bandhuraḥ | puṃ | ṛṣabhake | rā.ni.va.6 | strīcihna
iṃsai | tilakavṛkṣe | bandhūkavṛkṣe | badhire | me.
vir̤aṅge | he.ca. | bakapakṣipi | śa.ra. | sārasapakṣiṇi | vai.nigha. | vi | unnatatānate | ama.
bandhurāḥ | puṃ bahu | makṣukṣu | chāṃtū | me.
bandhulaḥ | puṃ | bandhujīvavṛkṣe | śa.ra.
bandhuvetasaḥ | puṃ | jalavetase | vai.nigha.
bandhūkapuṣpaḥ | puṃ | bandhujīvapuṣpavṛkṣe | vai.nigha.
pītaśāle | ama. | asanavṛkṣe | āsana gāṃrū
rā.ni.va.6 | klī | tatpuṣpe | [śa.rā.
bandhūliḥ | puṃ | bandhujīvavṛkṣe | bāṃkuli
bandhyā | strī | bandhyākarkauṭakyām | rā.ni.va.3
aprajastriyām | dīṃr̤ā | me. | vāyujanyaṃ strīyonirogaviśeṣe | tasyāṃ nārī naṣṭārttavā bhavati

27.10.26

"bandhyā naṣṭārttavā jñayā |” bhā.sa.4bha. | klīvare
bāṃlā | śa.ca.
bandhyākakauṭako | strī | siktakakauṃṭakyām
titkām̐kar̤au, titkāṅkarola | hiṃ vākhalakhār̤ā, vābhūkhasā, vāṃjhakāṃkaraula | maṃ vaṃjhākaṇṭīlo | kaṃ vajhemaḍubāgallu | vama. vaṃjhāka
ṭoṃlī | tatparyyāyāḥ, - bandhyā deśī nāgārātiḥ
nāgahantrī manonnā pathyā divā pṛcadā sṛgambā
kandavallī īśvarī śrīkandā sukandā sarpadamanau
viṣahandakinī parā kumārī bhūtahattrī yogeśvarī
kāntā aṃtadamanau viṣasaṅkaṭakinau | rā.ni.va.3
sā.kau.viṣādhikāre | guṇā-laghvī kaphahṛt
śvayathīghno sarpadamanau tīkṣṇā visarpaviṣaghnī ca
bhā.pu.ga.va. | tiktā kaṭuḥ uṣṇā kaphaghnī svādu
rādiviṣaharo ca | rā.ni.va.3
bandhyākārpāsī | strī | vanakārpāśyām
vai.nigha.
babhram | klī | sauvarcale
babbu(bbūraḥ (laḥ) (kaḥ) | puṃ | babbūravṛkṣe
bābūlā gāṃcha | ut. gur̤aṅgā
babbu(vvū)ra[la] niryāsaḥ | puṃ | babbūraniryāsai | dāvalāe oṭhi | vai.nigha.
babhruḥ (śruḥ) | puṃ | nakule | neula | me.
ca.sū.27a. | mudhike | rāstrāyām | vai.nigha.
vātapittolbaṇa-sannipātajvare | nidāna-lakṣaṇe"vātapittādhikau yatra sannipātaḥ prakupyati
tasya jvarī maṅgaruṣṇā mukhaśoṣaḥ pramīlakaḥ
bhrājānāhacittadrātha kāśaśvāsabhramaśramāḥ | sunibhirbabhrunāmā'yaṃ sannipāta udāhṛtaḥ ||” bhā.ma.1bha.
cāsakapakṣipi | vikā. | suniyaśvakaṇvake
rā.ni.va.4 | tri | khatastau | he.ca.
babhrudehaḥ | puṃ | nakule
babhrudhātuḥ | puṃ | svarṇagerike | rā.ni.va.13
babhrarālo | strī | makṣikāyām | amara
vai.nigha.
baram | klī, puṃ | kuṅkume | bālake | dāṃnā

27.10.27

laci | gur̤apṛthūke | ārdrake | rā.ni.va.6 | 2rā puṃ
śihvake | gandhake | [jāmbrūl
barajambūḥ | strī | rājajambūnāmaphalavṛkṣabhede
barā | strī | triphalāyām | guḍūcyām
medāyām | drākṣāyām | haridrāyām | pāṭhāẏām
viḍaṅge
barī | strī | śatāvarśyām | śatabhūlī
barbarṭaḥ | puṃ | strī | (ṭī) rājamāṣe | barbaṭī
barbaṇā | strī | nīlamakṣikāyām
barbaraśākaḥ | puṃ | bhāryyām | rāṃmunaśaṭo
babbu(bbūraḥ(laḥ)(kaḥ) | puṃ | babbūravṛkṣe
bāṃbalā gāṃcha | bābara, bābula iti bhāṣā
ut gur̤aṅgā | guṇāḥ-"babbūrastu kaṣāyoṣṇaḥ kapha
kāsāmayāpahaḥ | āmaraktātisāraghnaḥ pittārśodāha
nāśanaḥ ||” rā.ni.va.8
babbu(vvū)ra[la] niryāsaḥ | puṃ | babbūraniryāsai | bābalāra aṃṭhī
barham | klī | mayūrapucche
barhiśikhā | strī | mayūraśikhāyām | vai.nigha.
agreṃ ciṃgojihvā dikhapāye | laghūghātakyāṃ | bhā.
barhiṣṭa(ṣṭha)m | klī | bālake | vāṃlā | ḍe.
nigha.a.sā.ci.pañcamūlībalādikaṣāye | uśore
balaḥ | klī | sthaulye | ama. | jaṭāmāṃsyām
lākṣāyām | rā.ni.va.23 | sāmarthya | lakṣaṇaṃ“rasādiyakkaparyyantaṃ puṣṭadhātunimittakam | ceṣṭāsu
pāṭavaṃ yattu balaṃ tadabhidhīyate ||” suśru.tas | “tattu
garbhasyasya ṣaṣṭhe māsi jāyate |” sukhabodhaḥ | balaṃ
vividhaṃ sahajaṃ kālajaṃ yuktikṛtañca ti | tatra sahajaṃ
yaccharīrasattvayoḥ prākṛtaṃ | kālajamṛtuvibhāgajaṃ
vayaḥkṛtam | yuktikṛtam āhāraceṣṭāyogajam | ca.
sū.11a. | śarīre | rūpe | kāṃse | bole | vikā.
rudhire | śa.ca | śukle | he.ca. | paddhave | śa.ra.
saptāśaṃ raupādhikanāmabhede | “helādikāstautrayaverbalakālaviśeṣaṇamiti |” mā. ni.

27.10.28

balaḥ | puṃ | kāke | ama. | varuṣavṛkṣe | śa.ca.
hastini | dhātau | vai.nigha. | nakhaunāmagandhadravye
rā.ni.va.12
balaḥ khadiraḥ | puṃ | khadirabhede | pāṃṣar̤aukhaera
balakandaḥ | puṃ | mālāṛnda | rā.ni.va.7
balakaram | klī | akhani | vai.nigha. | tri
balajanake
balajam | klī | phale | me. | puṃ | majjaghātau
vai.nigha.
बलजा । स्त्री । Arabian Jasmine.
khāragoyamañjarikāyām| yūthikāyām| yūī| me.
baladaḥ| puṃ| parpaṭakai| [ṛṣarpipiṅgā| rā.ni.
4.4| jīvakai| vai.nigha.| ślau| aśvagandhāyām
rā.ni.4.4
baladaunatā| strī| mlānau| mlānī
baladevaḥ| puṃ| bāthau| me.
baladevā (vo)| strī| bāthamāṣāṃlatāyām
balā latā| me.
balanakhaḥ| puṃ| vyāghranakhe| nakhiviśeṣe
rā.ni.4.12
balapāṇḍukaraḥ| puṃ| kundadrumau| vai.nigha.
balapucchakaḥ| puṃ| kāke| vai.nigha.
balapṛṣṭhakaḥ| puṃ| rohitamatsye| vai.nigha.
balabhadraḥ| puṃ| kṣudrakadambavṛkṣe| rā.ni.4.22
lodhravṛkṣe| śa.ca.| gavayavṛkṣe| rā.nigha.19
tri| balavati| [4.1
balabhadrasaṅgakāḥ| puṃ| dhūlīkadambai| rā.ni
balabhadrā (drikā)| strī| bāthamāṣāyām
'balālatī| rā.ni.4.4| banajātāyāṃ gavi
vai.nigha.| kumāryām| me.| māṣarīṭikāyām
balamoṭā| strī| vṛkṣaviśeṣe, balāmoṭīṭāe
jaṅgalī gāṃru| bham̐varauti lauke| guṇāḥ-kaṭuḥ
tiktā gautā jayadā kaṇṭhaghrodhanī laghuḥ kaphaghnī
adagandhiḥ sūrukṣacchavipatitavātabhraghnī ca| rā.
ni.4.4| vai.nigha.
balayam| klo| gīlakāsthibhedai| puṃ| galarogabhedai| lakṣaṇaṃ yathā-"balāsa evāyatamunnataṃñca
śophaṃ karautyannagatiṃ nivāryya| taṃ sarvvathaivāprativāravīryyaṃ vivarjjanīyaṃ valayaṃ vadanti||" bhā.ni.

27.10.29

balavato| strī| elāyām| vai.nigha.
balavarddhinau| strī| jīvakai| jaṭā.
balavallabhā| strī| surāyām| vai.nigha.
balavasā| strī| gandhake| bhā.
balavān| puṃ| grāhāre| kaphe| klī| śaṇavīje
tri| baliṣṭhai
balavyāpat (ttiḥ)| strī| balacaye| lakṣaṇaṃ
-"gauravaṃ slathatā ṅgānāṃ sādo mandahyāgnividharmmatā
tandrā nidrā vātaśauthī balavyāpattilacaṇam||"
bhā.sa.1ma.ci.
balasambhavaḥ| puṃ| ṣaṣṭikadhānyai| rā.ni.4.16
balahrā| (n)| puṃ| kaphe| śa.ra.
balahrat| puṃ| aśvatthai
balakṣayaḥ| puṃ| vāthau| vai.nigha.
balā| strī| (Sida cordifolia) khanāmakhyātavṛkṣaviśeṣai| (baleṅgi| hiṃ vijavanda| maṃ
bama cikkaṇā| kaṃ baiṃoraraga bariyārā| tai
pācitauge, sutturupalugasu, karivevaceṭṭu| tatparyyāyaḥ,-vātyālakaḥ balinī samajhḍā odanikā
odano bhadrā bhadraudanī kharakaṇṭikā kalyāṇinau bhadravalā moṭā pauṭī balāhlā śītapākī
vāṭikā bāṭī vāthyā vāṭyālī nilayā| sā
caturdhā balāmahābalātibalāna| gabalābhedena| guṇāḥ
-atitiktā madhura picātisāraghno valavīryya dā
puṣṭiṭā kapharītaśaudhanī ca| rā.ni.4.4
"balācatuṣṭayaṃ śautaṃ madhuraṃ balakāntikṛt| snigdhaṃ
grāhi samīrapittāsracata nāśanam||" bhā.ma.1ma.
vijayāyām| jayantyām| rā.ni.4.23| mahāsamajhḍāśām| vanajaśaṇavṛce| vai.nigha.| sthūlavātyālake| cikā.
balākā (kau)| strī| bakapaddhatau| cikā.
pravalotīyasaṅghātācaraṇipaciviśeṣai| bakaviśeṣai
tatparyyāyāḥ,-karāyikā piṅgalikā vakairūkā
viṣalakṣaṇā viṣakaṇvikā viṣakaṇṭhau śṛṅgāṅgā
dīrghakandharā dharmmaunṭakāsukī śvetā meghānandā
jalāśrayā| etadguṇāḥ pramasāṃsavat| su.sū.46ca.

27.10.30

balāṭaḥ| puṃ| muñjaviśeṣe| śari mūgaṃ| hai.ca.
balāḍhyaḥ| puṃ| māṣe| māṣa kalāya| rā.ni.
4.16| strī| śacākhuṃpe| rā.ni.4.4
balāmrikā| strau| hastiguṇḍīcupe| śakti
śūm̐r̤i| śa.ra.| sūryyakamale| drākṣāpannau| vai.nigha.
balādyaghṛtam| klī| aṣṭāṅge ghṛtam| "ghṛtaṃ
bajānāgabalājjūrṇānāṃ kāthena kalkena ca yaṣṭikāthāḥ| viḍaṃ......|" bhāḥ
balādhiṣṭhānam| klo| balādhāne| "balādhiṣṭhānamāraugyam|" ca.sū.1a.
balāpañcakam| klo| balātibalāna| gavalāmahāvalārājabalāsu| vai.nigha.
balāmoṭī| strī| aśvanthām| rā.ni.4.4
brāhmayām| vai.nigha.| nāgadamamyām| bhā.
balāyaḥ| puṃ| varuṇavṛkṣe| śa.ca.
balārddham| klī| daihārddhabale| talakṣṇaṇaṃ yathāhṛdyasthau yadā vāyuḥ vakrāṃ śaughraṃ prapadyate| mukhasya
śoṣaṃ labhate tadbalāim̐sya lakṣaṇam||" "lalāṭe kivā
nāsāyāṃ gātrasandhiyu kaṇṭhayoḥ| yadā sañjāyate
khe dau balārḍantu tadādiśet||"
balālakaḥ| puṃ| pānīyāmalake| śa.ca.
balāśaḥ| puṃ| kaphe| hai.ca.
balāsaḥ| puṃ| kaphe| tannāmakakaṇṭhagatamukharauge
nidāna-lakṣaṇe-"gale va śrīphaṃ kurutaḥ pravṛddhau
śvāsānvitau śvāsurujaupapannam| mammaucchidaṃ dustarametamāhurvvāsasaṃjñaṃ nipuṇā vikāram||" su.ni.
16gha.
balāsakaḥ| puṃ| śuktagata-netrarauge| lakṣaṇaṃ
yathā-"kāṃsābho bhavati śirāhataḥ sito yau
vinduvāṃ sa tu naurujī balāsakākhyaḥ|" su.u.
4ca.| [vai.nigha.
balāsaghno| strī| tejauvatyām| tejabala
balāhvam| klo| jale| vai.nigha.
balāṣṭakaḥ| puṃ| sustake| ra.sā.saṃ. pipāsājvare| paryyate| saudhe
balāṣṭakandaḥ| puṃ| guhūcīkande
balāhvayā| strī| vāthyālake| vā.u.2ca.

27.10.31

baliḥ| puṃ| gandhake| ra.sā saṃ. gadamudagarirase
agnimanthavṛkṣe| strī| civalyām| rā.ni.4.18
galahārāntarbatyām | gām̐gala| sā vividhā
adhyaṅgāṅgulāntarabhūtā, yathākramaṃ pravāhaṇau visarjanī
saṃvaraṇau ceti kathyate| caturaṅgulāyatāḥ sabbāstriyaṃṅgaukāṅgulocchritāḥ| "śaṅkhavarttanibhāścāpi
uparyu pari saṃsthitāḥ| gajatālunibhāścāpi varṇataḥ
saṃprakīrttitāḥ||" su.ni.2ca.| lośabhāṃśe
ballikā| strī| atibalāyām| rā.ni.4.4
balicandanam| klo| raktacandane| vai.nigha.
balinau| strī| vāthyālake| śa.ca.
balipuṣṭaḥ| puṃ| kāke| ama.
balipriyaḥ| puṃ| lodhravṛce| śa.ca.| kadambavṛkṣe| vai.nigha.
balibhaḥ| puṃ| haṅgutpuṣpe| ama.
balibhuk| puṃ| caṭake| kāke| vake| trikā.
balimān| tri| jarājanmavaliyuktai| a.ṭo,bha.
balisukhaḥ| puṃ| vānare| a.ṭo.
balivalmaḥ (sā)| puṃ, strau| gandhake| vai.nigha.
baliṣṭhaḥ| puṃ| uṣṭrai| rā.ni.4.16| vi
balavati
balī (in)| puṃ| siṃhe| rā.ni.4.16| uṣṭrai
meghe| vanaśūkare| kaphe| mahiṣe| kundapuṣpavṛce| jaṭā.| māṣe| māṣa kalāya| hai, ca.
pāriśāmlavṛce| śaṅkhakīrttisaṃjñe| gandhake| vai.nigha.
strī (lī)| valī, māṃsāṅkure| a.ṭo.bha.
balonaḥ| puṃ| hastike| vai.nigha.
balīsamukhaḥ| puṃ| markaṭe| ama.
baloyān (s)| puṃ| garddabhe| vai.nigha.
balīvaīḥ| puṃ| vṛṣe| ama.
balośūkaḥ| puṃ| śāstrātakavṛce| vai.nigha.
balottamā (ttarā)| strī| valāyām| rā.
ni.4.4| vai.nigha
balyaḥ| vi| babakare| me.| klo| hṛdaye
pāṣāṇakhani| pātha bhāṃgai| vai.nigha.| śukte, pradhānadhātau| me.| puṃ| virīṣavṛkṣai
balyavargaḥ| puṃ| balakaraṇamāṣākathāyavargai| sa

First 35 of 103 passages. Read on

Linked texts (8)