Pramāṇa · Search · About · API

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 34

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 34

Language
Sanskrit

Contents

34.0.1

puṃ| śaṅkhe| bhauke| he.
ca.| śambūke| śāṃbhūka| śa.mā.| hijjalavṛkṣe
ja.da.
vāritaram| klī| chatrīre| rā.ni.va.12
vāritvā| strī| jalapāṣāṇyām| ṭoṃkā,
peṭake| vikā.
vāridam| klī| hrīvere| vāṃlā| śa.ra.
dha.da.kāsa.ci.
vāridaḥ| puṃ| mustāyāṃ| rā.ni.va.6 | bhā.ma.
vājī.rativallabhayugapāke| “viśrāvīraṣaṇvārivārida...|” meghe| me.
vāridharaḥ| puṃ| bhadramustāyām| mūthā
vai.nigha.
vāriparṇoṃ| strī| śaivāle| kumbhikāyām
pāṃnā| teṃ tuṭikūra| vam. jalakuṃbhī| tatparyyāyāḥ,
—vārikarṇī vārikarṇikā vāriprannī vāripāmikā vārimūlo| guṇāḥ- “himā tiktā laghvī
svāddī sarā paṭuḥ| dīpanaśakarī rucā śītāitajvaraśophahṛt ||” rāja.
vāripālikā| strī| ākāśamṛlikāyām
pāṃnā| śa.mā.
vāripravāhaḥ| puṃ| vārinirjhare| śa.mā.
vāripraśno| strī| vāriparṇī| pāṃnā| śa.mā.
vāriprasādanam| klī| kataka-phale
nirmalī phala| vai.nigha.
vāribradaraḥ (rā)| strī| prācīnamalake
pāṃni āmalā| vikā.
[hārā.
vāribālakam| klī| hrīvere| vālā
vāribrāhmo| strī| jalabrāhmīvṛkṣe| vai.nigha.
vāribhaktavaṭikā| strī| atīrṣādhikāre
vaṭī| “rasagandhakamabhrañca gur̤a cīsatvameva ca
viḍaṅgaṃ maricañcaiva sarjamekatra kārayet| ārdrakasya
rasenāpi gur̤ikāṃ kārayedbudhaḥ| bhakṣayenmāsamātrantu
tantīyānupānataḥ......||” kajjali, abarakha,
gulañcera pālo, bir̤aṅga, marica pratyeka samabhāga| ādāra rase mār̤iṭe| mātrā 1 māṣā
raca.ra.
[rā.ni.va.12
vāribhavam| klī| kholī'ñjane| śurmā
vārimānam| klī| pācanādau jaladānaparimāṇe| tacca prasthāmivalapukhyāpekṣayā kvāthyadravyasya
palaṃ grāhyam| tasmācanāthaṃ prasthāddhaṃ jalaṃ datvā

34.0.2

pādāvaśiṣṭa kāryyam| prasthārddhatvāt jalamaṣṭaguṇaṃ
bharāvadya patneviśeṣa palacatuṣṭayaṃ grāhyam
ārdra kaṭhinātikaṭhinānāṃ militānāṃ dravyāṇāṃ
pācanādiśrāyanavidhau dravaparimāṇe anuktau jalaparimāṇamaṣṭaguṇaṃ dattvā pācyam | taduktaṃ - “karṣādo
tu palaṃ yāvat dayāt ṣor̤aśikaṃ jalam | tatastu
kur̤avaṃ yāvat toyamaṣṭaguṇaṃ bhavet | caturguṇamataūrddha
yāvat prasthādikaṃ bhavet | kvāthyadravyapale kāthyāt
prasthārddha pādaśeṣitam| mṛdau caturguṇaṃ deyaṃ kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ bhavet| kaṭhināt kaṭhinaṃ yacca dayāt
ṣor̤aśikaṃ jalam| mṛdādidravyasaṃghāte mānānuktau
cikitsakāḥ| madhyasīmabhabhāgilādicchantyaṣṭaguṇaṃ
jalamiti |” pa.pra.1bha.
vārimūlo| strī| kumbhikāyām| pāṃnā
vāripaṇīṃ| śa.ra.
vāriruham| klī| kamale| rā.ni.va.10
vārivadaram| klī| karamardake| phiṃ karīdā
jaṭā.
vārivallabhā| strī| vidāryyām| yūṃī
kuhmar̤ā| rā.ni.va.7
vārivallī| strī| kāravallāyām| rūda.
vārivāhaḥ (naḥ) | puṃ| mustāyām| mūthāṃ
ama.| agrimā.ci.bhaktavipākavaṭāyām
vāriśiroṣikā| strī| jalaśirīṣe
vai.nigha.
[vai.nigha.
vāriśuktiḥ| strī| jalaśuktau| śiṃśuka
vārisambhavam| klī| lavaṅge| rā.ni.va.12
23| lavaṇe| vai.nigha.| sauvīrāñjane| rā.ni.va.
13| kamijhar̤e| śrīkhaṇḍacandane| chabhorī| rā.
ni.va.23| puṃ| yāvanālaśare| janāṃra gāṃi
rā.ni.va.8| rāmaśare| śara
vārisālāram| klī| dugdhe| vai.nigha.
vārujaḥ| puṃ| gaurasuvarṇaśāke| vai.nigha.
vāruṇam| klī| jale| rā.ni.va.14
haritāle| vai.nigha.
vāruṇaḥ| puṃ| śṛṅgīmede| vāṃjhavārāṃna| vai. nigha.
2bha.sarvvajva.lākṣāditaile| varu ṇavṛkṣe| vai. nigha.

34.0.3

vāruṇātmajā| klī| madye| vai.nigha.
vāruṇī| strī| khanāmakhyātahale| sā kor̤auśadeṃge karavīvṛttīti prasiddhā| indriyām| rā.ni.
va.22| paścimadiśi| amaḥ| surāyāṃ, madye
rā.ni.va.14| tālādirasaiḥ śṛtamadye| tār̤i
“yattālakharjūrarasairāsutā saiva vāruṇī|” pa.pra.3
kha.| “bhramaṇvarāture bhīṣe śoṣapāṇḍāmaye kṣaye
mateḥ plīhopadhāre ca paccāśāñca samedhu ca| bhrānte
vā viṣapīte vā sarpadaṣṭe jalodare| raktapitte tathā
śvāse vāruṇī na hitā matā| śuddhasphaṭikasaṃkāśā
susigdhā caiva vāruṇī ||” bhavi.6a.| indravāruṇīlatāyām| drāṃthāṃnaśaṃśā| nakula. 16a.| rā.ni.
va.3| punarnevāśālipiṣṭakṛtasurāyām| guṇāḥ, —
“surāvada vāruṇī laghvī pīnasaśvāsa-śūlanut |”
bhā.| bhūśyāmalakāyām| mahādabyām | vai. nigha.
gandhadravyāṃyām| rā.ni.va.8
vāruṇītantram| klī| madyasādhanārthaṃ yantrabhede
tadyathā, — “jar̤aivītasamāyuktaṃ jaladrīṣovivarjitaṃ
toyasaṃveṣṭitādhāramaynunā'dhosamanvitam | yantraṃ tat
vāruṇī saṃjña' surāsādhanakarmaṇi| yojadravya' ghaṭe
dattvā saṃchādyānyaṃ na tanmukhaṃ| mṛdā sukhaṃ vilipya ca
gār̤īṃ vaṃśādisambhavām | yattrādādhāragāṃ kṛtvā
dhāyednedda vidhinā rasaṃ | vārūṇīyanamaitaddhi surāsaṃdhāne sukham ||”
vārūṇīrasam | klo | madye
vāruṇḍaḥ | puṃ | karṇagūthe | kārṇera thali
netramale | picuṭī | me
vārūṣakaḥ | puṃ | matsyaviśeṣe | sa sthūlaḥ mahiṣākāraḥ tālusthāne nīrajābho dharma, sthūlaśalkī
ca | tanmāṃsaguṇāḥ-vīryyakaraṃ dīpanaṃ dṛṣyadaśca
rā.ni.va.17
vārendrapatram | strī | sugandhavargīdhapatraviśeṣe
paṭhā pāṃtā | “patraṃ vārendrasambhavam |” sā.kau.

34.0.4

gṛhaṇī.ci.śatāvarīmodake
vārddhaḥ | puṃ | īśe | vyāka.
vārjjanaṃ | klī | kamale | rā.ni.va.10
vārttam | klī | vārttāyāṃ | rā.ni.va.20
vārttakaḥ | puṃ | vārtākau | vegūṇa gām̐cha | me.
varttakapakṣiṇi | hiṃ baṭera | bhā.
vārttā | strī | vārtākau | vegūṇa gām̐cha
trikā. | pāṣāṇabhede | pātharakuci | dvahṛtyām
vārttapuṃ | prayīgā. gṛhaṇī.ci. sadhyamanāśīcūrṇe
vārttakapakṣiṇi | গুড়গুড়ে, baṭera | bhā.
vārttākaḥ | puṃ | viṣṭirapakṣiṇi | bhā.
vārttākau | vegūṇa gām̐cha | trikā.
vārttākinī | strī | dvahatyām | hiṃ varaham̐ṭā
bhā.4bha·yoni.roga.ci. | “natavārttākinīkṛtam |”
vārttākī | strī | dvahatyāṃ | vikṛti | rā.ni.
va.4 | kaṣṭakāryyām | (in puṃ, strī | (Solatum.) khanāmakhyātaphalaśāke | vegūṇa gām̐cha
hiṃ bhaṭaṭā, vāṃgaṇa | tai. vaṅgaḍirivaṃgu | utvāṅgaṇa | vam. vāṃge | tā. kuṭhirekai | tatparyyāyāḥ,
-ḍḍiṅgulo viṃṭo bhaṣṭākī duṣpradharṣiṇī vārttā
vārttākaḥ varttā kau vārtti kaḥ vātikupaḥ vātigamaḥ
śākavillaḥ śākavitvakaḥ mahādvahatī vṛntākaḥ
vṛntāko bhadrakaḥ vaḍḍaṇaḥ vairam kaṣṭakinī
kacchapavikā kaṣṭaphalā kaṣṭavṛntākī kaṣṭāluḥ
nidrāluḥ mahoṭikā mahattī citraphalā māṃsalaphalā
priyavarṇaphalā gauraphalā nṛpapriyaphalā raktaphalā
vṛttaphalā śākaśreṣṭho nīlabhaṣā rājakuṣmāṇḍaḥ
vārttākuḥ | puṃ, strī | vārtākyām | vegūṇa
gām̐cha | pa.sa. | cha.dda.jva.ci.śrākavidhau | “paṭolapatraṃ vārttākum |” guṇāḥ- “agnipradā mārutanāśinī ca śukrapradā prītivardhanī ca | hṛllāsakāsādivināśinī ca | vārttākureṣā guṇasaprayuktā ||”
dagdhavārtākuguṇāḥ - “aṅgārapakvā vārttākuḥ kiṃcit

34.0.5

pittakarī matā | kaphamedo'nilaharā sarā
laghutaśa param ||” rāja.35
vārtti(ttīṃ)kaḥ | puṃ | varttakapakṣiṇi
vātacaṭakai | hiṃ bagairā | bhā. | vārtākau | śa.ra.
vārtti(ttīṃ) kā | strī | vārtākau | varttikapakṣiṇi | bagerī, baṭera pām̐khī | hārā.
vārtta(rtta) | tri | nirāmaye | rā.ni.va.20
vārddharam | klī | kākavicchāyāṃ | me. | guhyāyāṃ
dakṣiṇovarttaśaṅka | me. | āmrabīje | vale
viśva. | bhārataupaṣidhi
vārddhalam | klī | durdine | vāṃdala | me.
vārdhaka(kya)m | puṃ | vṛddhāvasthāyām | me.
vārddhikarā | strī | guhūcyāṃ | rā.ni.va.3
vārddhiphenam | klī | samudraphene
vārśvibhavam | klī | dākṣiṇāvata śaṅka | āmrabīje | jale | drauṇīlavaṇe | rā.ni.va.6
vārddhivṛkṣaḥ | puṃ | pippalyām | vai.nigha.
vārddhisambhavam | klī | drauṇīlavaṇe| vai.nigha.
sāmrabīje
vārddhiyam | klī | draudholavaṇe | rā.ni.va.6
vārddhīṣṇasaḥ | puṃ | gandhake | gaṃthāka | nīlagrīvaraktaśīrṣapaciviśeṣe | kā. purāṇaṃ
vārbhaṭaḥ | puṃ | kumbhīre | vikā. | śiśubhāre
vai.nigha.
vāryyaṅgajavam | klī | kamale | dhanañjayaḥ
vāryyokaḥ | puṃ | jalaukāyām | joṃka
su.kalpa.5a.
vārvāṇā | strī | nīla macikāyām | śa.ra.
vārṣikam | klī | cāyamāṣāyām | me. | śālai
dhunā | vai.nigha.
vārṣikā (kī) | strī | (Jasminum
sambac.) varṣobhavamallikābhede | vena phūla,
mallikā phūla | teṃ vu lavakrāntaceṭu | sā ca dīrghavṛtta laghupatraviśeṣādane kaniha tā | tatparyyāyāḥ,śrīpadī ṣaṭpadānandā vārṣikī vṛttabandhanā | guṇāḥ
-śītalā hṛdyā sugandhā pittaghnī kaphavāsaviksoṭakramidoṣaghnī ca | rā.ni.va.10 | śītalā laghurdhī

34.0.6

tiktā doṣatrayāpahā karṇīcisukharīgaghnī ca | tatphalaṃ
tadguṇaṃ śrutam | bhā. | kākṣavīje | hiṃ cambā,
sugarā, vela | vam. mogarau | tā. mallayu
vāyamāṣāṇalātāyām | goāniyā latā, vana
latā | rā.ni.va.5
vārṣilā | strī | karakāyām | meṭṣara śīla
śa.ca.
vārhattam | klī | dvahatīphale | ama. | vā.sū.
15a. | vai.nigha.2bha·apasmā·ci.bhairavarasāyane
cudravārttākīphale | vikṛti phala | ama.
vārddhiḥ | puṃ | ṛṣiviśeṣe | ca.
vāla (ka) m | klī | bālake | vālā | ja.ha.
vai.nigha.2bha·jva·ci.
vāladhipriyaḥ | puṃ | camarīmṛge | rā.ni.va.16
vālukāyantram | klī | auṣadhapākārthaṃ yantraviśeṣe | talakṣaṇaṃ- “bhāṇḍaṃ vitastigabhīre madhyaṃ
nihitakūpike | kūpikākaṇṭhaparyyantaṃ bālukābhiśca
pūrite | bheṣajaṃ kūpikāsaṃsthaṃ vahninā yaca pacyate
vālukāyantrametaddhi yantraṃ tatra budhaiḥ smṛtam ||” bhā.
vālkalau | strī | madirāyām | gaur̤īmardya
vāvayaḥ | puṃ | tulasībhede | bāvuī | śa.ra.
vāvaśī | strī | vanū kharakhe | bābalā gām̐cha | meṣa
stanasañjīvanīsurāyām
vāvalaḥ | puṃ | vabvūlavṛkṣe | bābalā gām̐cha
vāśā (śikā) | strī | vāsakavṛkṣe | bāṃkasa
gām̐cha | śa.ra.
vāśiraḥ | puṃ | apāmārgavṛce
vāśurā | strī | rātrau | uṣā.
vāṣpaḥ | puṃ | aśruṇi | netrajala | ama.
uṣmaṇi | me.
vāṣpakaḥ | puṃ | māriṣe | naṭiyā śāka | bhā.
vāṣpa (ṣpi) kā | strī | hiṅgupatryām | brāṃkūnī
śa.ra. | vā.ci.4a. | kṛṣṇajīrake | sa.dṛ.va.2
cudrarājikāyām | rasa.ra. | sūtikā.ci. | vanū ravṛkṣe | vai.nigha.2bha.vā.vyā.ci.
vāṣpī (kā) | strī | hiṅgupatryām | bāṃkūnī

34.0.7

śa.ra. | guṇāḥ- “vāṣpīkā kaṭutiktoṣṇā krimiplīhāpahā matā |” rāja.35.
vāsaḥ | puṃ | vāśyālake | ra.mā. | vāsakavṛce
śa.ra. | gṛhe | ama. | vastre | a.ṭī. | strī(s)
tejapatre | rā.ni.va.6 | vastre | ama.
vāsakaḥ (kā) | puṃ | (Justicia adhatoda adhatoda vasaca.) खनामप्रसिद्धpuṣpaśākavṛkṣe | choṭa bāsaka, bāsakṣīphūlanera
gām̐cha | sadha hiṃ bahavā | var̤a lasā
kaṃ ar̤asā, ār̤ūḍhīge | teṃ aḍasara | tā. adhadaur̤e | tatparyyāyāḥ, -vaidyamātā siṃhaparṇī
siṃhamukhī siṃhāsraḥ siṃhikā siṃhī vṛṣaḥ vṛṣaḥ
aṭarūṣaḥ aṭavṛṣaḥ vājidantaḥ kamalītṛpāṭalaḥ
śāmalakaḥ vāśakaḥ vāśā vāśikā vāsakā vāsā
vāsikā vāsā vāśikā vājī vaidyasiṃhī mātṛsiṃho vāsasañjñakaḥ bhiṣaṅmātā rasādanī kaṇṭhoravī
sitakaṇau vājidanto nāsā pañcamukhī siṃhapatrī
mṛgendrāṇī | guṇāḥ-tiktaḥ kaṭuḥ śītaḥ kāsaharaḥ
pittajit kāmalājvaraśvāsacayarīgaghnaśca | rā.ni.
va.4 | “āṭarūṣaḥ śītavīryyo laghuhṛdyaḥ kaṭuḥ
ttaḥ | tiktaḥ svarthyaḥ kāsaghnā kāmalāraktapittahā | vivarṇatā-jvara-śvāsa-kapha-meha-cayāpahaḥ
kuṣṭhā ruci tṛṣā bhrānti-nāśakaḥ parikīrttitaḥ ||”
vaidyakam | “vāsakasya ca puṣpāṇi raktapīttasya
cava hi | kaṭupākāni pittāni kāsacathaharāṇi
ca ||” rāja.ni.
vāsataḥ | puṃ | gardabhe | bhara.
vāsateyī | strī | rātryām | vikā.
vāsanam | klī | dhūpane | vastre | me.
vāsanāhvayaḥ | puṃ | nāgavallīlatāyām | vai.nigha.
vāsanau | strī | vasādanīlatāyām | rā.ni.va.3
vāsantaḥ | puṃ | kṛṣṇamudge | pa.su.| rā.ni.va.
16| mudge | mūṃrga | vikā. | kokile | rā.ni.va.
18| tilakṣape | rā.ni.va.10 | pibhītakarkṣye

34.0.8

rā.ni.va.11 | jātīpuṣpavṛkṣe | kām̐ke | udbhe
malayasamīre | vikā.| madanavṛkṣe | śa.mā.
strī | sindūre | vai.nigha.
vāsantī | strī | khanāmakhyātapuṣpavṛkṣe, navamallikāyāṃm | bāmaṃtīphūlanera gācha | belaphūlanera
gām̐cha | hiṃ vasantī nevāri | meṃ viravali | kaṃ
viravangiyī | tatparyāyāḥ,—prahasantī vasantajā
mādhavī mahājātiḥ śītasahā madhubaddulā vasantadūtī
naipālī saptalā navamālikā navamallikā | guṇāḥśītā dṛśyā surabhiḥ śramannī ca | rā.ni.va.12
śītalā laghvī siktā tridoṣaghnī ca | bhā.
mādhavīlatāyām | pa.su.| rā.ni.va.10 | yūthikāyāṃm | juī | pa.su. | jātīvṛkṣe | kīṃuṇī
gadhikānikeli prasiddhe vṛkṣe | pāṭalāyām
pārula gām̐cha | rā.ni.va.10 | kokilāyām
dantīpṛkṣe | rā.ni.va.23
vāsapuṣpā | strī | candraśūre | bhā.
vāsayogaḥ | puṃ | cūrṇe | āṃbīra | ama.
vāsaraḥ | puṃ | divase | ama.
vāsavaḥ | puṃ | kṛṣṇamṛdge | ra. nigha.
vāsā | strī | khanāmakhyātatiktāśākavṛkṣe
bām̐sakaphūlera gām̐cha, madhubāṃsaka | vāsakau
rā.ni.va.4 | vā.sū.15a. drūrvvādī | “dūrvvāṃnantānimbavāsākaguptāḥ |” ca.da.pi.jva. ci. durāālabhādiḥ
“bhūnimbavāsākaṭurohiṇīnām |”
vāsākūṣmāṇḍakhaṇḍaḥ | puṃ | raktapittakāse
auṣadham | pāṭhaḥ—“pañcāśacca palaṃ grāhya' kūṣmāṇḍāt prakṣamātyasaḥ | grāhyaṃ palaśataṃ khaṇḍaṃ vāsāvāsāvāsikā | strī | vāsakavṛkṣe
vāsāsavā | strī | jhajhamūkhyāyāma | vai.nigha.
vāsiḥ | puṃ | kuṭhārabhede | vāīśa | uṣā.
vāsikā | strī | vāsakavṛkṣe | bha.ra.
vāsikāram | klī | śaṅkhamukhmamāṃśe
vāsinau | strī | mustabhiṣṭāyām | śa.ca.
vāsiṣṭam | klī | rudhire | he.ca.

34.0.9

vāsiṣṭalehaḥ | puṃ | kāsādikāre auṣadham
ata daśamūlādicarakānāṃ pra. 1 pa. | harītakī
1100śataṃ yavaḥ 16 pra. vāri 128 pa. gau. 16
ma. purātanagur̤aḥ 12

34.0-2

ma. tailaṃ 4 śa. ghṛtaṃ 4
śa. āmalakīkāṣaḥ 4 śa.| pākasiddhau madhu 2
pra. pippalīcūrṇa 4 pa. vijātakaṃ pra. 3 śa. kalaśe
pūrayitvā māṃsa sthāpayet | daśamūlādi pra. 1 pa.
harītakī 1100, yava 16 śa. jala 128 śa.
80 17 śa. purātana gur̤a 12

34.1.1

śa. taila 4
śa. ghṛta 4 śa. āṃmalārasa 4 śa.| pākasiddhe
madhu 2 śa. pippalūcūrṇa 4 pa. vijātaka
pratyeka 3 pa. kalase variyā āṃdhrāśite
māṃsa rākhive | vā.ci.3a.
vāsiṣṭau | strī | vaśiṣṭamatavaidyake
vāsī | strī | takṣaṇyāṃ | randā, viṇakaॉpa
vai.nigha. | cikā.
vāsukī | strī | vilvavṛkṣe | vai.nigha.
vāsudevapriyaṅkarau | strī | śatāvartyā | śatamūlī | rā.ni.va.4
vāsudevī | strī | śatamukhyām | rā.ni.va.4
vāstikā | strī | vanamethikāyām | vai.nigha.
vāstu | klī | vāstukaśāke | rā.ni.vṛ.7
vāstukam | puṃ, klī | (Chenopodium
album.) khanāmakhyātapacaśākavṛkṣe | (bethuā vā
(baṭośāka | meṃ cakvatta | ka cakvattaṃ | tatparyāyāḥ,—pāṃśupatraṃ śākavīraḥ śākarājaḥ śākaśreṣṭha' kahlajaḥ ghanāghanaḥ vāstu vāstukaṃ vāstukaśākaṃ
vasūṃke ḍillamīcikā rājaśākaḥ cakvattīṃ kṣārapatraḥ śākarāṭa yavaśākaṃ | “prāyaśo yavamadhye syāt
yavaśākamattaḥ smṛtam |” tacca śvatahastyavabhedena
vividhaṃ | bhā.pra.1bha. śā.va. | asya rasaḥ pāke
laghuḥ | prabhāvaca kṛmināśalaṃ medhāgnivalakarañca
kṣārārucidaṃ kramighnaṃ medhya' rucyaṃ agnivalavarddhanañca
ca.da.dṛ.gu. | guṇāḥ—madhuraṃ śītaṃ kṣāram dveṣadakṣa'
tridoṣaghnaṃ rocanaṃ jvaraghnam arśonaṃ malamutraśuddhikṛcca | rā.ni.va.7 | “vāstukaṃ madhuraṃ hṛdyaṃ vātapittāsraighnaṃ hitam |” cavi, 16a. | “kaṭuvipāke kṛmihā medhāgnivalavarddhanaḥ | sakṣāraḥ sarvvadoṣaghnaḥ vāstukau rocakaḥ saraḥ ||” su.sū.46a.
“tadeva tu ḍahaccaitaṃ raktaṃ syāt gauravāstukaṃ |” bhā.
jīvaśāke | punarnavāyām | vai.nigha.
vāstukaśākaṭam | klī | vāstukaśākacece
rā.ni.va.2

34.1.2

vāstukākārā | strī | padmāki | pāṭaśāṃka
vai.nigha.
vāstukāliṅgaḥ | puṃ | tarakhujalatāyām
tarabhūja | pa.su
vāstukī | strī | cillīśāke | rā.ni.va.7
vāstuke | vai.nigha.
vāstuparigrahaḥ | puṃ | sarvvataḥ sthānagrahaṇe
āāyatana laoā, sthala laoā | ca.sū.10a.
vāstupuṣpā | strī | candraśūre | bhā.
vāsturujā | strī | sphoṭapir̤akādhiṣṭhānavedanāyām | ṭoḍaṇaṃ | bhā.ma.4bha.
[va.7
vāstuvastūkam | klī | vāstukaśāke | rā.ni.
vāstūkam | vāstukaśāke | rā.ni.va.7
vāstūkau | strī | śvetacillīśāke | rā.ni.va.7
vāstyaḥ | puṃ | lohe | uṣasi | kaścit | (strī |)
netrajale
vāstyasikāḥ | puṃ | rodane | bhā.ma.4bha.nāsāroge
vāsthyakhedaḥ | puṃ | guhye khedaviśeṣe | vātahade
vāsthyeyaḥ | puṃ | nāgakeśaravṛkṣe | ra.mā.
vāhaḥ | puṃ | ghoṭake | ama. | ca.da. kāmāgnisandīpane | uṣṭre | gardabhe | parimāṇabhede | “dīkṣābhyāñca supekuṃbhau catuḥṣaṣṭiśarāvakaḥ | sūryābhāśca bhavedroṇī vāhīgoṇī ca sā smṛtā ||” bhā.| pāyalīparimāṇe | bāhī | me. | grīvāstanyayorantabhāge
jaya.da.2ca.
vāhadviṣan | puṃ | mahiṣe | pa.su.
vāhaśreṣṭhaḥ | puṃ | ghoṭake | rā.ni.va.19
vāhasaḥ | puṃ | suniṣaṇṇakaśāke | suśuni śāṃka
me. | See suniṣaṇṇakaḥ
vāhā | strī | vāhau | rā.ni.da.18
vāhityam | klī | karigaṇḍīdhībhāge | ama.
vāhuvāraḥ | puṃ | śleṣmāntakavṛkṣe | rā.ni.va.11
vāhyākau | strī | agniprakṛtikauṭabhede | sa.
kalpa. 8a.
[vi.śvapra.
vāhyadutiḥ | puṃ | rasasya saṃskāraviśeṣe | rasa.
vāhyāyāmaḥ | puṃ | dhanustambhākhyavātavyādhibhede
lakṣaṇaṃ—“vāhyābhyāyatonasthī vāhyāyāmaṃ karoti

34.1.3

ca | tamasādhyaṃ budhāḥ prāḍurvacaḥkanthūruśaṃjanam |”
su.ni.1a.
vāhya ndriyam | klī | bahirindriye cakṣurādau
vālhi(lho)kam | kuṅkume | rā.ni.va.12
vai.nigha.kṛmi-ghni-suvarṇaca kūrcūrye | hiḍuni | rā.ni.
va.6 | bhā. | sauvīrjane pa.su. | (strī, kā)
matsyāntyām
viḥ | puṃ | pakṣiṇi
vikam | klī | sadyaḥprasūtāyā goḥ kṣīre | gām̐janā
dūdha | śa.ca.
vikāṅgaḥ | puṃ | virūr̤atavṛkṣe | vai. nigha.
vikāṅkaṭaḥ | puṃ | gokṣuravṛkṣe | śa.mā.
विकङ्कतः । पुं । (Flacourtia Ramontchi, Var sapida.) suvāvṛkṣe | vaiheci gām̐cha
dā, ciṃ kam̐ṭār̤a, vañca | meṃ galagauṇṭau | kaṃ ilatānikā | taiṃ kānavegūceṭṭu | ut. bahuyakar̤i
pañjā. ūkīyā | tatṛpayyāḥ,—vekaṅkataḥ kṛtikṣaraḥ
kaṇṭakārī mṛgvāsaḥ śṛgādanaḥ śṛgādaścaḥ kiṅkirī
sugudāru khuvāḍhavacaḥ kaṇṭapatraḥ kaṣṭapādaḥ khādukaṇṭakaḥ granthibaḥ vyāghrapāt madhuparṇī bahuphalaḥ gopaghoṇṭā mṛduphalaḥ dantakāṣṭhaḥ yajñīyavṛkṣapādapaḥ piṇḍāraḥ ḍimarūḥ pūtaḥ kiṅkiṇī | guṇāḥ-amlaḥ madhuraḥ madhurapākaḥ laghuḥ dīpanaḥ pācanaḥ kāmalāsraghnaḥ pittaghnaśca | rā.ni.va.9| "vikaṅkataphalaṃ pakva madhuraṃ sarvvadoṣanut |” bhā.
vikaṅkatā
strī | śvetabalāyām | rā.ni.da.4
vikacā
strī | madyaprāptivṛkṣikāyām | gouṃjhamūrddhā | rā.ni.va.5
vikaṭaḥ
puṃ | sākurūṇḍavṛkṣe | rā.ni.va.6
kṣīmalalātāyām | vai.nigha. | visphoṭake | śa.ra.
vikaṭaviṣāṇaḥ)
puṃ | sambaramṛge | vai.nigha.
vikaṭaśṭaṅgaḥ }
vikaṇṭakaḥ

34.1.4

puṃ | yavāse | durālambhā | jaṭā. | vikaṅkatavṛkṣasadṛśavṛkṣanāmakhyātavṛkṣe | tatparthyāyāḥ,-mṛduphalaḥ pañcilaḥ gokaṇṭakaḥ khādukaṇṭakaḥ kākanāmaḥ vyāghrapādaḥ ghanadrumaḥ ghanaphalaḥ gajjaphalaḥ meṣakhanitāhvayaḥ sudiraphalaḥ prāvṛṣyaḥ hāsyaphalaḥ sanikaphalaḥ | guṇāḥ - kaṣāyaḥ kaṭuḥ uṣṇaḥ rucyaḥ dīpanaḥ kaphaghnaḥ valavarddhanaśca | rā.ni.va.11
vikadaḥ
puṃ | roge | śa.ca.
vikaraṇī
strī | sindukavṛkṣe | (um̐gagām̐ha
vikarṇakaḥ
vikarṇaromā (na)
vikarṇasaṃjñaḥ
vikarttanaḥ
puṃ | arkavṛkṣe | ākanda gām̐cha
vikarttikā
strī | hṛdayasyāvakarttanavat kledanake dravadravyaviśeṣe | vā.ci.6a.
vikarṣaṇam
klī | vikṛṣṭyākarṣaṇe | māṃsādiprativaddhaśalyasya mocane | su.sū.7a.
vikalpāyikāḥ
tri | vikalpavṛtte | śāṃṭhavalām̐ | ilā.
vikalāṅgaḥ
tri | paṅgakāyām̐
vikalpaḥ
puṃ | samāsirīpādhikabhede | “dīpāṇāṃ samavetānāṃ vikalpī'śāṃśakalpanā |” mā. paścani. | iṣṭaceti vikalpaḥ | yathā rasodanaḥ saṣṭatā yavāgūrvā | su.u.65a.
vikaṣā (sā)
strī | mañjiṣṭhāyām | pa.mu.
bheṣāvṛhatakhadiravaṭī | māṃsarohiṇyām | rā.ni.va.12 | bhaiṣa. vātaraktaci. | ca.da.vā.vyā. elāditaile | raktapunarnavāyām | vai. nigha. | [va.5
vikākharā
strī | raktapunarnavāyām | rā.ni.
vikāraḥ
puṃ | vyādhau | rā.ni.va.20 | vikṛte roge | vikkā. | prakṛteranyathābhāve | ama. | dhātuvaiṣamye | ca.sū.1a.
vikāśaḥ
puṃ | sāyāṅge | devakānta | śa.ra.
vikāśikā
strī | mānarambhāyām | ṭhām̐r̤ī, ṣaṃr̤ī | vikkā.
vikāśi

34.1.5

klī | tadguṇaviśiṣṭa-dravyabhede | "sandhivaṃśāṃstu śithilān yat karoti vikāśi tat | viśīryyo'sya dhātubhyo yathā kramukakodravau ||” bhā.
vikīraḥ
puṃ | pakṣiṇi | ama. | vṛhatkūrpe vikkā. | su.sū.45a. | lakṣaṇaṃ- “nakhādinikaṭe bhūmiyāṃ bhavedvālukāsayī | chadmāyate tato yattu tajjalaṃ vikkīraṃ viduḥ ||” alantu - śītala svacchaṃ nirdoṣa laghu khāṭu pittaghnaṃ cāruca | klī | caraṇe | bhā. | su.ni.3a.
vikīraṇaḥ
puṃ | raktā | pa.mu. | klī | vikṣepaṇe
vikīrṇa (ka) m (kā)
klī, strī | yaṣṭiparṇabhede | vai.nigha. | vicitta
vikīrṇaphalaḥ (kāḥ)
puṃ | raktā | vai.nigha.
vikīrṇaroma (na)
vikīrṇasaṃjñam
} klī | khadyotavṛkṣe | gām̐ṭhikrām̐tā | rā.ni.va.12
vikumbhaḥ
puṃ | kanakavṛkṣe | rasa.kau. jvarārirase
vikūcikā
strī | nāsikāyām | he.ca.
vikūrṇanam
klī | saṅkocane | vā.u.15a.
vikṣataḥ
vi | rogiṇi | rā.ni.va.20 | asraṃkṣāte | me. | klī | vikāre | [he.ca.
vikṛtiḥ
strī | vikāre | roge | khristre
vikṛṣṭakālaḥ
puṃ | dūravarttini samaye
vikeśikā
strī | varttau | plūṭe | su.sū.18a.
vikramaḥ
pāde | rā.ni.va.18
vikramo (dan)
puṃ | siṃhe | rā.ni.va.16
vikrāntam
klī | vaikrāntamaṇau | rā.ni.va.13
puṃ | siṃhe | rā.ni.va.16
krikāntā
strī | vasādanīlatāyām | rā.ni.va.3 | agnimanyavṛkṣe | vai.nigha. | jayantyāṃ | rā.ni.va.7 | sūktikaṣaṇṭhaśare | trarāḍakrāntāyāṃ | ca.da.va.4 | eṅgaruṅgiyā | aparājitāyām | haṃsapādolatāyām | raktabajālukāyām | rā.ni.va.5
vikriyā
strī | vikāre | ama.
vikṣavaḥ
tri | jar̤e | vihvale | ama.
vikṣodaḥ
puṃ | cūrṇabādhāyām | bhā. nāsārīge
vikhaḥ (khruḥ) (khyaḥ)

34.1.6

vi | anāsike | thom̐r̤ām̐ | ī.ca.
vikhaḥ (khruḥ)
vi | anāsike | nākakām̐ṭā | he.ca. | śa.ra.
vigatasūtikā
strī | punarātavadarśanaparyyantaṃ prasūtasya | su.śā.10a.
vigatārttavā
strī | nivṛttarajaskhātām | śa.ra.
vigandha (ndhi) kaḥ
puṃ | brahmaṇḍīvṛkṣe | rā.ni.va.8
vigandhikā
strī | indravārthā | asanagtāyām | rā.ni.va.4
vigiraḥ
puṃ | viṣkirapakṣibhede | cakaṃ.ra.vi.4rtha.śatake
vighnaḥ
vi | anāsike | thom̐dā | he.ca.
vigrahaḥ
puṃ | śarīre | rā.ni.va.18 | vibhāge | bhāga | me.
vigrahāvaram
klī | pṛṣṭhe | śa.ra.
vighaṭṭam
klī | yane | vai.nigha.
vighaṭikākandaḥ
puṃ | gudakandarīge
vighaṇṭā (ṇṭikā)
strī | gulañcakande | rā.ni.va.7
vighasam
klī | bhojane | rā.ni.va.20
vighasarbaḥ
puṃ | saujanagroṣe | ama.
vighnaḥ
puṃ | cakrakarace | upadravāḍhau
vighnapriyam
klī | yavakṣayamavāgvān | ṣaṭavannajhār̤e | pa.mu.
vighneśavāhanaḥ
puṃ | mūsāmūṣike | rā.ni.va.16
vighneśāmvakāntā
strī | śvetadūrvāvāyām | rā.ni.va.8
viṅgaḥ
puṃ | khure | vikkā.
vicakilaḥ
puṃ | damanakavṛkṣe | bhā.pra.makṣa. medra. ci. | mallikāvṛkṣe | vai.nigha.
vicakilā
strī | raktakaravīravṛkṣe | vai.nigha.
vicarcikā
strī | sūdmasphoṭake | rā.ni.va.20 | cadrakuṣṭhabhede | vyāma, phulakani | lakṣaṇacam- “rājyo'tikaṇḍūrttimataḥ sarūcā bhavanti gātreṣu vicayikāyām | su.ni.5a.13
vicakṣaṇā
strī | nāgadantyām | śaktijhuṃr̤ā | rā.ni.va.5
vicumbuḥ
vi | vimanasi | vikkā.
vicittaḥ (kāḥ)
puṃ | aśītakavṛkṣe | rā.ni.va.20 | tilajavṛkṣe | vai.nigha. | bhūrjjavṛkṣe | rā.ni.va.6
vicitakarkurā (varṇī)

34.1.7

strī | saviṣajalaukāyām | su.sū.13a.
vicilā
strī | sugam̐dhauvṛkṣe | brāṃthānakī kūr̤a | rā.ni.va.8
vicitrāṅgaḥ
puṃ | mayūre | śa.ra. | vyāghre | śa.ca.
vicitrānnam
klī | khecarikāyām | khicūr̤i
vicillakaḥ
puṃ | prāṇaharakīṭabhede | su.kalpa.8a.
vicurṇanam
klī | avadhūlane | bhā.pra.4bha.
viceṣṭanam
klī | viruddhaceṣṭāyām, balavadviyadghādau | nidā.
vicchattakaḥ
puṃ | suniṣaṇṇakaśāke | ja.da.
viccharddikā
strī | vamane | rā.ni.va.20
vicchajaḥ
puṃ | vetasakaśākhāyām | ra.mā.
vicchāyaḥ
puṃ | maṇau
vicchittiḥ
puṃ | kaṣāye | vikkā.
vicchinnaḥ
puṃ | bālaroge | klī | kṛtāṅgabagār̤ha sravānaṣe | vā.u.16a.
vijananam
klī | utpattau | prasave
vijapilam
klī | paṅke | kacā.
vijayacūrṇam | klī| arśasi auṣadham
trikaṭu, triphalā, tribhada, vaca, hiṅgu, ākanādi,
yavakṣāra, haridrā, dāruharidrā, dantī, cirātā,
indrayaba, citāra mūla, ver̤elā, śulaphā, pañcalavaṇa, pipūlamūla, belaśuṭha o yamānī samabhāga
ca.da.
vijayanau | strī | brāhmotupe | vai.nigha.
vijayā | strī | sthāvaraviṣāntargata mūlaviṣe
su.kalpa 2 a | śephālikāyām | rā.ni.va.4 | haro
takībhede | “alāvṛtaphalā vijayā | sarvāsāmapi
jātīnāṃ pradhānā vijayā smṛtā | sukhaprayogā
sulabhā sarvvarogeṣu śasyate |” bhāva pra.| rā.ni.
va.11 | sā vindhyagirijā | vā.ci.1 a. | jayantyāṃ
rā.ni.va.4 ānandabhairavīvatthyām | dantīvṛkṣe | vai
nigha. | nirguṇḍīyām | vacāyām | śvetavacāyām
rā ni.va.6 | nīlovṛkṣe | balāyāṃm | pa.su.
śamībhede | mañjiṣṭhāyām | nīladūrvvāyām | rā.ni.
va.8 | ahiphene | rā.ni.va.8 | bhaṅgāyāṃ | hiṃ

34.1.8

bhāṅ, siddhi | tatparthyāyā,---mātṛkāriḥ
trailokya-vijayā bhaṅgā indrāśanaṃ jayā ajayā
vijayā vīrapatrā gañjā capalā ānandā harṣiṇī
mātulānī mādinī | śa.ca. | tadguṇāḥ---kaṭuḥ
kaṣāyā uṣṇā tiktā vātakaphannī grāhiṇī vākpradā balyā medhākāriṇī suṣṭhu dīpanī ca | rā.
ni.va.6
vijayābandhaḥ | puṃ | aparājitābandhane | yathā--“sāyaṃkāle bhimantryaiva vijayām prātabarjaret
baddhvā śirasi tanmūlaṃ bhūtajvaraharaṃ param ||” hai.
nigha.
vijayāvahaḥ | puṃ | sarṣape | vai.nigha.
vijāyanī | strī | navamallikāyām | vai nigha.
vijalā | strī | cañcucupe | rā.ni.va.4
vijilam | klī | dadhiprakāre | dugdhasarasañjāta
nār̤ī | ama. | “pākapūrasasakte vyañjane tu bhavedvayam | tailapākapusaṃsakāre prāyastadrupasakta tam
picchilaṃ lālakoṣṭhañca vijilaṃ vijjilañca tat ||”
śa.ra.
vijivilam | klī | vijile | a.ṭī rā. | śa.ra.
vijulaḥ | puṃ | śālmalokande | rā.ni.va.7
vijṛmbhaṇam | klī | jumbhaṇe | 'hāim̐tolā'
vijṛmbhitam | klī | ceṣṭāyām | ni.
vijja(jji)lam | klī | vijile | ama.
vijjvalaḥ | puṃ | vāṃyāālake | ber̤egar̤o | vai.nigha.
vijjulam(lā) | klī, strī | gur̤atvaci
rā.ni.va.6 | vi. | picchilī | ca.vi.8a.
vijjuli(li) kā | strī | jantukālatayāyām
rā.ni.va.3
vijñavṛddhiḥ | strī | jaṭāmāṃsyām | śa.ca.
vijñānatailadarbhaḥ | puṃ | aṅkolavṛkṣe | rā.ni.
va.8 | devadāruvṛkṣe
vijñāmaram | klī | cakṣuṣaḥ śuklakeśe | kaścit
viṭaḥ | puṃ | khadire | mūṣike | hai.nigha.
lavaṇabhede | viṭ lavaṇa | me. | nāgaraṅgavṛkṣe
śa.sma.
viṭakaḥ | puṃ | viṣkīṭake
viṭapaḥ | puṃ | pallave | vṛkṣe | ādityapatre | rā.ni.

34.1.9

va.4 | klī | tannāmakasakthimarmmaṇi | tasya ca
sthānaṃ vaṃkṣaṇavṛṣaṇayoru bhayataḥ | suśā.6a.
viṭapau (p) | puṃ | vaṭavṛkṣe | rā.ni.va.11
vṛkṣe | ama.
viṭapriyaḥ | puṃ | muñjaravṛkṣe | śaṃkharājaphūlanera
gām̐cha | rā.ni.va.11
viṭamākṣikā | puṃ | dhātumākṣike | svarṇamākṣika | he.ca.
viṭalavaṇam | klī | vir̤alavaṇe | viṭnūna
rā.ni.va.6
viṭavallabhā | strī | pāṭalīvṛkṣe | rā.ni.va.10
viṭiḥ | strī | pītacandane | śa.mā.
viṭ (ḍ) | strī | viṣṭhāyām | rā.ni.va.188
kā.ni.
viṭkatā | strī | viṣṭhāyām | mā.jva ni.
viṭkhadiraḥ | puṃ | arimedakhadiravṛkṣe, viṣṭhāgandhakhādare | chāmrāvalā | tatparyyāyāḥ---viṭaḥ
arimedaḥ darimedaḥ arimedaḥ darimedaḥ krimināśavaḥ
marudrumaḥ kālaskandhaḥ | guṇāḥ---kaṭuḥ uṣṇaḥ tiktaḥ
raktapradoṣodaharaḥ kaṇḍūviṣavisarpannaḥ jvarakuṣṭhonmādaharañca | rā.ni.va.8 | apica,---“arimedaḥ kaṣāyoṣṇomukhadantagadāsrajit |” bhā.
viṭghātaḥ | puṃ | mūtrāghāte | vidghāto
viṭcaraḥ | puṃ | grāmyaśūkare | ama.
viṭpriyaḥ | puṃ | gridhramāre śubhruka | vai.nigha.
viṭsaṅgaḥ | puṃ | purīṣapravṛttau | bhā.a.sā.ci.
“viṭsaṅga ādhmānamathāvipāka |”
viṭasārikā | strī | sārikābhede | 'uṭeśāṃlika | jaṭā.
vir̤aḥ | puṃ | rasajāraṇe kṣārabahuladravyasamaṣṭau
tad yathā---“vāstukairakakadaṇḍaudavadākṣopapunarnavāḥ
vāṣpāpāmārgānicalatilakāñcanamocakāḥ | sarvvāṅgakhaṇḍaṃ sacchidraṃ nātiśṛthnāṃ śilātale | dagdhaṃ kāṣṭhai'
tilānāñca pañcāṅga' mūlakasya ca | lāvayenmūtravargaṇa
jalaṃ tasmāt parisrutam | lauhapātre paced yantre
īṣatpākāgnimātravit | bāṣpāṇāṃ bahudānācca bahu

34.1.10

nāhur̤asī yadā | tadā kṣāśro'kṣorādīśāravayakaduvayam | gandhavācca sitā hiṅgulaṃvaṇāni ca ṣaṭtayā| eṣāṃ cūrṇa kṣipedvi tā lauhasaṃghaṭamadhyataḥ
saptāddaṃ bhūgataṃ paścādgrāhyantu pracuro vir̤aḥ |” tilakākṣacāraṃ sarvvacārasamam iti nilanāthaḥ | “ṭaṅkaṇaṃ
śatadhā bhāvyaṃ drāvaiḥ pāṣāṇabhedajaiḥ | vir̤o vahnisukho nāma dvito'yaṃ sarvvajāraṇe ||” ra.ci.3a.
vir̤am | klī | lavaṇaviśeṣe | viṭ lavaṇa | hiṃ
bir̤i, āṭocara | tatparyyāyāḥ,---vir̤agandhaṃ vir̤alavaṇa kālalavaṇaṃ dār̤ikaṃ khaṇḍa' kṛtakaṃ kṣāraṃ
āsuraṃ supākaṃ khaṇḍalabaṇaṃ dhūrtta kṛtrimakaṃ | ci.
kra. ka. śekharapāke | pa.su. | guṇāḥ---dīpanam uṣṇa'
vātaghnaṃ rucyam ajorṇaśūlaghnaṃ gulma plīhaghnañca | rā.ni.
va.6 | vir̤aṅga' | vai.nigha. 2bha. saṃśahagaṇaśodhivir̤aṅgādiyoge | pākavyajanagī | ama.
of Embelia ribes. kṛmipnaṣaṣpradravyaviśeṣe
vir̤aṅgaṃ | hiṃ vātrirāṅ vāthavir̤a' | te bāyuvir̤aṅga
puṃcehu | vam, vaṃraṃhi, asṣṭṭa vārkaṣaṇau | tā.
vāyavir̤aṃ | tatparyyāyāḥ,---velaṃ vellaḥ amoghā
citataṇḍulaṃ cittataṇḍu lā citrā taṇḍulaḥ taṇḍulā
taṇḍulā taṇḍulīyakā taṇḍuluḥ jantunāśanaḥ rakṣāghnataḥ pāvakaḥ bhakṣakaṃ krimikaṇṭakaḥ krimighnaṃ krimiśatruḥ garddabhaṃ kairālaṃ vātāriḥ jantughno śvanagāminī
kairālo maṅgarā kāpālī varā sucitravījā vṛṣanāśanaḥ | guṇāḥ---kaṭu uṣṇaṃ laghu kaphavātaghnam
śūlājīnodaraghna agnivāndyapram arucikliminnañca
rā.ni.va.6 | īṣattiktaṃ viśaśna kramighnañca | su.sū.46
a. | vā.sū. 15a. surakhādiḥ | “kālamālāvir̤aṅgama |”

34.1.11

vir̤aṅgasāraḥ | puṃ | vir̤aṅgataṇḍule | cāragur̤ikāyām | (hemādriviracanāddhyāye
vir̤aṅgā | strī | vir̤aṅge
vir̤aṅgādicūrṇam | klī | kāsādhikāre
tatpāṭhaḥ---“vir̤aṅga' nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu
saindhavam | bhāgauṃ cāraśca taccūrṇa pivedvā ghṛtabhāvayā ||” vā.ci.3a.
vir̤āraḥ (laḥ) | puṃ | mārjārī | vir̤āla
sugandhamārjārai | gaṃdhagokula | klī | haritāle
he.ca.
vir̤ālakaḥ | puṃ | haṭhākhyanevalepabhede | “vir̤ālakovahilepo netre pakṣmavivajji te |” bhā.
vir̤ālapadakam | strī | karṇe, ratau | pa.pra.1kha.
vir̤ālārikhi | strī | mārjārasvanau | vir̤ālera r̤ār̤a | vā.u.28a | idaṃ bhaṭandare hitaṃ
vir̤ālikā (lo) | strī | bhumikūṣmāṇḍe
bhūim̐kūmar̤ā | rā.ni.va.7 | galagalaśnayathuviśeṣe
“grīpho bhyaśrāṃttaistu vir̤ālikā syāt | ityāda gale
ced balyonnatā syāt ||”
vir̤a laḥ | puṃ | vetasavṛkṣe | he.ca.
vir̤andhyam (ndhi) | klī | vir̤alavaṇe | pa.su.
vir̤ grahaḥ | puṃ | baddhakoṣṭhatāyām | nidā.
vir̤ bhedaḥ | puṃ | picchanayaroge | bhā.
vir̤ lavaṇam | klī | vir̤alavaṇe | ra.mā.
vir̤a varāhaḥ | puṃ | grāmyaśūkare | jaṭā.
vir̤ balaḥ | puṃ | gīpake | niśādala | pa.su.
vir̤a vighātaḥ | puṃ | mūtrāghātaromaviśeṣe
lakṣaṇa ---“rucadurbalacittorvātaniodāvartta maṅgadayadā
mūcasroto'nupadyeta viṭsasṛṣṭa' tadā naraḥ | viḍgandhaṃ
mūcayaṃta kṛcchrādviḍghātaṃ vinirddiśet ||” mā.ni.
vir̤a vibhedaḥ | puṃ | viḍḍighātarome | mā.ni.
viṇmārgaḥ | puṃ | gude | vā.ci.2a.
vitaṇḍā | strī | karavīravṛkṣe | me. | kaccunāmakandaśāke | kacu | jaṭā.| darbhoṃ | śaṃkha| | dvārā.

34.1.12

.vatastā| strī | bhāratīya-nadīviśeṣe | visastā
kāśmīre prasiddhā| tajjalaguṇāḥ - svādu vidī
ṣaṇaṃ laghu prajāṇuḍipradaṃ tāpaharaṃ jāṭhyaharaṃ pathyañca
rā.ni.va. 14
vitastiḥ | strī| kaniṣṭhikāṅguṣṭhayantaravistāre
12 aṅguli | rā.ni.va.18
vitānaḥ (bandhaḥ) | puṃ | śirovraṇasya bandhanabhede | "jñeyo vitānasaṃjñastu vitānākārasaṃyutaḥ |” iti lakṣaṇaṃ | su.sū.18a.
vitānakam | klī | dhānyake | dhaniyām̐ | pa.su.
puṃ | mār̤avace | rā.ni.va.23
vitānamūlakam | klī | kīr̤ayadaprasiddhe
bauraṇamūle | veṇora mūla | rā.ni.va.6
vitunnam | klī | suniṣaṇṇake | suśuniśrāṃka
ama. | geśāli | se.
vitunnakam | klī | dhānye | dhana' | rā.ni.va.
6| ma.da.va.2 | tulyake | kaivarta mustake | vitunnakanāmo uccasa lav mustākṛtiḥ | kosacī mothā
guḍ sanī iti ca khyātam | ṭekavartamuṣṭhā, keuṭhemuṣṭhā | bhā. | puṃ | āmalakovṛkṣe | ama. | strī
(kā) | bhūṣyāmalakyām | bhuṃī āṃvalā | vai.
nigha.
vitunnabhūtā | strī | bhūcyāmalakyām | bhum̐īāṃvalā | vai.nigha.
vitunnā (vikā) | strī| bhūśrāmalakayām
bhuṃī-āṃvalā | rā.ni.va.5
vittrāsam | klī | hiṅgule
vitvanaḥ | puṃ | vṛṣabhe | śa.ka.
vitthyā | strī | gojihvāyām | gokṣiśrā śāṃka
śa.ka.
virdaśaḥ | puṃ | vyañjane | chāṃṭe | rā.ni.va.20
vidaḥ | puṃ | tilakavṛkṣe | vai.nigha.
vidagdham | klī | laghurohiṇatṛṇe | vai.nigha.
(tri) annapāke
vidagdhāmrorṇam | klī | dagdhājīrṇabhede | See
adhimāndyam
vidagdhāmladṛṣṭiḥ | strī | dṛṣṭirogabhedai
lakṣaṇaṃ-"bhraśamamlāmlagrādīṣaḥ sāstraṃ ryā dṛṣṭiracitā | sakledakaluṣāluṣā vidagdhānnena sā
smṛtā" vā.u.12a.

34.1.13

vidantā | strī | varāṭakabhede | rā.ni.va.13
vidaram | klī | vivaśvāra ke | rugiramanāṃ
śa.ca.| puṃ | sphoṭane | phāṃṭo phāṃṭā | śrama.
vidarakam | klī | vidradhau | rā.ni.va.20
vidarbhaḥ | puṃ | dantaroganatarorī | lakṣaṇaṃ"ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān | yasmiṃścalanti dantāśca sa vidarbhoṃ'bhighātataḥ ||" vā.u.
21 a.
vidalam | klī | vidale | dāli | dār̤imvabīje| dār̤imvara dānā | ama. bha. jiraṅgathaṃḍe
puṃ | raktakāñcane | śa.ra. | piṣṭake | piṭhā | śa.
ca. | strī (lā)| vidvati | (uḍepuṃ) | rā.ni.
va.6 | sātalāyām | rā.ni.va.4
vidalātnam | klī | dāvyām | dāna | yathā
- "yavagodhūmacaṇakā māṣī mudgāḍhakī tathā
masūrakaḥ kulatthaśca masūrastripuṭastathā | niṣpāvakaḥ
kalāyaśca vidalānnaṃ prakīrtitam || aci, 15pa.
guṇāḥ-svasvapathyeva jñeyāḥ
vidalitam | klī | majjaraktapariśru tasravīpraṇe
vā.u.26pra.
vidārakam | klī | vajrakṣāre | rā.ni.va.6
jalaśaṣpākhyatṛṇiśādī | ama.
vidāraṇaḥ | puṃ | karṇikāraṭace | śa.ra. | kharpare
thāṃṣarā | vai.nigha. | strī | vāyujanyavraṇavedanāviśeṣe | su.sū.22a. | tri | vidīrṇakāraṇe
vidārikā | strī | śālaparṇīm | bhāṃgarpāṇi | pa.su. | gāndhārīvace | vai.nigha. | pramehapir̤akāviśeṣe | lakṣaṇaṃ-"vidārīkandavad vṛttā
kaṭhinā ca vidārikā |” su.ni.6a. | kṣudrarogaviśeṣe | lakṣaṇaṃ yathā-"vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu | raktāṃ vidārikāṃ vidyāt sarvvajāṃ
sarvvalakṣaṇām ||” su.ni.13a. | karṇarogabhede
".........sannipātādvidārikā | savarṇaḥ sarujaḥ
stambhaḥ śśathaṇuḥ sa upekṣitaḥ | kaṭatailanibhaṃ pakkaḥ

34.1.14

sraveta kṛcchreṇa rohati | saṅkocayati rūḍhā ca
sā śruvaṃ karṇaśaṣkulīm ||” vā.u.17a.
vidāri(ro) gandhā| strī| śālapaṇyāṃm
bhāṃgupāṇi | su.sū.385. | trikaṇṭumbām | jhienāṃṭe | ca.da.sū.kra.ci sukumārakumāreke ghṛte
ca.sū.4a.
vidārigandhādigaṇaḥ | puṃ | vidārigandhāḥ
prabhṛtaya dravyasamūhaṣu | tad yathā, - vidarigandhā
vidāro sahadevā viśvadevā pṛdṛśa pṛthakpaṇīṃ
śatāvaśe sārivā kṛṣṇasārivā jīvakarṣabha kau
mahāmahā kṣudrasahā bṛhato punarnaverarāḍa hasaḥda
haścikālyūṣabhī ceti | tadguṇāḥ, -vidāri
gandhādirayaṃ gaṇaḥ pittānilāpahaḥ | śoṣa-gulmāṅgamaddoṃ' śvāsakāsanivāraṇaḥ
vidāriṇī | strī | gādhārīvace | rā.ni va.8
vidārī | strī | galarogabhede | lakṣaṇaṃ yathā'
- "sadāhaśothaṃ śvayathuṃ saruja maṃtargale pūtiviśroṇamāṃsaṃ | pitta na vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt
satu yena śete ||" su.ni.16a. | kṣudrarāgabhede | kairakavir̤ālo | lakṣaṇa-"vidārīkandakaṭhinā vidāro jakharaṅgaṇe |” vā.u.31a.
ta.) mahākandaśrākāviśeṣe | bhūīkūmar̤ā | hi
bilāikanda, cīravidāro gaṃṭhī vaḥ ka nala, vala
teṃ mahayalatiṃga | ut muṅkakhāka | bam.
bhūmikohala | tatṛparyāyāḥ, - cīraśuklā ikṣugandhā
kroṣṭrī vidārikā svāgukandā sitā śuklā śṛgā
likā ityakandā vṛṣyavarddhano vṛṣyavalikā cīravidārī viśālā muktākhādyo khāḍulatā gajeṣṭā
vārivallabhā gaṇyaṃṣo kṣīravallo payasvinī | guṇāḥ
- madhurā śotā guruḥ snigdhā raktapittannī kaphakrī
balyā voryyavarddhanī ca | rā.ni.va.7.| kohalā
kāro lohitakusumaḥ, sa ca dvidhā dīrghakando bar̤a
kṣīraḥ, hastipādako mahākṣīraśca | su.sū.385.

34.1.15

ca.ci.8pra. | suvarcalāthām | vārāhīkande | chora
vākolyāma | vai nigha. | vidāryyādigaṇaḥ yathāpadmāṅguladvikālatākṣa ora duṃgdhādvaya śupaparṇī kacchū karojīvantya ṛṣabhagulagopasugāciṣāvāsta ke varga | guṇāḥ
- vṛṣyo ha vṛdyaḥ vātapittaghnā śoṣagulmāṅgamaīṃhṛd
śvāsakāsaharaśca | vā.sū 15a. | [rā.ni.va.7
vidārokandaḥ | puṃ | vidāryyā | bhum̐ī kūmar̤ā
vidārādyam | puṃ | kuṣmāṇḍabhantrikuṣmāṇḍayoḥ
kūmr̤ā 7 bhūīkūmar̤ā | vai.nigha.caya.ci. śivaguṭyām
vidāruḥ | puṃ | krakalāse | kām̐kalāma | vikā
vidāhaḥ | puṃ | pittajanyaroge, pittajanyajvālāyāma, kaṇṭhādādidāhe | bhā.
vidāhakāḥ | tri | dāhajana ke
vidāhi | tri | atidāhajanakatrasubhi | tadya
lakṣaṇa - vidāhi dravya jhāramajña kuryyā nayā
lapānaṃ | hṛdi dāhaśca janayet pārka gacchati sacirān ||” rāja.
vidikūcakraḥ | puṃ | hariṭāṅgapakṣiṇi | hariyāla va kṛṣṇagokula | śa.ca.
viduḥ (dūḥ) | pu kāśiṇḍamajjāvakāye | ṣa.
ṭo. | dhanusa karṇodhaḥ ṣaḍaṅga se bhāge | śa.da.2a.
vidulaḥ | pu | vetasavṛkṣa yām | jalavetasaṃ | pa.
su | vā.sū.15a. | gandhagne | ra.mā.
vidulā | strī | sātalāyām | rā.ni.va.4
biddaladire kṣudravāvalā| "vidulāyāstu mūlaca |”
prayogā bandhyādhikāre
vidūrajam | klī | vaidūryamaṇau | rā.ni.va.13
vidūraratnam | klī vaidūryamaṇau
viddhaḥ

34.0-3

sannipāte | strī | sadyovraṇaviśeṣe
sañcaṇaṃ - "sūcyādyaśastrābhihata yadaṅga lāghavānvitā | una viddhaṃ nirgataṃ vā tadviddhamiti nirhiśeta” suci.2a.
viddhakaṇaiḥ | puṃ | aviḍakaṇīyām | ākunābhi
ma. virūpakoṣa
viddhakarṇī (rcikā, khām̐) | strī | pāṭhāyām
ākuna bhi | bha. virūpakoṣaḥ | ama. | rā.ni.va.6
viddhaparkaṭo | strī | tiktaguñjāyām
viddhamākṣikam | klī | madhve | vai.nigha.
viddhā | strī | kṣudrarogabhede | lakṣaṇaṃ yathā"thā padmakarṇikākārā piṭikā piṭikānvitā
sā viddhā vātapittābhyām ...||" vā.u.39 a.
vidyā | strī | ga ṇakārikāyām | gaṇibhārī
śa.ca. jñāne | jaṭā.
vidyādannaḥ | puṃ | puṃ bhūrjavṛce || śa.mā.
vidyādharayantram | strī | amayūra yantrāmake
auṣadhapā kāthaṃ yantraviśeṣa | tasya lakṣaṇam - "atha
sthātyāṃ rasaṅgiyā nidadhyānmukhopari | sthālīmūrhesrauṃ sarvarogeṣu ṣaḍaṅgulaṃ nayet | jaṅghābhyāṃ
nakhañchidrā cchūlamāropya yatnataḥ | adhastājjvālaye
dagniṃ yāvatpraharapañcakam | svāṅgaśītaṃ tato yantrāduddhotādasamṛttamam | vidyādharābhidhaṃ yantram...
...udāhṛtam ||” bhā.
vidyādhararasaḥ | puṃ | gulme rasaḥ | pāṭhaḥ—
“gandhakaṃ tālakaṃ tāmraṃ mṛtatāmraṃ manaḥśilām
śuddhasūtañca tulyāṃśaṃ marddedaṣṭāvahairdinam || viṣapalyāḥ
sukāṣāyaiṇa vajrīkṣīreṇa bhāvayet | niṣkārddha bhakṣayet
codraiḥ... ...|” gandhaka, haritāla, svarṇamākṣika,
tāṃbā, manachāla, śuddharasa pratyeka 2 duī
to. pipūlira kātha o bajrīkṣīrera bhāvanā
dibe, sā.kau.
vidyādharābhram | klī | śūlādhikāre auṣadham | pāṭhaḥ—“viḍaṅgamustacipalā guḍūcī dantītrivṛttrikaṭukānvitaiḥ | pratyekameṣāṃ picubhāgacūrṇaṃ
palāni catvāryyathaso malasya | gomūtrasiddhasya purātanasya kiṃvāṃsa deyāni ca rāṭikāyāḥ | kaṇāśca
cūrṇasya palaṃ vimṛdyaṃ nidhantrakañcāmatīva ślāt
pādottarañca svarasena khalve miśātale sanmṛṇavī(nī)dalasya | saṃgoṣya yatnādapi muddhagandhaṃ pāṣāṇacūrṇena
picūnnitena | yuktā tataḥ pūrvvarajāṃsi dattvā sarpirmadhubhyāmathavātha yatnāt | nidhāpayet snigdhavimṛddhabhāṇḍe ...|” ityādi | vir̤aṅga, mūtā, triphalā,
gulañca, dantīmūla, teur̤īmūla, o trikaṭu
pratyeka 2 to. śuddhamaṇḍūra athavā ṣaṭ‌lohaceṭaka 4 pa. jāriṭhāñra 1 pa. ; dhūlakur̤isvarase śoṣita pārā 1

34.7

to. śuddhagandhaka
2 to. kajjalī kariyā, seī kajjalī o
pūrvvokta dravyasamūha ghṛta o madhu dvārā mardaina
kariyā snigdhabhāṇḍe rākhibe | mātrā 12

34.57.1

rati paryyanta | sā.kau.
vidyāpatiḥ | puṃ | cikitsāñcanapraṇaitari
vidyutcchāyā | strī | sthāvaraviṣāntargatamūlaviṣabhede | su.kalpa.2a.
vidyujvālā | strī | kalikārīvṛce | viṣalāṅguliyā | rā.ni.va.4
vidyut | strī | sandhyāyām | me.
vidyutprayam | klī | kāṃsyaghātau | hema.
vidram | klī | chidre | śa.ca.
vidradhiḥ (dhī) | puṃ, strī | śukloṣabhede
ayamapi vidradhilacaṇaḥ | su.ni.14a. | rogabhede
(phor̤ā | bāhyābhyantarabhedena sa vividhaḥ | bāhyaḥ
punaḥ ṣaḍvidhaḥ vātapittakaphaśoṇitacatavidradhisaṃjñeti
nidānalakṣaṇe—“tvagmāṃsāṃsramedaṃsi saṃdūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ śothaṃ śanairghoraṃ janayatyucchritā
bhṛśaṃ | mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ vāpyathavāyataṃ | sa
vidradhiriti khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ||” mā.
ni. | “pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca cetanāprabhraṃrujā tathā
ṣaṇṇāmapi hi teṣāntu lakṣaṇaṃ saṃpravacyate | kaṇī'ruṇo vā paruṣo bhṛśamalpathaivedanaḥ | cirotthānaprapākaśca vidradhirvātasambhavaḥ | pakkodumbarasaṅgāśaḥ
śyāvo vā jvaradāhavān | kṣiprotthānaprapākaśca
vidradhiḥ pittasambhavaḥ | śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śotaḥ
sasno'lpavedanaḥ | cirotthānaprapākaśca sakāsaśca
kaphosthitaḥ | tattapītasitādyeṣāmāsāvāḥ kramaśaḥ
srutāḥ | nānārūparujāsrāvī ghaṭālī viṣamau
mahān | viṣamaṃ pacate vāpi vidradhiḥ sannipātikaḥ | taistai rbhāverabhihate kṣate cāpyathasevinaḥ
catoṣā vāyuvikṣataḥ saraktaṃ pittamīrayet | jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ | eṣa vidradhirāgantuḥ pittavidradhilacaṇaḥ | ābhyantarānasa ūrddha

34.57.2

vidradhīn paricakṣate | gurvvasātsyātiruddhānnadravyasaṃklinnabhojanāt | ativyavāya vyādhāya-vegāghātavidāribhiḥ | pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā
gulmarūpiṇam | batkopakaṇasamudbhūtantaḥ kurvvanti
vidradhim | gude vastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkaṇayostathā | vṛkkayoḥ plīhni yakṛti hṛdaye klonni vā
tathā | teṣāṃ liṅgāni jānīyāt bāhyavidradhi
lakṣaṇaiḥ | āmāpakkaiṣaṇaiścaina prapākaṃ viniddirśet
gude vātanirodhastu bastau kṛcchrālpamūtratā | nābhyāṃ
hikkā tathāṭopaḥ kucau mārutakopanam | kaṭīpṛṣṭagrahastīvraṃ baṅkaṇotthe tu vidradhau | vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plohyucchrāsāvarodhanaṃ | sarvvāṅgapragrahastovro
hṛdi śūlaśca dāruṇaḥ | śvāso yakṛti tṛṣṇā ca
pipāsā klomaje'dhikā | āso vā yadi vā
pakko mahān vā yadi cetaraḥ | sarvvau mamīsthitaścāpi vidradhiḥ kaṣṭa ucyate | strauṇāmapraprajātānāṃ
prajātānāṃ tathā'hitaiḥ | dāhajvarakarī ghoro
jāyate raktavidradhiḥ | api samyakprajātānāmasṛkkāyādaniḥsrutaṃ | raktajaṃ vidradhiṃ vidyāt kucau
saṅgalasaṃśritam ||” samāhlānīpraśāntayet tato'sau
sampacyate | su.ni.9a. | guhyādasya viśeṣaḥ
guhyamarmma sragyaḥ
vidradhikā | strī | pramehapir̤akāyām | lakṣaṇaṃ“vidradhalakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||” su.
ni.6a.
vidraghnaḥ (nāśanaḥ) | puṃ | śiguvṛcce
śobhāñjanavṛkṣe | sajrinā gām̐ch | vikā.
vidrāviṇau | strī | kākamācyām | rā.ni.va.4
vidrumaḥ | puṃ | prabāle | palā | rā.ni.va.12
pallave
vidrumaphalaḥ (lā) | puṃ, strī | madhurakunduryau
vaini.va.
[dravye | ama. | rā.ni.va.12

34.57.3

vidrumalatā (tikā) | strī | nalonābhagandhavidrumavāk | strī | madhurakundurī | hai. nigha.
vihulaḥ | puṃ | vetasavanai | vai.nigha.
vidvān | puṃ | vaidye | rā.ni.va.20
vidvai yam | klī | kaṅkole | kaṭkola | rā.ni.
va.12
[bhūramasuḥ | me. | vikā.
vidhaḥ (dhā) | puṃ, strī | cchedī | hastyantre | vedhane
vidhanam | klī | madhūcchiṣṭe | (moma
vidhavanam | klī | kampane | vyāka.
vidhasam | klī | madhūcchiṣṭe | (moma | vai. nigha. !
vidhātā (tṛn) | puṃ | maye | rā.ni.va.14
vidhātrau | strī | pippalyāṃ | śa.ca.
vidhānam | klī | vyavasthāyām | jaṭā. | (kam)
vyathāyām | śa.ra.
vidhānikā | strī | haddhyām | virṛtī
vai. nigha.
vidhuḥ | puṃ | kalpane | mede | su. | vaidye | rā.
ni.va.20
vidhuḥ | puṃ | karpūre | me.
vidhu(dhū)tiḥ | strī | kampane
vidhu(dhū)nanam | klī | kampane
vidhuphalājvaraḥ | puṃ | sannipātajvarabhede
lakṣaṇaṃ—“vidhuphalācca to nāsā sannipātādbhavahatī | śleṣmānilādhikau yasya sannipātaḥ prakupyati ||” bhā.
vidhurā | strī | karṇapṛṣṭhādhaḥsyaṃ jaṅṅgajamumarmmadvaye | tatra ca vādhiryyam | su.śā.6a. | rasālāyām | me.
vidhuvana(la)m | klī | kampane | jaṭā. | ama.
vinatā | strī | pramehapir̤akābhede | lakṣaṇaṃ“mahato pir̤akā naulā pir̤akā vinatā smṛtā |”
su.ni.6a.
vinadaḥ | puṃ | saptaparṇavṛce | śa.ca.
vinamanam | klī | namokaraṇe | su.sū.1a.
vinamra (ka) m | klī | tagarapuṣpaṃ | rā.ni.va.1
vinayā | strī | vāgdyālake | (ber̤aṅgā | me.
vinasaḥ | tri | nāsāhone | jaṭā.
vināmaḥ | puṃ | vyathayā śarīranamane | bhā.ma 3bha.
vināruhā | strī | ciparśiṇakākande | rā.ni.

34.57.4

va.7 | See ciparśiṇā
vināśaḥ | puṃ | nāśe | ama. | (kaḥ) tri | gatanāsike | jaṭā.
vināśonmukham | klī | pakke | ama.
vināsikā | strī | agnikajhātikīṭabhede
su.kalpa.8a.
vinepātaḥ | puṃ | daivādivyasane | me.
vinātaḥ | puṃ | damanakavṛce | danāṃ | rā.ni.va.10
See damanakaḥ
vinoyaḥ | puṃ | kakrī | ra.mā.
vinduḥ | puṃ | parimāṇabhede | jalakaṇāyām
ama. | bhuvodhvabhāge | me.
vinducicakaḥ | puṃ | khagaviśeṣe | śa.ra.
vindupatraḥ | puṃ | bhūrjavṛcce | rā.ni.va.8
vinduphalam | klī | mauktike
vindurājiḥ | puṃ | rājimantūpaviśeṣe | su.
kalpa.4a.
vindurekhāḥ | puṃ | puciviśeṣe | śa.ca.
vindulaḥ | puṃ | agnikajhātikīṭavi. ṣe | su.kalpa.
8a. | See kīṭaḥ
vinduvāsaraḥ | puṃ | garne santānotpattikaraśukrapātādane | jyotiṣam
[śa.ca.
vimbapatrau | strī | vimbalatāṭau | (rulauṭī
vimbyātaḥ | puṃ | vimbotakavṛce | vai. nigha.
vindhyavāsiyogaḥ
vindhyā
saṃ0 | elāyām | hai0va0
vindhyakaḥ
vinvino
vipattiḥ
vipadāpahā
vipannaḥ
viparīta mallatailam
viparṇakaḥ
viparyyayaḥ
vipākaḥ
vipāṇḍuḥ
vipāṇḍurā
vipādikā
vipādo
vipāśā
vipinaṭuḥ
vipinanṛpaḥ
vipula rasaḥ
vipula (lā) svavā
vipuṣā
viṣūyaḥ
vipraḥ
vipraka ṣṭam
viprakṛṣṭaḥ
vipratipattiḥ
vipratyayaḥ
vipradahaḥ
viprapriyaḥ
vipralambho (lobho) (in)
viṅgatā
viphalaḥ
viphalā
vibaddhaḥ
vibandhaḥ
vibandhabandhaḥ
vibandhavarttiḥ
vibhākaraḥ
vibhāṇḍikā
vibhāṇḍī
vibhātum
vibhāvaro
vibhāvarauyugmaṃ
vibhāvasuḥ
vibhītakaḥ (ko)
vibhīṣaṇaḥ
vibhūtiḥ
vibhraṃśaḥ
vibhramaḥ
vimaīḥ
vimaī kaḥ
vimalam
vimalajātā
vimalamaṇiḥ
vimalā
vimalāśanaḥ
vimānaḥ
vimuktā
vimbam
vimbakam

34.57.5

vimbajā
vimbaṭaḥ
vimbā (mbi [mbau] kā)
vimbā
vibhrāntyājñānakāra kam || bhā0 | rā. ni. va. 3 | vā. sū.
15 a. | su. sū. 46 a.
vimbotikā | strī | vimbīvṛkṣe | (ṭhenā kūṃcāra
pāṭho
vimbinī | strī | nevaka nīnikāyyām | chakūra
tār̤ā | rā. ni. va. 18
vimbī | strī | śākhidhānyaviśeṣe | rā. ni. va. 16
vimbikāyyām | (ṭhènā kūcāṃ | ca. sū. vamana. | su.
sū. 38 a. | kundarikāyyām | su. sū. 36 a.
vimbuḥ | strī | guvāke | kaścit
vimlāpanam | śaṅkhū tyādivimardanena śothavilāpane | su. ci. 1 a.
viyaccāro (ran) | puṃ | kṣiprapakṣiṇi | chonapākho | śa. mā.
viyogo (dṛn) | puṃ | cakravākapakṣiṇi | śa. ca.
viyoniḥ | tri | vivakṣayonau | su. ni. 12 a.
viraṅgam | klī | kaṅgulyanikāyyām | rā. ni.
va. 12 | vir̤aṅge | pa. su.
virajāḥ | tri | vigatārttavāyām | jaṭā.
virajā | strī | dūrvvāyām | hārā. | gandhavirajāyām | bhaiṣa bājī. pallavasārataile | kapilyālovṛkṣe | ra. mā.
viraṭhaḥ | puṃ | tilakabṛkṣe | vai. nigha.
viraṇam | klī | vīraemūle | (vaṇāra mūla
pa. su. | rasa. ra. vā. vyā. ci. gandharājanaile
viradā | strī | śramaṇāyyām | kaścit
viralam | klī | pātabadadhani | rā. ni. va. 15
viraladravā | strī | viraladravayavāgvām | jaṭā.
viralā | strī | tindukāmy | "kīlīkadambaviralā |” vā. sū. 15 a. nyagrodhādau | kṛṣṇatiḍati
vai. nigha.
virā | strī | madye | rā. ni. va. 14
virāṭakam | klī | bāntāpāṣāṇe | chūṇaka
ra. sā. saṃ.
virāṭajaḥ | puṃ | rājapaṭamaṇḍape | trikā.
virāntakaḥ | puṃ | arjunavṛkṣe | vai. nigha.
virādha(dhā)nam | klī | por̤āyām | śa. ra.
virālaḥ | puṃ | bir̤āle | a.ṭī.

34.57.6

viruka | puṃ | īṣyāgrage | rā.ni.va.18
virūḍham | tri | deśakālaprakṛtisaṃyogaviparīte
virūr̤hatā | strī | virūddhaṃ nāma yat dṛṣṭāntasiddhāntasamaye'parītam | ca. vi. 8 a.
viruddhā(dhyā)śanam | strī | viruddhabhojane
“mauramadhyādi yad bhuktaṃ tadviruddhāśanaṃ matam |”
yogara. a. sā. ci. | "viruddhādhyaśanājīrṇa" | viruddhabhojanajarogā yathā- “nakāmasvīsarpadakīdarāṇāṃ
visphoṭakīṭonmādamandarāṇām | mūcchamadādhmānagalagrahāṇāṃ pāṇḍāmayasyālaviṣasya caiva | kilāsakuṣṭha grahaṇaugadānāṃ śothātisāra jvara-pīnasānāṃ
santānadoṣasya tathaiva mṛtyorviruddhamannaṃ pravadanti
hetum | viruddhādyārajanitān rogān hanti virecanam | vamanaṃ śamanaṃ vāpi......|” rāja. rūpa.
virūr̤haḥ | tri | aṅkurite | me. | ca. sū. 18 a.
virūr̤hakam | klī | aṅkaritadhānye | vai. nigha.
virūr̤hadhānā | stro | aṅkuritayave | yaṭavara
aṅkara | guṇī-guruḥ puṣṭikaro ca | ca. sū. 27 a.
virūpam | klī | pippalīmūle | rā.ni.va.6
strī (pā) | durālabhāyām | rā. ni. va. 4 | śukaśimbāyām | ānākūṇī | kṛṣṇatriviṣṭāyām | rā.
ni. va. 6 | puṃ | sarjarase | dhūnā
virūpākṣaḥ | puṃ | asya duṣṭadṛṣṭamede | “virūpākṣastṛtīye tu kampaḥ saṃdaśya nāyate|” ga. da.
57a. | [rā.ni.va.18
virūpī (n) | puṃ | jāhuke | kāla giścigiṭo
virūpaṇam | strī | rucīkaraṇe | vā. u. 12a.
virekaḥ | puṃ | karpūre | vai. nin. | virecane
(jolāpa | bhā.ni. | malabhede | śa. ra.
vireko (in) | puṃ | kampillake | vai. nigha.
virecakaḥ | tri | virekakāriṇi
virecanam | klo | vireke, malabhede | (jolāpa
sarvvārtheṣa virecanadravyāṇi bhūvāriguṇabhūyiṣṭhāni

34.57.7

bhūvāriṇāṃ gurutvādadhogacchanti | tāni ca dravyāṇi
tadyathāśyāmā-dantīdravantīsaptalā-śaṅkhinī-viṣāṇikāgavākṣī mbagalāmlīyukta suvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāśatitvaka-kampillaka ramyaka-pāṭalāpuga-harītakāmalaka-vibhītaka nīlinīcaturaṅga leraṇḍapūtīkamahāvṛkṣa-saptacchadārka-jyotiṣmatyati | su.sū.16
a. | tāni ca ṣaṭ bhavanti kṣīrarasakalkakaṣāyaśṛtaśītacūrṇabhedena | tāni yathottaraṃ laghūni
su. sū. 44 a. | "virecanadravyāṇi pṛthivyambūguṇabhūyiṣṭhāni pṛthivyāpo gurvvayāḥ gurutvādadhau
gacchanti tasmādvirecanamadhodhamabhūyiṣṭhamanumānāt |”
su. sū. 41a. | tatpātaṃ snigdhasvinnavāntāḥ | tadguṇāḥ
- “buddheḥ prasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ
jvalanātidīptim | cirāñca pākaṃ vapuṣaḥ karoti
virecanaṃ samyagupāsyamānam ||” su. | tasya mātrā
yathā- “mācottamā virekasya viṃśarddha gaiḥ kaphātmake | vegairviṃśatibhirmadhyā hīnāśā daśavaigakaiḥ
vipalaṃ śreṣṭhamākhyātaṃ madhyamañca palaṃ bhavet | palāīñca kaṣāyāṇāṃ kanīyasāṃ virecanam ||” anyacca
- “palantu śreṣṭhamākhyātaṃ madhyārddhapalaṃ bhavet
karṣamānaṃ kanīyaḥ syāt jñeyaṃ śreṣṭhāyarddhayā ||”
ānandasenaḥ | “vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe | sāddhaṃcaudaśamapalaṃ prasthamāhurmanī ṣiṇaḥ ||”
iti | tanniṣedhaḥ- “bālavṛddhanavajvarinavaprasūtādayo
na virecyā jīrṇajvaraprabhṛtayo virecyāḥ | śaradrei
vasante ca pācanerāmavalānāṃ snigdhasya ko ṣṭuneḥ
svinnasya ca sve daivirekaḥ kāryyaḥ ||” pa. pra. 4kha.
virecanaḥ | puṃ | pīluvṛkṣe | rā. ni. va. 11
ghatakarañjeṃ | rā. ni. va. 6

34.57.8

virecanaphalaḥ | puṃ | poluvṛkṣe | vai. nigha.
virecanopayogi | tri | virecake | ca.
virācanaḥ | puṃ | 'pluthuśikha-syoṇākavṛkṣe
śoṇāpāṭho | ghatakarañjeṃ | rā. ni. va.9 | rohitakavṛkṣe | ror̤ā gām̐cha | rā. ni. va. 8 | arkavṛkṣe
ākanda gām̐cha | kaicit
virodhaḥ | puṃ | caurākhya-gandhadravyamede
vilaḥ | puṃ | vetasavṛce | śa. ca.
vilaṅkarī (in) | puṃ | mūṣike | rā. ni. va. 18
vilambikā | strī | tannāmakavisūcikābhede
lakṣaṇaṃ- “duṣṭañca bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravarttate
nordhvamadhaśca yasya | vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ ||” bhā.ni.
vilambo (in) | puṃ | sūcīvaṇe | matsyaviśeṣe
guṇāḥ-vātakaraḥ pittakaraḥ kaphakaraśca | bhavi.
22a.
vilayaḥ | puṃ | vimlāpane | vā. u. 12a.
vilayā | strī | balāyām | ra. mā.
vilalā | strī | śrutabalāyām
vilavāsaḥ | puṃ | jāhakajantau | kāla giści
giṭo | rā. ni. va. 18
vilavāso (in) | puṃ | sarpe | śa. ra.
vilāsaḥ | puṃ | bir̤āle | a.ṭī.
vilāsinī | strī | haridrāyām | rā. ni. va.
6 | śaṅkhapuṣpyām | vai. nigha.
vilikhā | strī | matsyabhede | halīsa iti kaścit
vai. nigha.
vilepaḥ (nam) | puṃ, klī | sugandhalepanadravye
ama.
vilepanī | strī | rāḍi | me.
vilepo | strī | yavāgūviśeṣe | gāum̐viṭamba
ama. | maṃ gilahathī | caturguṇavārisiddhaviraladravayavāgvām | "vilepīmuccitāṅgaścāccaturthāṃśaklathāṃ
vadet |” su.ci.36a. | "caturguṇajale siddhā
vilepī viraladravā |” pa.su. | tasyā lāghaveyā navaguṇavārisādhyā yavāgūḥ śloyā | “vilepī viraladravā|” ca.da.vya.ci. | “bahubhaktā vilepī |” rā.

34.57.9

ni.va. 20 | “vilepī tu caturguṇe|” “vilepī
ca ghanā siktathaiḥ siddhā nīre caturguṇe |” guṇāḥ
- “vilepī tarpaṇī hṛdyā madhurā vittanāśinī ;”
pa.pra. 2kha. | “vilepī dīpanī hṛdyā hṛdyā saṃjñāhiṇī laghuḥ | vraṇātisoriṇāṃ pathyā tapathau tṛḍjvarāpahā | āmaśūlaharā svādaḥ dīpanī rucipuṣṭikṛt |” vai. nigha. | “vilepī tarpaṇī laghvī
grāhiṇī tṛṣṇapāpahā |” rāja. rūpa. | anya yathā"kṛtā ca ṣaṇguṇe toye vilepī dhātusaṅgalaiḥ | sā
cāgnidīpano ladhvī hitā mūrcchājvarāpahā ||” vai.
nigha.
vilepyaḥ | puṃ | yavāgvām | śa. ra. | strī
vilepyām | "peyāṃ vilepyāmakalam” | ca. da. vamane
vilevāso (in) | puṃ | sarpe | śa. ra.
vileśayaḥ | puṃ | bilavāsini ahinakulaśalpyagaudhādikrage | "godhā-śaśa-bhujaṅgāśca śalyakādyā
vileśayāḥ |” guṇāḥ - “vileśayā vātahrarā madhurā
rasapākataiḥ | rukṣā baddhaśakṛtanma tlā vīryyoṣṇā
api kaurttitāḥ ||” bhā. | tanmāṃsaṃ śvāsavātakāsaharaṃ pittadāhakarañca | rā.ni.va. 17 | kīkar̤anāmakavilaṃgayane| rā.ni.va 18 | dhanye viliṅgayā
ye tu kaukkoṇḍurikādayaḥ | teṣāñca garhitaṃ māṃsaṃ
māndyagauravadurjaram || pa.su.
vilodakaḥ
vilor̤anam
vilor̤itam
vilomaḥ
vilomī
villama
villukam
villamūlā
vilvam
vilvaḥ
vilvagandhaḥ
vilvajā
vilvastailam
vilvapatram
vilvaparṇī
vilvapeśi(ṣi)kā(śī)
vilvamadhyam
vilvā
vilvādikaṣāyaḥ
vilvāntaraḥ
vivarṇatvam
vivarttanam
vivarttitaḥ
vivarttitasandhiḥ
vivarddhanam
vivasvān
vividhaviṣāpahā
vivṛtā(ttā)
vivṛtākṣaḥ
viśam
viśadam
viśarddanam
viśalyakaraṇī
viśalyakṛt
viśalyā
viśākaraḥ
viśākhaḥ
viśākhavṛkṣaḥ
viśākhajaḥ
viśākhapatraḥ
viśākhā(khakā)

34.57.10

viśākhikā
viśāradaḥ
viśālaḥ
viśālatelaṇarbhaḥ
viśālatvak
viśālapatraḥ
viśālaphalikā
viśālā
viśālākṣī
viśālau
viśikhaḥ
viśikhapuṅkhā | strī | śarapuṅkhāyām | bhā.sa.
4bha.| “ye tathā viśikhapuṅkhyā saha |” ci.ka.ka.
bandhmāprataukāre
viśiṣṭaḥ | puṃ | śodhake | vai.nigha. | [dvārā
viśiṣṭapatraḥ | puṃ | yaṣṭimadhuke | 8geṃṭainā
viśoṣaṇapatraḥ(rṇaḥ) | puṃ | nimbavṛkṣe | nim
gācha | rā.ni.va.9
viśeṣaḥ | puṃ | jñānāyaiḥ prakṛtivikārayoḥ pravattinivṛttīca asāsāmānyadarśane | ca.śā.5a.| pṛthaktvarūpe | vyāvattabuddhirūpe | ca.sū.1a.
viśeṣakaḥ | puṃ | tilakavṛkṣe | tinaśīcha | rā.
ni.va.10
viśokaḥ | puṃ | aśokavṛkṣe | rā.ni.va.10
viśodha(dhi)no | strī | nāgavallīlatāyām
naulottave | vai.nigha. | nāgadantyām | śotimuṃṭai
rā.ni.va.5 | dantivṛkṣe | jayapāla | rā.ni.va.6
viśodhanovaujam | klī | nepālavauje
vaidyakam
viśrāmaḥ | puṃ | āyāsāpanaye | guṇāḥ“viśrāmo balakṛt svedaśramannut strāvahāryaḥ śubhaḥ |”
rāja.2pa.
viśliṣṭasandhiḥ | puṃ | asthibhaṅgaviśeṣe, sandhimuktabhaṅgarogaviśeṣe | yathā--“viśliṣṭe 'lpaśophī
vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca |” su.ni.15a.
See bhaṅgam
viṃsraṃṣaṇam | klī | vāyujanyaprasvedanāśām
su.sū.22a. | pṛthakkaraṇe
viśvam | klī | śuṇṭhyām | śuṃṭhai | bolanāmagandhadravye | niryādana | rā.ni.va.6 | vai.nigha.2bha.
jva.ci.viṣādikaṣāye | parimāṇabhede | “viśvaṃ
viśvapalaṃ proktam divyaṃ koṭiguṇa hi tat | saiva
koṭiguṇā brāhmī viśvā bhastrādisambhavā |” śabdakalpa jyotiṣmatī
viśvaṃkadruḥ | puṃ | śvaśayāniśunakukkure | ama.
viśvaṃkā | gaṅgācillām | gāṃra cila | dvārā.

First 37 of 80 passages. Read on

Linked texts (13)