Pramāṇa · Search · About · API

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 38

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 38

Language
Sanskrit

Contents

38.0.1

rā.ni.va.15 kāñjika kām̐ | ṣaṭā
suvoryyā| stro | vandhyākakaiṭyām | vana kāṃkarī
bha.ra.| mahāśatāvaryām | bar̤a śatamūlī| vai.
nigha.| nāḍohiṅgo| rā.ni.va.2
suvṛttaḥ | puṃ | śūraṇakande | ola | rā.ni.va.7
marice | vai.nigha. | stro (ttā) | śatapacyām
[se utī | kākolodrākṣāyām | rā.ni.va.10.11
suvegā | strī | mahājyotnimmatolatāyām | bar̤a
latāphaṭako | rā.ni.va.9
suveśaḥ | puṃ | śvetaiṇḍeo | rā.ni.va.14
suvrataḥ | puṃ| karaccihnavṛkṣe | bakaphūṭanta gām̐cha
rā.ni.va.10 | śve tārka | śveta ākanda | vai.
nigha. | strī (tā) | gandhapalāśāyām | kāśmore
prasiddhā | gandhaśaṭho | bhā.pra.1bha.jva.ci.viṣyādiyoge| "brāhmo vacā suvratā|" sukhadohāyām
gavi | ama.
suśakyā | strī | śakranādāyām | jyām̐ṭām̐ṭi
pa.dha.
suśakyaḥ | puṃ | khadiravṛkṣe | rā.ni.va.8
suśa(ṣa, sa) vo | strī | [ṣa.ṭo.bha. (bane), ca.
ṭo.rā. (savī)] kṛṣṇajīrake | kāravelle, pānīyavallāryām| um̐ṭacha | ama. | ca.dṛ.yoniro.ci.
su.sū.385. | vā sa.15a. kṣāratvayādiḥ | "suśavīphalaśaṇaghaṇṭāḥ |" sūkṣma kṛṣṇajīrake | pa.su.
karaccavṛce | ra.sā. saṃ.jvarāṅkaśarase| sūkṣma-kṛṣṇajīrakaṃ | rā.ni.va.6
suśākaḥ | puṃ | taṇḍulīyaśākavṛce| kām̐ṭānaṭiyā
rā.ni.va.5 | cucuvṛṣe | [ham̐cakā | medhācchatre
rā.ni.va.7 | strī | cāṅge | rā.ni.va.8
suśākakaḥ | puṃ | raktaśāko | nālaśāga
rā.ni.va.16 !
suśikhā | stro | mayūraśikhāvṛce| rā.ni.va.5
suśotaḥ | puṃ | lakṣavṛkṣāce | pākor̤a
rā.ni.va.11 | jambavetase | vai.nigha. | stro | haricandane | pa.su.
suśītalā | stro | phalarūpavṛkṣatāyām | [chūṭe

38.0.2

amā gāha | bhā. | karkaṭikāyām | kām̐kar̤agām̐cha | hai. nigha. | klī | gandhatṛṇe | rāmakarpūra
ra.mā.| nāgadamanām | nāgadanā | pa.su.
suśotā | stro | śatapacyām | [seuṃti gām̐cha
rā.ni.va.10 | svalpaprasinthām | phūlanaṅga | vai.nigha
suśo(śī)maḥ | puṃ | śele | candrakāntamaṇau
jaṭā | hime, bhautale| supeviśiṣṭe| me.
suśovikā | strī | dhārāhaukande | bha.pra.
suśalā | strī | śaklanātopuṣpavṛce | śveta
hām̐ṭapanī | 3. nigha.
suśubhañjanaḥ | puṃ | raktaśobhāñjanavṛcce | lāla
sajinā gām̐cha | pa.su.
subhrokā | stro | saṅkakīvṛkṣe | rā.ni.va.11
suśrutaḥ | puṃ | viśvāmitrasute dhanvantariśiṣye saṃhitākāra cvibhide| yaḥ suvahnakhādupamukha śṛṇovā
tanmaṃ suśruta vyacāre | tatprādurbhāvaḥ- "viśvāmitro
suniryaddhaḥ putraṃ suśrutamāyurvedodhyāpanāya kāśirājadivodāsarūpoṇaṃ vārāṇasyāṃ preṣayāmāsa | sa bahumunisutaparivṛtastamupasthāya evaṃ āgamanakāraṇamuvāvān- 'bhagavanmānavān dṛṣṭvā vyādhibhiḥ paripīr̤itān | krandato sidhamāthāya jātārūākaṃ
hadi vyathā | jñānārthā samāpāyaṃ vidyātuṃ vayamāgatāḥ | āyurvevaṃ bhavān pasmānadhyāpayatu yatnataḥ
ahokṛtya vacasteṣāṃ nṛpatistānupādiśat | vyākhyāsante na te yavāñjagṛhurmuunayo mudā| kāśirājaṃ
jagāthābhirbhidhanva sudānvitāḥ | suśrutādyāḥ
susiddhāścāṃ jagmu sleddhaṃ khavāṃ svakam | prathamaṃ saṅkh‌takṣauṣu khatantra kṛtavān sphuṭam | suśru tasya sakhāyoṃ'pi pṛthak tantrāṇi tenire | suśrutena kṛtaṃ tantra
suśruta bahabhiryataḥ | tasmāt tat suśrutaṃ nāmā
vikhyātaṃ citisaṇḍale ||" bhā.
suśvetam | klī | khakhye | śam̐pha | mā.| strī

38.0.3

(tā) | śvetakaṇṭhakāryāya | vai. nigha.
suṣiḥ | puṃ | chidre | gha.ṭo.ma.
suṣiram | klī | khacahūm̐ | bhautalajale | kuśīvarṣe
kūpe | ve.nigha. | stro (rā) | nalukāyām
nalūo | rambūvṛce | vai. nigha.
suṣirārakhyaḥ | puṃ | rambūvṛce | rā.ni.va.7
suṣomaḥ | puṃ | sūryabheṭe | candrakāntamaṣau
suṣuptiḥ| stro | satvapradhāne ajñāne, cānandamayakośe | vedāntaḥ | gār̤hanidrāyām
suṣumnā | stro | śarīrāntargatāḍoviśeṣe | sā tu
maṃdadaṇḍavāhyai r̤āpiṅgalānāmakanāḍomadhyasthanār̤aubhedaḥ | tantram
suṣeṇaḥ | puṃ | karamardavṛkṣe | ama. | vetasalatā
yām | rā.ni.va.9 | khanāmakhyāta vaidyaka granthakāraviśeṣe
suṣeṇā (ṇo) | strī | cillaṭāyām | ḍam̐ur̤o
rā.ni.va.6
suṣeṇikā | strī | kṛṣṇacitratāyām | ama.
suṣevo | strī | suṣamām | kṣudra-kāravellayām
jora ke
suṣṭugandhā | stro | madirāyām | vai. nigha.
susaṃskṛtaḥ | tri | supakre | ama.
susañjitā | strī | visraviṣpuṣpavṛkṣe| vai. nigha.
susarpayaḥ | puṃ | pārade | rasa. kau.
susāraḥ | puṃ | raktakhadiravṛkṣe | rā.ni.va.8
indranolamacau | cikā.
susāravat | klī | sphaṭike | trikā.
susikatā | stro | suvarṇaśarkarāyām | rā.ni.va.14
susiraḥ | puṃ | dantamūlagatarogaviśeṣe | khakharca
- "śravayadgalasūtreṣu dantāvān vicarannukaḥ | khākhākhāvo sa suṣiraḥ dantamāṃsapraśātanaḥ ||" vā.u.21 a.
susotā | stro śatapattrayā | [seuto | vai. nigha.
stano | stro | dṛśārvadāyām bandhāyām | rā.
ni.va.16
sukhaḥ | tri | svaskhe, pārogyavati | "samadhīkaḥ
samādhiya samprajñātamulakiyaḥ | prasannātma ndriyamanāḥ
khastha ityabhidhoyate ||” ca.sū.1 p.

38.0.4

sukhatā | stro | svāṇye | sukhe | pārīgye
gha.ru.
susthitaḥ | puṃ | avaśyaṃ sannāmakagrahe | lakṣaṇaṃ-“īpate satataṃ yastu paścādātmānamīkṣate | susaṃsthitagrahāviṣṭaḥ sa vijña yo manīṣibhi ||” ja.da.57a.
susnā | strī | snigdhadhānyaviśeṣe | (theṃnāro
guṇāḥ-durvātalā rūcā kaṣāyā viśadā gurūya
rā.ni.va 16
susvanaḥ | puṃ | śaṅkhe | śīṃka | vai. nigha
susvarā | strī | brāhmīśāke | pa.su.
susthitā | strī | rudrajaṭāyām | rā.ni.va.3
ayijilāhave
suhṛllābhā | strī | vāthanāālatāyām | vanāḍumūda | vai. nigha.
sūkā | puṃ | utpale | bāte | me.
sūkaraḥ | puṃ | śūkare | śa.ra. | hariṇaviśeṣe
jaṭā.
sūkarakandaḥ | puṃ | vārāhīkande | rā.ni.va.7
sūkarapādikā (dī) | strī | kṛṣṇaśikhīlatāyām, kapikacchau | ānākuṇī | vai.nigha.
sūkarāhvayaḥ | puṃ, klī | yakṣiparṣaṃḍace| (gam̐ṭhilā
vai. nigha.
sūkarī | strī | barāhakrāntāyām | varāhikāṃṭhā
śa.mā. | vārāhīnāmakakandāke | rā.ni.va.7| vai.
nigha. 2bha. unmā.ci.saddapiṃśocaṣṭate
sūktā | strī | śārikāpakṣiṇyām | trikā.
sūcaḥ | puṃ | kuśāṅkure | śabdakalpaḥ
sūcakaḥ | puṃ | sūkṣmagālo | mihi dhāna | rā.ni.
va.16 | kukkure | soṣanadravye | sūm̐ca | vir̤āle
kāke | me.
sūciḥ | strī | sevyyāṃ | śrama.
sūcikapuṣpaḥ (ṣpikā) | puṃ, strī | śva takretakahace | (śveta keyā gācha | vai. nigha.
sūcikā | strī | kariyūkṣmādyām | sūcām
śabdakalpaḥ
sūcikābha (va) raṇarasaḥ | puṃ | sannipāta
jvare rasaḥ | pāṭhaḥ-viṣamekapala rasaśca calārī
māṣāḥ dvayaṃ mikhilā cūrṇokṛtya kācaśarāvadvayamadhye
ardhayā mṛttikāmudrāvayannamadhye saṃkhvāya mudrikāṃ

38.0.5

kṛtvā mṛdādinā saṃlipya śoṣayitvā praharadvayaṃ
yāvata mandāgninā svālayet | kāṭhaiviṣa 1 pa.
sūcikāsukham | klī | śaṅkhe | bhīṃka | hārā.
sūcidalaḥ (kaḥ) (parṇaḥ) | puṃ | śitābavṛkṣape
guñji śāka | rā.ni.va.4 | bhā.pū.1bha. bhā.va.
mūm̐ tecī | vai. nigha.
sūcipuṣpaḥ | puṃ | ketakavṛce | (keyā gācha
pa.su.
sūcimallikā | strī | navamallikāyām | rā.
ni.va.10
sūciromā (n) | puṃ | śūkare | trikā.
sūcivadanaḥ | puṃ | maśake | maśā | nakule
(neula | rā.ni.va.19
sūcigāliḥ | puṃ | sūkṣmaśākho | sūkṣmadhāna
rā.ni.va.16
sūco | strī | sīvanāratre | sam̐ca | hiṃ sūtra
sīvanakāryeṣu sā tridhā bhavati, tartacā braṇā
śaṅku lā asmāṃsi deśe sandhau ca neyā | tathā
māṃsale deśe grāhlā baddhā ca sūcī grāhyā
baktā sūcau markaphalakoṣādiṣu grāhyā ca | su.sū
25a. | śukadarbhe | (śveta kuśa | vai.nigha.
sūcodalaḥ | puṃ | śitābavṛkṣākṣavṛpe | uñjiśāku | rā.ni.va.4
sūcopacaḥ(kaḥ) (parṇaḥ) | puṃ | vṛkṣaviśeṣe
guṇāḥ-vātakaraḥ kaphapittaharaḥ kaṣāyo vidāho
ca | su.sū.45a. | suniṣaṇṇakaśāke | guñjiśāku | bhā.
sūcopatrā | strī | garuḍadūrvāyām | rā.ni.va.8
ketakīvṛce | (keyā gām̐cha | ratnamālā, saṃ.mucchīdravyanirṇaye
sūcopuṣpaḥ | puṃ | ketakīvṛce | ra.mā.
sūcomukham | klī | corake | śaidā | hai.ca.
vistrāvaṇārye śastraviśeṣe | su.sū.8ca. | bhagnadaracche danaviśeṣe | su.ci.8a. | puṃ | śisadarbhe | (śveta
kuśaṃ | rā.ni.va.8 | śoṣayakīṭe | su.kalpa.8a.
sūcomukho (vaktā) | strī | yonivyāpadviśeṣe

38.0.6

lakṣaṇam- "vātalāhārasevinyāṃ jananyāṃ kupito'nilaḥ | striyo yonimaṇudvārāṃ kuryāt sūcīmukhauti sā ||” vā.u.33a.
sūcoromā (n) | puṃ | śūkare | trikā.
sūcovṛkaḥ | puṃ | śarāviśaṣe | vai. nigha.
sūcoyaḥ | puṃ | tadvākhyagalarogabhede | "galasya
sandhau cibukai gale vā saddāha rāga-śvasanāḥ sūcoyaḥ ||"
sūcyaḥ | puṃ | khatyagodhūme | vai. nigha.
sūcayaḥ (sthūlakaḥ) | puṃ | ulūpavṛce | ulu
khar̤a | ra.mā.
sūcyāsyaḥ | puṃ | mūṣike | īndūra | hai.ca.
sūcyāhnaḥ | puṃ | śitābarīvṛge | guñji śāka
rā.ni.va.4
sūtaḥ (kaḥ) | puṃ, klī | pārade | ama. | me.
ci | prasūte
sūtakā | strī | sadyaḥprasūtāyāṃ striyām | vai.
nigha.
sūtakāgṛham | klī | prasavagṛhe | ām̐kura
ghara | a.ṭī.bha. | śrama. | See sūtikāgṛham
sūtakhoṭaḥ | puṃ | rasajāraṇabīje, pāradaśāraṇārthaṃ sikthakavaddhavye, rasaviṭau | rasa.ci.17.
sūtamātṛkā | strī | kumāyyāṃ | 'ukumārī
sā.ko.amabhāvaṇe
sūtarājaḥ (ṭṛ) | puṃ | pārade | rā.ni.va.13
sūtasūthyaiḥ | puṃ | kakalāśai | kām̐kalāsa | he
nigha.
sūtiḥ | strī | utpattau | prasave | śabdakalpaḥ
sūtikā | strī | sadyaḥprasūtāyāṃ striyām | vai.
nigha. | miśrīḥ mātṛkāyahaviśeṣe | yā navame
dine māsi varṣe vā śiśuṃ gṛhṇāti | tena tasya
jvara-cchaddirgāvamaṅgādi śiśorbhavati | ca.da.bālaroga.ci.
sūtikāgāra (gṛha) [ha] m | klo | prasavagṛhe | ām̐tura ghara | "tatra gṛhaṃ brāhmaṇa-kṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śveta raktapītakṛṣṇā su bhūmipradeśeṣu bilvanyagrodhatindukabhallātakanirmitaṃ sarvvāgāraṃ yathāsaṃkhyaṃ tanmayaparyaṅkamupalipsamiti suvibhaktaparicchadaṃ

38.0.7

prāgdvāraṃ daciṇadvāraṃ vādṛr̤hasvāyataṃ caturhastavistṛtaṃ
rakṣāmaṅgalasampannaṃ vidheyam |” su.śā.10a.
sūtikābhavanam | klī | sūtikāgāre | hārā.
sūtikārirasaḥ | puṃ | sūtikāroge rasaḥ
pāṭhaḥ- "rasaṃ gandhaṃ mṛtābhrañca mṛtatāmrañca tulyakam
cūrṇitaṃ marda yeddanyāī kadravairdinaṃ ca | chāyāśuṣkā
gur̤au kāryā kalāyasadṛśī tataḥ ||” pāṃcā, gaṃdhaka,
abhra, tāṃbā, samabhāga; ghulakūr̤iyāta mār̤iyā
chāyāka rauṃṭi karibe | mātrā kalāya-parimāṇa | anupāna ādāra rasa | rasa. kau.
sūtikā rogaḥ | strī | prasūteḥ prasavānantaraṃ
jāte jvara-grahaṇyādirogasamūhe | sūtikā-roga,
grahaṇī prabhṛti | nidānaṃ - "mithyopacārāt saṃkrāṃ sādviṣamājīrṇasevanāt | sūtikāyāstu ye rogājāyante dāruṇāśca te ||” lakṣaṇaṃ- "aṅgamaddoṃ
jvaraḥ kāsaḥ pipāsā gurugātratā | śothaḥ śūlātisārau ca sūtikārogalakṣaṇam ||”
sūtikāvāsaḥ | puṃ | sūtikāgāre | śabdakalpe
muṃḍitasvam
sūtikāvinodarasaḥ | puṃ | sūtikāroge
rasaḥ | pāṭhaḥ- "śṛṅgā bhāgau bhavedako dvau bhāgī
maricasya ca | pippalyāśca vibhāgaḥ syāddejabhāgāca
romakam | jātīkoṣasya bhāgau dau dvau bhāgau tulyakasya ca | śigguvārajaseneva marda yedekayāmataḥ
madhunā saha bhoktavyaḥ sūtikāvātanāśanaḥ ||” śrṛṃṭha
1 ḍa. marica 2 cha. pippūla 7 ḍa. ṭeṃgakhaba

38.64

u. tejau 2 u. tūṃte 2 ḍa. ekatra niśittārasa saha 2 prahara mār̤iye| bhaiṣa.
sūṣikāṣaṣṭhī| strī| jātasantānasya ṣaṣṭhadine
sūtikāgāre pūjanīyadevīviśeṣe | sūtikā ṣaṣṭhī
sūtikāṣaṣṭhīpūjā viṣṇudharmmottare | “sūtikāvāsanilayā janmadā nāma devatāḥ| tāsāṃ yāganimittārthaṃ śaṅginyanāni kīrttittā||”
sūti(tī)gṛham| lī| sūtikābhavane| śa.ra.
sūti[tī]māsaḥ| puṃ| prasavamāse, navame daśame
vā māsi| jaṭā.
sūtakaṭakam| klī| gur̤atvaci| dārucini
sūtaparam| klo| ghargharaśabde | surāsandhāne| śa.ca.
sūlyā| strī| sīmalatārasapāne | bha.
sūtram| klī| tantau| sūtā| śama.| śāstrādisūcanagranthe | vaidyake tantratadviśeṣa| yathā-pratisaṃskarttu sūtram ekīyanūcaṃ bhiṣamūrca gurumukhamiti
sūnūḥ| puṃ| sūryye| puve| me.| arkavṛkṣe
ākanda gācha| ama.
sūpaḥ| puṃ| vyañjane | tarakāri | jhāke | yūṣe
jhola| vidalamāṃsamāṣādipakkāḥ sūpāmidhāyakāḥ
rā.ni.va.20| pakkavidalayañjane| dāṃlāṃ ḍola
kriyā yathā-vidaladhānyasūpe karttavye taddhānyaṃ ślakṣṇasarṣapatailena udvartta nīyam, atha śuṣkīkṛtya laghvā
dīnaṃ viddalaṃ gṛhītvā tasya sūpaḥ pācyaḥ | “yasya
vidaladhānyasya sūpaḥ karttavyatāṃ gataḥ | taddhānyaṃ
śaṇagrisarṣasattailanodarttanaiyataḥ| uṣṇaguktādiniṣkāsya
laghudhonāṃ mṛdadālikām| śītīdakena mandāgnau
pacet sūpaḥ savāṃcanaḥ | sa laghuḥ kaphapittaghnaḥ kāsaśvāsa nikṛntanaḥ ||” dravya.gu.| "dālī tu sacile
siddhā lavaṇādreka-hiṅgubhiḥ | saṃyuktā sūpanāmno
syāt......||” bhā.
sūtrakaṇṭhaḥ| puṃ| nakule| vanakapote, pārāvate
pāṃśvarā| khañjarīṭe| khañjana pāṃkhī| me.
sūtrakha ṇḍamodakaḥ| puṃ| khaṇḍakhaḍḍū kaviśeṣe
vai.nigha.
sūtrapuṣpaḥ| puṃ| kārpāsavṛkṣe| trikā.
sūtramadhyabhūḥ| puṃḥ gaṇḍapade, kuñcurī | śa.ca.ḥ
sūtravattiḥ| strī| sūtrakṛtavalarttiḥ | sutāra
palute | bhā.ma.nā.bra.ci.
sūtrāṅgam| klī| uttamakāṃsye. vai.nigha.
sūtro (in) | puṃ| kāke| trikā.
sūdaḥ| puṃ | tīvravace | prasthaparimāye | eka
pāni| trikā.| vyañjane | ama. | vi | pācake
dhama.
sūpakāraḥ| puṃ| pācake | ḍrāṃkuni | tasya lakṣaṇaṃ
yathā- "aṅgitākāratattvajño balavān miṣṭapācakaḥ
śūraśca kaṭhinaścaiva sūpakāraḥ sa ucyate ||” nītiśāstram
sūpadhūpanam| klī| hiṅguni | rā.ni.va.6
sūpaparṇī| strī| mudraparṇyīm | mūgānī| rā.
ni.va.3
sūpaśreṣṭhaḥ| puṃ| mudde | mūga rā.ni.va.16
sūpāṅgam | klī| hiṅguni | rā.ni.va.6
sūpyaḥ| puṃ| śimbidhānye, māṃga, kalāṃya| bhā.
pū.1bha.| strī (pyā)| tuvaryām| arahara| masūreṃ
vai.nigha.
sūdama| lī| kṣīre | me.| jale| śa.ra.
sūraḥ| puṃ| masūre| maśūri| rā.ni.va.16
arkavṛtte| ākanda gāṃcha| dhama.
sūrakandaḥ| puṃ| śūraṇakande| ula| rā.ni.va 7
sūraṇaḥ| puṃ| śūraṇe| ula| śa.ra.
sūraṇavaṭakaḥ| puṃ| śūraṇakṛtavaṭake | ulegara
bar̤ā| yathā-'sūraṇaṃ khaṇḍaśaḥ kṛtvā khaṃ dūyitvā
ca peṣayet | tanmiśraṃ lavaṇaṃ hiṅgu jīrakaṃ vā marīcakaṃ | nicipya vaṭakān kṛtvā ghṛte tapte ca pācasūdajaḥ| puṃ| upajillikāyām | ānjikhi
vai.nigha.
sūdaśālā| strī| pākaśālāyām | rādhuīghara
he.pa.
sūdādhyakṣaḥ| puṃ| pākaśālādhyakṣe, rasavalyadhikārivaidye | he.ca.| See pākaśālā
sūnam| klo| puṣpe | prasave | me.
sūnā| strī| adhījillikāyām | ānjiṃkhi,
yet| rucidā dīpamāḥ proktā vāta-durnāma
nāśanāḥ||” ve.nigha.
sūrasādhanaḥ| puṃ| sarṣape| pa.su.
sūrasādhanakaḥ | puṃ | sindhuvāravṛkṣe| niśindā
gāṃcha | rā.ni.va.4
sūriḥ| strī | bhujaṅgaghāsinī-vṛce| rājasarṣape
sūrī | strī | rājasarṣape| ra.mā.
sūrpaḥ| puṃ| droṇadravyamāne

38.8.1

pra.| “droṇābhyāṃ
sūrpakumbho ca...|” pa.pra.1kha. | yūṣe | vai.nigha.
sūrpaparṇī| strī| sudgaparṇī-māṣaparyīḥ| mūgānī
3 māṣānī| ca.ci.1bha.brāhmarasāyane| rasa.ga.
śvaśvagandhāvṛcate
sūryyaḥ| puṃ| tāmre | tāṃbhā | arkavṛkṣe| ākanda
gāṃcha| se.| ra.sā.saṃ.adhamāraṇe | suvarṇe | sūryyāvarttavṛce| huhuhuriyā| vai-nigha.
sūryyakāntaḥ| puṃ| svanāmakhyātamanau, sphaṭikamaṇau| ātama pāṃthara | tatparyyāyāḥ, - sūryyamaṇiḥ sūryyāśmā dahanopalaḥ tapanamaṇiḥ tāpanaṃ
ravikāntaḥ dīptopalaḥ aśmigarbhaḥ jvalanāśmā arkīpalaḥ | ilā. | guṇāḥ - uṣṇo nimmlalaḥ rasāyanaḥ
vātaśaṃ kaghnaḥ pavitrapūjanāt ravituṣṭikaraca | rā.
ni.va.12 | pṛśvavṛkṣaviśeṣe | sūryyamaṇi phūla
śa.ca.
sūryyakāntā (ntiḥ)| strī| ādityaparṇīnāmauṣadhī| See ādityaparṇī| puṣpavṛkṣaviśeṣe
sūryyamaṇi phulara gāṃcha | śa.ra.
sūryyanāmakaḥ| strī| sūryāvarttavṛkṣe| hur̤ahur̤e
vai.nigha.| puṃ| arkavṛce| ākanda gāṃcha | ja.da.
sūryyapañcaḥ| puṃ| arkapañcake| jeṭhora mūla
rā.ni va.4 | saṃ. traśarācasatele | sūryyāvarttavṛce
vai.nigha.
sūryyaparṇī| strī| arkapāṭhāyām | māśānī
rā.ni.va.22
sūryyaparyāyanāma| klo| tāmraṃ | dai.nigha.
sūryyapādaḥ| paṃ| sūryyakiraṇe| sūryyakāntamaṇau
nikṣaṣṭhace| vai,nigha.
sūryyapuṣyakaḥ| puṃ| arkavṛkṣe| ākanda gāṃcha
vai.nigha.
sūryyapriyā| strī| padminyām| padmera jhāṃr̤a
vai.nigha.
sūryyabhaktaḥ (kaḥ)| puṃ| bandhūkapuṣpavṛkṣe | vāṃkuli
phūlera gāṃcha | me. | śa.ra.
sūryyabhaktā| strī| ādityabhaktāyām | har̤a
hur̤iṅgā | bhā.ma.3kha.agjha.ci.

38.8.2

sūryyamaṇiḥ| puṃ| (Hibiscus phoeniceus,) puṣpavṛkṣaviśeṣe | sūryyamani phūlera gāṃcha
śa.ra.| sūryyakāntamaṇau| he.ca.
sūryyamukho| strī | puṣpavṛkṣaviśeṣe | sūryyamukhī
phūlera gāṃcha| bhūripra.
sūryyalatā| strī| ādityabhaktāyāṃ| rā.ni.va.4
sūryyavallabhā| strī| ādityabhaktāyām | hur̤ahur̤iṅgā | rā.ni.va 4| padmiyāṃ| dai.nigha.
sūryyavallo| strī | caurakākolyām | ra.mā.
sūryyavṛkṣaḥ| puṃ| arkavṛkṣe| arkapuṣvikāyām
ākanda gāṃcha| dai. nigha. arkapuṣpyāṃ | ja.da.
sūryyasaṃjñam| klo| tāmre | kusume| trikā.
sūryyā| strī| indravāruṇīlatāyām | jhāṃkhāla
athā| rā.ni.va.3
sūryyākhyaḥ| puṃ| sūryyakāntamaṇī| vai.nigha.
sūryyāṅkam| klī| tāmradhātau
sūryyā (pa) varttaḥ| puṃ| ādityabhaktāyām
hur̤ahur̤iṅgā, jhūlṭe | vai.nigha.2śa.bhūtajva.ci.
gajapippalyām| pa.su.| tannāmakaśiroroge| lakṣaṇaṃ
yathā-"sūryodayaṃ vā pratimandamandamaciyuvaṃ baccū
sahyateti gār̤ha' | vivarddhate cāṃśumavā sahaiva sūryyāpravartto vinivarttate ca | sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ
sūryyāpavarttaṃ tamudāharanti ||” mā.ni.
sūryyāvarttarasaḥ| puṃ| śvāsādhikāre rasaḥ
rasaḥ 2 to. gandhakaḥ 1 to. dhattūrakumārīrasena praharaṃ
madda yet | padmāgena kalkena mūṣātāmrapatraṃ 6 to,
lepayet| tato vālukā yantreṇa tat tāmrapatra
dinekaṃ pacet | bhakṣayaṃ 2 ra.| anupānam-śuddhabāṣponmulaṃ devadāru trikaṭu samabhāgacūrṇa | śarkarā
sahitaṃ pannādabhakṣayet | sā. kau.
sūryyāvarttī| strī| ādityabhatāyāṃ| rā.ni.va.4
sūryyāśmā(n)| puṃ| sūryyakāntamaṇau | he.ca
sūryāhnam
sūryāhnaḥ (yaḥ)
strī (hā)
sūryādityarasaḥ
sūcyaḥ
sūṣā

38.8.3

sūkṣmaḥ (ktaḥ)
sūkṣmakṛṣṇaphalā
sūkṣmaghaṇṭikā
sūkṣmajihvā
sūkṣmajīrakaḥ
sūkṣmataṇḍulaḥ
strī (lā)
sūkṣmadalaḥ
strī (lā)
sūkṣmadāru
sūkṣmapatraḥ
sūkṣmapatrakaḥ
sūkṣmapatrā
sūkṣmapatrikā
sūkṣmakaṇṭākīrṇī
sūkṣmapatrī
sūkṣmaparṇā
sūkṣmapiṇḍītakaḥ
sūkṣmapippalī
sūkṣmapuṣpā
sūkṣmaphalaḥ
sūkṣmabadarī
sūkṣmamakṣikā
sūkṣmamūlā
sūkṣmavallī
sūkṣmavastram
sūkṣmavojaḥ
sūkṣmaśarīram
sūkṣmaśarkarā
sūkṣmaśākaḥ (khaḥ)
sūkṣmaśāliḥ
sūkṣmaṣaṭcaraṇaḥ
sūkṣmasphoṭaḥ
sūkṣmā
sūkṣmāntaḥ
sūkṣmāhvā
sūkṣmailā
sūkṣmoṣadham
sṛkāḥ
sṛkāṇḍuḥ
sṛkā(gā)laḥ
sṛkam (ṇī)
sṛkkā
sṛja(ji)kākṣāraḥ
sṛkṣā
sṛṇi(ṇī)kā
sṛtva
sṛdaraḥ
sṛdākuḥ
sṛpāṭikā (ṭī)
sṛmaraḥ
sṛṣṭaḥ
sṛṣṭiḥ (ṣṭau) (ṭā)
sṛṣṭikṛt
sṛṣṭipradā
sekaḥ
sekā
sekimam
segur̤o
seṭuḥ
setuḥ (kaḥ)
setubhedo (in)
setuvṛkṣaḥ
secam
sedhā
sevikā
strī| śatapuṣpāyām
sendinī
strī| khanāmakhyātaphalaśrāke| guṇāḥ
—kaṭukā siktā pākāmlā vātaghnī pittakṛt pīna
saghnī dīpano rucikṛñca | rā.ni.va.7
senduḥ
puṃ| lavāpandre
thikā
sembā
strī
bhā.
sephaḥ
puṃ
sephālo
strī
nibhinḍā
rā.ni.va.23 | śephālikāyām
semantī
strī| puṣpavṛkṣabhede
śabdakalpaḥ
semaśaḥ
puṃ| meghe
trikā.
seśepūgam
lī| mahārāṣṭrokapāyauḥ kherīti
prasiṅge pūge| rā.ni.va.11
seluḥ
puṃ| śleṣamātake
ra.māṃ.
selukā
puṃ| pītarole | vai.nigha.
sevam (vi)
kī| kāvecadeśīya-tannāmaka phalaviśeṣe
hiṃ seva| guṇāḥ—vātapittaghnaṃ guru śītala' kaphakaraṃ rase pāke ca madhuraṃ
śītalaṃ rucyaṃ śukralañca | bhā.ghā.va.| vāta-pittaharaṃ
guru śītala' kaphakaraṃ rucya' pāke svādurasaṃ hitañca
rā.ni.va.11
sevakapālaḥ (luḥ)

38.8.4

puṃ| duṣpapeyāvṛce| śa.ca.
sevatī (ntikā, ntī)
strī| (Rosa
khyātapuṣpavṛkṣe
śūdrapanī
tatparyāyāḥ—śaktapavī taruṇī karṇikā cārukeśarā
mahā kumārī gandhādyā khacapuṣpā atimañjulā
guṇāḥ—himrā hṛdyā grāhiṇī śukalā laghuḥ dopacayāstranidbhacyā ciktā kaṭvī pācanī ca.| bhā.
seṣanamodakaḥ
puṃ| besanamodakākhya-khaṇḍakabhede
guṇāḥ— laghaṣaḥ
grohāḥ bakhyāḥ kiścidvātakarāḥ viṣṭabhinaḥ jvaramāḥ
triśastakarupāpahāḥ
sevanau
strī| śarīrāvayavasaṃsyogaviśeṣe
savanī syāna
sevālī
strī| bhākāśajaṭāmāṃsyāṃ
vai.nigha.
sevikā
strī| miṣṭānnabhede
hiṃ sevaha| yathā—“samitārvarttikaḥ kṛtvā sumṛṣṭā
yavasannibhāḥ | śuṣkāḥ caureṇa saṃsādhyā bhojyā ghṛtasamanvitāḥ ||” guṇāḥ-“sevikā tarpaṇī balyā
gurvī pittānilāpahā | yāddhiṇī samriktā rucyā
tāṃ khādennātimātrayā ||” bhā.
sevitam
strī| sevitphale
rā.
ni.va.11
sevyam
strī| uśīre| lāmajjake| gaṃkṭaṭaṇe
ja.ha.| pa.su.| vai.nigha.2bha. sarvvajva.ci.sudarśaṇacūrṇe
candanāditaile | ca.da.kadi.ci. | puṃ| amalayace
rā.ni.va.11 | dvijatvacavṛce| hiṅgala gāṃcha| śa.
ra. | skho (śyā)| bandhyāyāṃ | bāndhyā| śa.ra.
sehuṇḍaḥ (ṇḍo)
nerriſolia.) khanāmakhyātavṛce
tatparyāyāḥ-nistriṃśapacikā nevāriḥ śākhākaṇṭaḥ siṃhatuṇḍaḥ vajradrumaḥ bajrī sudhā samantadugdhā
śuka sukho gur̤ā | guṇāḥ—tīcṇāḥ dīpamaḥ kaṭukaḥ
guruḥ recanaḥ śūlāśāna-kapha-gulmāṣṭhīlīkādamīhakuṣṭhārśaḥ śotha medośmapāṇḍuvraṇa-plotha jvara plohā-vātaviṣa-dūṣīviṣaghnaḥ | tatcīraṃ uṣṣṇaṃ snigdha kaṭukaṃ
laghu gulmakuṣṭhodara-doṣendogiṇāṃ virekārthe praśastaṃ

38.8.5

satpatraṃ tīkṣṇa' dīpanaṃ laghu pācanam āmrānāśrohāgulmaśūlaśothodaraghnacca | bhā.pū.1bha.śā.va.
saiṃhalam
strī| suvarṇapittale | tvaci | vai.nigha.
saiṃhalī
strī| khanāmakhyāta-pippalīviśeṣe
tatparyāyāḥ
—sarpaḍhaṃṣṭrā sarpāhvau bhakṣābhūmikā pārvvato prolajā
tālā lavvabījā utukaṭā bhadrivā siṃhalakṣmā
lambadantā jīvanevī jīvaśā kovālā kurūbbī
guṇāḥ-kaṭuḥ uṣṇā kramighno dīpano kapha śvāsavātavyādhipraśamanī koṣṭhaśodhanī ca | rā.ni.va.6
saiśaktam
kro| śiṅgule| vai.nigha.
[va.6
saikatikam
ko| ārdrake | khāṃdāṃ | rā.ni.
saindham
ko| śīśavitte| ve.nidha.
saindhavaḥ
puṃ, klo| sindhudeśotthe khanāmakhyātakhanijasavaṇe | senvava iti prāyeṇa sarvvatra prasiddham| ṭrenakṛta lavaṇa| bam. saindhe loṇa | tatparyāyāḥ, śītavīryyaṃ śītaśivaṃ śītaśivaṃ śitaśivaṃ
śitaśivaṃ maṇimantha' nāṇinya' vaśiraṃ māṇimañca '
sindhavajaṃ sindhuvayaṃ sindhudeśajaṃ sindhumanthajaṃ sindhulavaṇaṃ
sindhudbhavaṃ sindhusambhavaṃ śivaṃ nādeyaṃ śida' śivālamajaṃ
pathyaṃ gṛhra' | guṇāḥ—etannavaṇastaṃ sadṛśīta voryyatvāt vittaharam | su.sū.40vya.| hṛdyaṃ cacuvya' rucyaṃ
dopanaṃ tridoṣaghnaṃ pūtaṃ vraṇavibandhaghnañca | śveta raktabhedena
rakṣavīryyavipākeṣu guṇāktā' pūtanaṃ bhiṣakṣa| rā.ni.
va.6| vā.sū.15a. jaṣakhādiḥ | “kāsīsadvayasandhavam |” sarvvaṣaviśeṣādukto saindhavaṃ prayojyam
puṃ | ṣīṭake | trikā.
saindhavāditailam
ko | bhagandarādhikāre
tailam | pāṭhaḥ—“saindhavaṃ citrakaṃ danto pakṣāyaśca ndravāruṇī | gomūveṇaguṇe paktāttu grāhyamaṣpāvaśeṣakam | pacettailāvaśeṣaśca tena lepya bhagandaram ||”
rasa.ra.

38.8.6

saimbhī
strī | madyaviśeṣe | tālarasakṛta maye
vai.nigha. | guṇāḥ—śotā kaṣāyā bhaktā pittahṛt
vātadā ca | rā.ni.va.14
sai mantikam
klo | sindūre | śabdakalpaḥ
sairibhaḥ
puṃ | mahiṣe | pa.su.
sairī
strī | lāṅgalikāyām | vipanāṅgani
pa.su.
sairīyaḥ (kaḥ)
puṃ | śvetajhiṇṭayām | kām̐ṭi
bam. | su.sū.38ka. | nailajhiṇṭayām
pa.su.
sairīyakadvayam
klo| naulapotajhiṣṭoḍaye
su.sū.38vya. | ci.15vya.
saireyaḥ
puṃ | śvetapuṣpajhiṇṭayām | śvetajhām̐ṭi
śa.mā.
saireyaḥ(kaḥ)
puṃ| śvetajhiṇṭayām
hiṃ kaṭasaraiyā| guṇāḥ-“saireyaḥ kuṣṭhavātāsra-kapha-kaṇḍū-viṣāpahaḥ | tiktoṣṇo madhuro'namlaḥ susnigdhaḥ keśaraṇjanaḥ ||” bhā. | su.ci. 2śa.
saumyakīṭe| sū.kalpa.8vya.
saivyaiḥ
puṃ | śvetabhiṇṭaucūpe | ve.nigha.2bha.yā.
vyā.baḍḍīṃliguggulau
saiyyekkaḥ
puṃ | sahacare
vā.sū.
15vya.cāraṇvavādī | “mūrbhina saiyyaṃka paṭola-karañjayugmam |”
saiyyekayugmam
klo | sahacaradvaye| eko raktapuṣpaḥ kuruvakasaṃjñaḥ, anyaḥ potapuṣpaḥ kuraṇḍakasaṃkhya
iti | vā.sū.15a.varuṇādigaṇe| “varuṇasaiyyekayugmamṛtāvarī |”
saivālam
klo | jalanīlyām
śabdakalpaḥ
saiddhikaḥ
puṃ| bhikṣārase | saṃ.
sonahaḥ
puṃ| laśune | śa.ra.
sonmādaḥ
tri | cite, unmatte | bha.ṭo.bha.
sobhāñjanaḥ
puṃ | śobhāñjanavṛce
bha.ṭo.bha.
somam
klo | kāñjike | ve.nigha. | raktacandane
vai.nigha.2.bha.vā.vyā.ci.khaḍlepe
somaḥ
puṃ | karpūre | ama. | somasye | jale
vānare | se.| camṛte | śabdakalpaḥ | (Acid
tannāmakauṣadhirājī
tatparyāyāḥ—somavallo somarāśikā candravallarī
guhyavallī yaśavallo divyavallo indulekhā mahāguhyā

38.8.7

yajñaśraṣṭhā dhanurlatā somāhvā dvijapriyā somacaurā
dyomā yajñāṅgā rudrasaṃkhyā | tasya parṇāni pañcadaśa
bhavanti tāni ca śuklagratipadaścaka śuklāvata ethai
jāyanta, rūpapratipadaśca ekaikaṃ varddhante | tadgatausomanāmoṣadhirājaḥ pañcadaśaparṇaḥ, sa soma iva
kṣīyate varddhate ca |” ca.ci.1sa.| sa caturviṃśatividhaḥ, teṣāṃ sarveṣāmeva patrāṇi 15śa- bhavanti | te
aṃśumān vṛttagandhaḥ, rajataprabhaḥ kadalīkandakandaḥ,
muñjavān laśunapavaḥ, candramā kanakaprabhaḥ jale jāyate,
garur̤āhataḥ śvetācaśvāśvinirmokatavat chatrāye
lambate | anye sarvve ca somā vicitravarṇamaṇḍalacitritāḥ | sarvve eva pañcadaśadalāḥ kṣīrakandajatāvantaśca | teṣāṃ sarvveṣām janma mahendramalayayorparvatadevagirihimālayapāriyātasahyaviṣayādiṣu | candramāsomaśca sindhunade dṛḍhavadvāsate, muñjavānamūṃśca tathāvāpyadhigamyate | tathā kāśmīre kṣudramānasasarasi ca
śvaityabhavāṃlanāgatagaṅgāṅkarā adhigamyante | su.ci.
29a.
somakaḥ
somakhaṇḍā
somagandhakam
somagga
somaghaṇṭi(ṇṭī)kā
somagrahaḥ
somaghṛtam
somajam
somadā
somanātharasaḥ
somapatraḥ
somapādapaḥ
somapriyam
somabandhuḥ
somamaṇiḥ
somayoniḥ
somarājikā
somarājī
somarāṭ
somarogaḥ
somalatā
somaṃlatikā
somavalkaḥ
somavalkalaḥ
somavallarī
somavallikā
somavallo
somavṛkṣaḥ
somaśakannā
somaśalkalaḥ
somasaṃjñam
somasaṭṭakaḥ
somasambhavā
somasāraḥ
somaskandhaḥ
somastambikā)
somā
somākhyam
somārddhā (rddhā)
somālaḥ
somadbhavaḥ
sorakam
soharā
saukarau
sauktikyeyaḥ
saukhyam
saugandhyam
saugandhyapatrakaḥ
saugandhikam
saugandhipatrakaḥ
sauṇḍī
saudhaḥ
saudhabhūṣaṇam

38.8.8

sauparṇam
saubhadrayaḥ
saubhāgyam
saubhāgyacintāmaṇiḥ
saubhāgyamaṇḍanam
saubhāgyagur̤au
paramādareṇa...|”
saubhāñjana
saubhikṣaḥ
somanasa(sya)phalam
saumanasā (syā)
somanasyaphalā
saumanasyāyanī
saumilam
saumeravam (rukām)
saumyaḥ
saumyagandhā (ndhī)
saumyagandhikam
saumyajvaraḥ
saumyadhātuḥ
saumyalatā
saumyā
sauraḥ (jaḥ) (bhaḥ)
saurameyo
saurabanajaḥ
saurasaḥ
saurāṣṭraḥ
saurāṣṭrakam
saurāṣṭrasṛttikā
saurāṣṭrasambhṛtā
saurāṣṭrikām
saurāṣṭro
nāmnī | tatparyāyaḥ — tuvarī kāñcī pārvatī
nālikā bādhī satī saurāṣṭramṛttikā saurāṣṭrā
mṛtsnā parpaṭī | guṇāḥ—tiktā kaṭukā kaṣāyā
amrā lekhanī cakṣuṣyā bahṇotpāhiṃ pittakaphāpahī
ca | rā.ni.va.13| sā ca sphaṭikātulyaguṇā
bhā.pra.|ma.u.ratnava.| kaphapittadoṣaghnapaṅkau | rāja.
tṛ.ci 12ru.| tadabhāve paṅkaparpaṭī grāhyā | bhā.pra.4
bha.u.da.ci. | vai.nigha.ratna.dharma;ci.ajñātakādilepe
gopīcandane | ḍiṇaka-māṭī | vai. nigha.
saudiḥ | puṃ | asanavṛkṣe | āsana gācha | rā.
ni.va.2 | strī | ādityabhaktāyām | hurahuriyā
rā.ni.va.4
saudikāḥ | puṃ | bhallātakavṛkṣe | bhelā gāṃcha
vai. nigha.
sauvirakam | klī | nīlamaṇau | rā.ni.va.13
sauro | strī | ādityabhaktāyām | hur̤ahuriyā
puṃ (rī[in]) | bhallātake | vai. nigha.
sauroya kam | klo | tannāma katvakṣāraniryāsaviṣe | su.kalpa.2a. | See lakāraviṣam
saureyaḥ (kaḥ) | puṃ | yaktapuṣpajhiṇṭyām | śveta
jhāṃṭī | kiṃ kaṭaśaraiyā | guṇāḥ—“saureyaḥ kuṣṭha
vātāstrakaphakaṇḍū viṣāpahaḥ | tiktoṣṇo madhuro dantyaḥ
susnigdhaḥ keśarañjanaḥ ||” bhā.
saustrikāḥ | puṃ | tābhbulavṛkṣe | ka.ṭī

38.8.9

sauvarcalam | klī | Sachal salt. tadddramajalavaṇe | macala lavaṇa | hiṃ soṃcārakīr̤ā | ca.
da.ca.sā.tri. | soḍhāralavaṇa | bhā.pra.4bha.yauniro.ci. | sauvarcala iti maṅgārāṣṭādī | tatparyyāyāḥ,
—akṣaṃ rucakraṃ laghulavaṇaṃ durgandhaṃ śūlanāśanam
tilarka lavaṇañca rucāṃ saudravikam | guṇāḥ—
laghu kṣāre kaṭūṣṇa' gulma kamighnam ūrdhvavātāmayalavibandhārīcakañcca | rā.ni.va.6 | rucikaraṃ
kaṭu uṣṇaṃ bhinnadaṃ laghu | mada. | vivandhānāhaśūladhnam
udgāraśaudhyakṛt | bhā. | rucikaraṃ vīryyoṣṇaṃ hṛdyaṭa
kaṭu sukṣāraṃ malabhnaṃ kiñcittikkaraṃ laghupācakaṃ
rāja. | sañci kṣāre | sāñcimāṭī | cana.
sauvarṇabhedino | strī | priyaṅgo | śa.mā.
sauvarṇikā | strī | asādhyalūtāviśeṣe | su.
kalpa.8a.
sauvidaḥ(dalaḥ) | puṃ | antaḥpurikāryā rakṣake
kañcukī | bama.
sauvīram | klo | badare | kuladarai | bar̤a kūla
ra.mā. kāñjike | kām̐ji | e.su. | kāñjikabhede | ca.da.kaṇi.ci. | sroto'ñjane | ama.
sauborāñjane | nīlāñjana, naula surrmā | ra.mā.
esankodhanaṃ varāṭakvat | ra.sā.saṃ. | rasāñjane
rasāñjanaśodhane mrasyam
sauvorakam | klo | yavagodhūmakkatakāñjike
yava va gamera kām̐ji | “nistuṣapakvayavaiḥ saṃhitamannam |” śārṅga. | nistuṣayavakāñjike | yaṭabara
kām̐ji | ca. | tatparyyāyāḥ, — suvīrāmra yavottha'
godhūmasambhavaṃ yuvāndajaṃ hūṇottha' tūṣodakam | guṇāḥ
—“sauvīrantu yavarāmleḥ pakkervā nistuṣaiḥ kṛtaḥ
godhūmairapi sauvīramācāryyaḥ kecidūcire | sovīrantu yahatṣṇaṃ kaphaghnaṃ bhedi dīpanam | udāvarttāṅgamaddārttiśūlānāhahṛṣu śasyate ||” bhā. | antarasaṃ

38.8.10

kathyaṃ śirīrīṇanna' karācaraṃ śaithilyanāśanaṃ balakaraṃ
santarpaṇañca | rā.ni.va.15 | See tuṣāmbu
“sauvīrakaṃ suvīrāṇām śreṣṭhe godhūma sādhitam
nistuṣestu yavaiḥ kecit prāhuḥ sauvīrakaṃ budhāḥ
yavaistu nistuṣaiḥ pakvauḥ sauvīraṃ sādhitaṃ kacit
yavādyagaṇaṇaṃ toyam dāpayanti cikitsakāḥ
dhanālaye tathā grīṣme sandhānaṃ ṣaḍ dinaṃ bhavet
hemante śiśire sthāpyaṃ bhiṣak ṣaḍdinaṃ tena vai
prāvṛṭsante sandhānaṃ bhavedaṣṭadinena vai ||” tor̤a.
saubīrāñjane | tatha nīlāñjana, naulaśūrmā iti
loke | pa.su.
sauvorakaḥ | puṃ | badaravṛkṣe | bar̤a pāṭanāī
kūlagāṃcha | rā.ni.va.11
sauvorajam | klo | nīlāñjane | naula gurmā
vai. nigha.
sauvīravadaram | klo | badaraphalaviśeṣe
nārikula, pāṭanāī miṣṭe bar̤a kūla | guṇāḥśītalaṃ bhedanaṃ guru śukralaṃ ḍa'haṇaṃ pittadāhakaphañcatatṛṣṇāvātaśrama | ma.da.va.6
sauvīrasāram | klo | sroto'ñjane | uktāñjana
rā.ni.va.11
sauvorā | strī | cīrakākolyām | cīrakām̐kulī | vai. nigha.
sauvīrāñjanam | klo | khanākhyasrotojñanaviśeṣe | suvīrānāmamadobhavo'ñjane | naulāñjana,
naula surmā | tatparyyāyāḥ, — prānteyeyam añjanaṃ
yāmuna kṛṣṇa nādeyaṃ secakaṃ srotorja dugdhadaṃ nīlaṃ
suvoraja nīlāñjanaṃ cakṣuṣya' vārisaṃbhavaṃ kapotakaṃ
rā.ni.va.13 | lakṣaṇaṃ— “valmīkaśikharākāraṃ bhaṅge
nīlotpaladyuti | sauvīrāñjanamityāhurāyurvedavido
janāḥ |” ca.da.lakṣaṇeca | guṇāḥ—śītalaṃ tīkṣṇa'
khāṭu lekhanaṃ kaṭu cakṣuṣya' tiktāṃ grāhyakaṃ madhuraṃ
snigdha hiṅgācayaviṣavikaphahṛt naitadoṣaharaṃ vātaghnaṃ
vraṇaharaṃ raktapittaghnacca | vai.nigha. | śītalaṃ kaṭu tiktāṃ

38.8.11

kaṣāyaṃ cakṣuṣya rasāyana kapha vāta viṣapnaśca
rā.ni.va.13
sauvīrikā | strī | cuṭvadaraubhede | mada.va.6
sausurādaḥ | puṃ | purīṣabhañjanī | va.vi.7a.
sauhityam | klo | cataptau | śrama. | yāvattādvāreṇa kuceramapīḍanādikaṃ bhavet tāvadāhāre
ca.sa.15a.
skandaḥ | puṃ | śarīre | vikkā, pārade | rā.
ni.va 12 | skandagrahe | bhā.pra.4bha.bālaci.
skandagrahaḥ | puṃ | tannāmakabālagrahaviśeṣe | tadāviṣṭasya lakṣaṇaṃ—“śūlākṣaḥ chatajasagandhikaḥ stanaviṭ vaktāsyo hata-calitaikapakṣmanetraḥ | udvignaḥ
suvalitacakṣuralparodī skandārtto bhavati ca gār̤hamuṣṭivarcyaḥ ||” su.u.27a. | tadutpattiḥ yathā—
“skandaḥ sṛṣṭo bhagavatā devena tripurāriṇā | bibhartti
cāparrā saṃjñāṃ kumāra iti sa grahaḥ ||” su.u.
27a.
skanda(ndha) takaḥ | puṃ | nārikelavṛkṣe | nārikela gāṃcha | rā.ni.va.11
skandanam | klo | recane | vikkā | śodhaṇe
vyāka.
skandasakhā | puṃ | skandāpakāre | su.u.27a.
skandāṃgakaḥ | puṃ | pārade | rā.ni.va.12
skandāpasmāraḥ | puṃ | bālagrahaviśeṣe | lakṣaṇaṃ
yathā—“niḥsaṃjño bhavati punarbhavet sasaṃjñaḥ saṃrabdhaḥ
karacaraṇeya nṛtyatīva | viṇmūte sṛjati vinarda
skandhaḥ | puṃ | śarīrāvayavaviśeṣe | kām̐da | rā.
ni.va.18 | tarīrmukhādiyākhyāpadhyamabhāge| gāṃchera
guṃr̤i | ama. śarīre | me.
skandhajaḥ | puṃ | bhaṅkakādau | “kambevolaya
ityāhāḥ skandhajāḥ śaṅkakomukhāḥ |” ha.gha.
vaṭavṛkṣe | mada.va.5
skandhadeśaḥ | puṃ | hastikṣandhe | kāmpapradaśe
kām̐dha | bhrama.
skandhaphalaḥ | puṃ | nārikelavṛkṣe | rā.ni.va.10
udumbaravṛkṣe | yajñaḍumura | ma.ca. | strī (lā)

38.8.12

kharjūravṛkṣe | bhā.
skandhavandhanā | strī | madhūrikāyām
skandhamallakaḥ | puṃ | kaṅkapakṣiṇi | kām̐kaśāṃko | he.ca.
skandharuhaḥ | puṃ | vaṭavṛkṣe | vaṭaigām̐cha | rā.ni
va.11
skandharogaḥ | puṃ | aṃśagāte avavāṅgādī
mā.ni
skandhavandanā | strī | madhūrikāyāṃ | mautrī
ma.ca.
skandhaśṭaṅgaḥ | puṃ | mahiṣe | śabdakalpaḥ
skandhā | strī | śākhāyāṃ | latāyāṃ | śabdakalpaḥ
śyāmākatāyām
skandhau (in) | puṃ | ucce | ra.mā.
skannaḥ | vi | sute | ama. | vā.u.26pra.
skauṭikā | strī | chāpudikāyāṃ, khañjanikāyām | vikkā.
stanaḥ | puṃ | kuce | tatparyyāyāḥ, —kucaḥ kūrccaḥ
urojaḥ vakṣojaḥ payodharaḥ vakṣorūhaḥ urasijaḥ | rā.
ni.va.18 | tannāmakammarmasthāne | su.śā.6a.
stanakaulaḥ | puṃ | stanavidadhau | ca.da.cīrī.ci
stananam | klo | kūjyane | me.
stanamrayaḥ | puṃ | stanapāyiśiśau | rā.ni.va.

38.12.1

strī (yā, yau) | stanapāyibālikāyām | rā.
ni.va.18
stanapāyikā | strī | bālikāyām | rā.
ni.va.18
stanapor̤ā | strī | stanaroge | nidā.
stanamukham | klī, puṃ | cūcuke | rā.ni.va.18
stanamūlam | klī | stanamūlagata marmabhede
stanayitnuḥ | puṃ | musale | mūrkhā | ama. | roge
he.ca. | meghe
stanarogaḥ | puṃ | strīṇāṃ stanajanyādhau | stana
roge | samprāptiḥ- "sacīrau vyāpadugdhī vā doṣaḥ
prāpya stanau striyāḥ | raktaṃ māṃsañca saṃdūṣya stana
rogāya kalpate | yāvatyo gatayo jñeyā kāraṇaiḥ sambhavanti hi | tāvantaḥ stanarogāḥ syuḥ strīṇāṃ taireva
hetubhiḥ | dhamandhaḥ saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanamāśritāḥ
tāsāmeva doṣāvittaraṇāttāsāṃ na bhavanti stanamayāḥ
tāsāmeva prajātānāṃ garbhiṇīnāntu tāḥ punaḥ
svabhāvādeva vivṛtā jāyante sambhavantataḥ ||” su.ni.
12a.
stanarohitaḥ | puṃ | vakṣāmaka-sandhisthāne
tasya sthānaṃ stanacūcakayorūdvam ubhayato dvyaṅgulabhāge | su.śā.
stanavidradhiḥ | puṃ | stanoparijātasphoṭake
ṭūnako vā māiyera upara phor̤ā | he.ca.
rasa.ra.stanarogi.ci.
stanavantaḥ | puṃ, strī | cūcake | stanera boṃṭā
stanaśikhā| he.ca.
stanavraṇaḥ | puṃ | stanoparijāta-cate | rasa.ra.
stanarogi.ci.
stanaśoṣaḥ | puṃ | stanayuktanārīgadaviśeṣe | ca.
da.strīrogi.ci.
stanasampat | strī | praśastolakṣaṇastane | lakṣaṇaṃ
yathā-nātyuccau nātilambī nātikṛśau nātipaunau
yuktapippalako sukhaprapāyau ceti | ca.śā.8a.
stanāgram | klī | stanahante, cūcake
stanāntaram | klī | hṛdaye | he.ca. | bhāvivapraṇama cakrahṛdayamnacchidramikṣeṣṭhe | śabdakalpaḥ

38.12.2

stanyajananaḥ | tri | stanadugdhavarddhake | ca.sū.4
stanyaśodhanaḥ | tri | stanyadoṣahare | sū.
stanyasampat | klī | praśastastanyaṃ | saca prakṛtivarṇarasagandhayuktaṃ bhavet | ca.śā.8a.
stanyā | strī | kākastrīśāke | pa su.
stabdhaḥ | tri | dṛr̤he | sthire | vyāka.
stabdhatā | strī | dṛḍhasām | dāryā | mā.ni
stabdharomā (n) | puṃ | śūkare | ama.
stabhaḥ | puṃ | chāge | śa.ra.
stambhaḥ | puṃ | rodhitakavṛkṣe | raṅganā gām̐cha
prakāṇḍahīna-starubhāve | ama. | tṛṇādīnāṃ gucche
cāmaraḥ
stambhakaḥ | puṃ | cavakravṛce | (haim̐caitā | vai.
nigha.
stambakariḥ | puṃ | dhānye | ama. | dhānyabhāne
śa.ra.
stamberamaḥ | puṃ | hastini | pa.su.
stambhaḥ | puṃ | stambhatāyām | kāyajar̤atāyām
ama.ma. | mā.ni. | “nidrānāśaḥ cavaḥ stambhaḥ |”
stambhakaḥ | puṃ | raktapotti | khūnathorānī | vai.
nigha.
stambhanam | klī | viṣṭambhabhāve | vāyujanyavraṇavedanāviśeṣe | su.sū.22a.
stambhanokriyā | strī | śirāvedhavraṇamukhāvacūrṇanādinā srāvanivāraṇakāryyaṃ | ca.daṃ.śirāvyadha.
ci.
stavaka (kāṅga) kandaḥ (kaḥ) | puṃ | gulmaccha
kande | rā.ni.va.7
stavakaphalaḥ | puṃ | tejobatyām | tejaphala,
tāmūla | vai. nigha.
stavakamañjaro | strī | aśraukavṛce | de.nigha.
stavakaṇālino | strī | chatrakumāthyīm
śvetakūmāṃḍo | pa.su.
stavakāṅgaḥ | puṃ | srakve, gucche
stimitaḥ | tri | sthire | mande | mā.jva.ni.
storam | klī | vakre | vai.nigha.
stokkiḥ | puṃ | rudhire | tṛṣajātī | uṣā.
stuṭiḥ | puṃ | bharahājaracici | vai.nigha.
stutyaḥ | strī | nalikānāmagandhadravye | tuṣavyarthām
rā.ni.va.12

38.12.3

stunakaḥ | puṃ | chāge | chāṃgala | śa.ca.
stubhaḥ | puṃ | chāge | a.ṭī.bha. | strī | chāgyāṃ
chāgrī | bhā.
stūpaḥ | puṃ | ekatra sañcite padārthe, rāśau
stūpakaḥ | puṃ | vaṭakādibhakṣyadravye | vai.nigha.
stomaḥ | puṃ | ārdrībhāve | ama.
stomaphalaḥ | puṃ | tejaḥphale | tejabala
stoyo (in) | puṃ | vanamūṣike | vai.nigha.
staimityam | klo | ārdratāyāṃ | aṅgānāmādrapaṭāvaguṇṭhitatve drava bhāve | “stimitya' stimitovemaḥ |” mā.ni. | bhā.ma.1bha. se pāṇḍu.ci. | jar̤atāyām | rā.ni.va.20
stokā (kaḥ) | puṃ | cātakapakṣiṇi | rā.ni.
va 16 | ama. | raktapole | khūna thorāṇī | (kaḥ)
vatsanābhavikṣe | vai.nigha.
stomam | klī | mukhe | mastake | śabdakalpaḥ
lyānaḥ | tri | ārdra | bhāṅgar̤ām̐ca | snigdhe
ghanībhūte | klī | ālasye | viśna | me.
styenaḥ | puṃ | carute | uṇā.
strī | strī | nāyyām | straiṇaśabde'pyeṣa | vayobhedena
tāsāṃ bālādi yathā- "bāliti goyate nārī
yāvat ṣor̤aśavatsarā | tasmāt parantu taruṇī yāvat
syāt triṃśataṃ bhavet || sapta ūīṃ' bhavet praur̤hā yāvat
pañcāśatam punaḥ | vṛddhā tataḥ paraṃ jñeyā sā
ratotsavavarjitā | "pañcapañcāśato nārī saptasaptatitaḥ pumān | hāvetī na prasūyete prasūyete vyatikramāt ||” rāja.4pa. | strīsaṃsargaguṇāḥ strīsaṃsargaśabde draṣṭavyāḥ
tu prāṇadā proktā taruṇī prāṇadhāriṇī| praur̤hā
karoti vṛddhatvaṃ vṛddhā maraṇamādiśet ||” rāja.ni.
sthagikā (bandhaḥ) | strī| aṅguṣṭhāṅgulibhedāryeṣu praṇayastanabhede| tāñca lakaraṅgākārabandha iti
ḍalhaṇaḥ| su.sū.128.| lakṣaṇaṃ—“sthagikāṃ

38.12.4

sthagikākārāṃ mer̤hāṅgulyaṅgurlāpanāsu| yathā'kṣanaubadheḥ pūrṇo badhyathait susamāhitaḥ ||” iti| su.
ci 18a.ḍa.
sthalakamalam| klī| sthalapadme| sthalapadma
guṇāḥ—śītalaṃ kaṭu tiktaṃ kaṣāyaṃ kapha-vātaghnam
mūtrakṛcchāśmarūlaśvāsakāsaviṣaghnañca| rā.ni.da.10
sthalakumudaḥ| puṃ| śvetakaravīravṛkṣe| śvetakaravīra gāṃcha| rā.ni.va.10
sthalajā| strī| vakṣoyaṣṭimadhuni| vai.nigha.
sthalataṇḍulagandhaḥ| puṃ| pakṣirājaśālī
pakṣirāja dhāna| rā.ni.va.16
sthalapadma (ka) m| klī| khanāmakhyātapuṣpaviśeṣe| sthalapadma| hiṃ beṭatāmara| teṃ sthalapadmamanepuṣpasu| tatparyyāyāḥ,—chatrapatraṃ tamālakaṃ dṛṣṭiprataṃ| tattaturvidhaṃ—“caturdhā sthalapadmāni sevantī
guladāvadī| nepālī ca gulāvañca vakulaśca kadambakaḥ ||” guṇāḥ—“padmāguṇā kaṭutiktā kaṣāyā
kaphavātajit| mūtrakṛcchāśmaśūlaghnī śvāsa-kāsaviṣāpahā ||” bhā.
sthalapadmaḥ (kaḥ)| mānake| māṃnakacu| ra.mā
sthalapadminī (lī)| strī| sthalapadmavṛkṣe
sthalapadmera gāṃcha| tatparyyāyāḥ,—padmāhā cāraṭī
padmacāriṇī sthalabhūlā cakraruhā lakṣmīḥ śreṣṭhā
supuṣkarā ramyā padmāvatī aticarā sthaluruhā
puṣkariṇī puṣkaraparṇikā puṣkaranār̤ī| guṇāḥ,—
goktā tiktā śītā raktapittavānimahivratātīsāraghnī ca| rā.ni.va.3
sthalapiṇḍā| strī| piṇḍe| kharjūrikāyām
sthālikāsthi| klī| phalhadvārāsyāsthi
tāni dvisaptatisaṃkhvākāni| ca.śā.
sthālīpākaḥ| puṃ| dhātūpākānantaraṃ lohasya
sthālyāṃ pākāvidhau| lauhaṃ dviguṇapañcalathā ṣoḍaśaguṇenāṣṭāvaśeṣakāthaṃ kṛtvā lauhapālīḍā sthālī

38.12.5

madhye rasaśeṣeṇaparyantaṃ pacet| tathā hattikarṣapalāśagatāvasodhaṅgajārkaśarājñānām ekasya vā
svarasena, abhāve lauhasamānāṃ triphalāmaṣṭaguṇatoye
niḥkāthya pādaśeṣakāthyena sthālīpākaṃ kuryyāt
triphalāyāḥ punaḥ kharasavāsiddhi svaraso na grāhya
iti saṃ yamaḥ| ra.sā.saṃ.
sthāvaraviṣam| klī| kanda-mūla khanijādiviṣeṣu| teṣu nāgauyaraṅgo nāma viṣamaṃdī yai ṣṭhī
nāgo heñcakare yaiṣṭhaḥ lohe caivograsaṅghakaḥ|” rā.
ni.va.6| dākṣivya-vatsanābha-dailata-śaktaka-mustakasārya parkotaṛṅgaukālakūṭadardurahālāhalamṛmadaṃ dūrlabhaśṛṅgīhāridrakavaṃṭaraktaśṛṅgīgandhakaneśvaraṇīti| ra.
sa.saṃ.| “viṣantu garalaḥ cher̤aktasya bhedānudāhare
vatsanābhaḥ saṅgārindraḥ śaktukaśca pradīpanaḥ| saurāṣṭrikaḥ śṛṅgikaśca kālakūṭastathaiva ca| hālāhalo
brahmaputro viṣabhedā amī nava ||” bhā.pū.1bha.
etadgauṇaguṇāḥ— “lepena galamaṇḍādyā bātarogāḥ
prayānti ca|” arka.ci.| anyacca sthāvaraviṣāṇi
samāsena pañcapañcāśat| tāni ca mūlapatraphalaniryyāsa-chīra-dhātu-kandāyatanād daśabhedāni| tatra
mūlaviṣāṇi ṣaṭ, pannaviṣāṇi pañca, phalaviṣāṇi
dvādaśa, puṣpaviṣāṇi pañca, tvaksāra-niryyāsa-viṣāṇi
sapta, cīraviṣāṇi tīṇi, dhātuviṣe dve, kandaviṣāṇi
ca tayodaśeti pañcapañcāśatū| guṇādi svasvaparvāni
jñeyyam| su.kalpa.1a.
sthiradaṃṣṭraḥ | puṃ | sarpe | śaṃ.
sthirapatraḥ | puṃ | hintālavṛkṣe | haiṃtāla gācha
rā.ni.ṣa.6| mahātālī | vai.nigha.
sthirapuṣpaḥ | puṃ | campakavṛkṣe | bakulavṛkṣe
tilakapuṣpavṛkṣe | rā.ni.va.10
sthirapuṣpo (ṣpa) | puṃ | tilakā-puṣpavṛkṣe
rā.ni.va.10

38.12.6

sthiraphalā | strī | kūṣmāṇḍolatāyām | kūmar̤ālatā | vai.nigha.
sthirareṇukā | strī | reṇukavallī | he.nigha.
sthirayoniḥ | puṃ | kāyāvṛkṣe | śabdakalpaḥ
sthiraraṅgā | strī | nīlyām | nīla gācha
rāṃ.ni.va.4
sthirarāgā | strī | dāruharidrāyām | dāruharidrā | rā.ni.ṣa.6
sthirarāṣṭraḥ | puṃ | māṣaparṇyām | māyānī | vai.
nigha.
sthiraśālmalī | strī | śālmalīvṛkṣe | śimūla
he.nigha.
sthirasādhanakaḥ | puṃ | sinduvāravṛkṣe | niśindā
gācha | rā.ni.va.4
sthirasāraḥ | puṃ | śākavṛkṣe | śeguna gācha
sthirā | strī | śālaparṇyām | śālapāni | rā.
ni.va.3

38.3.1

'sārivātiviṣe sthirā |" ca.da.
jva.ci.pippalyādyaṣṭame | u.su.ṣa.a.balāgaṇe, pṛṣvikhyāpane ca | kākolyām | kām̐kulā | "dvayatā
phalabho sthirā|" bhā. | śālmalīvṛkṣe | śimūlagām̐cha | śa.ca. | vanamudge, māṣaparṇyām | māyani
ākhukarṇīlatāyām | mūṣām̐ṇailatā | vai.nigha.
sthirāṅgiḥ (ṅgaḥ) puṃ | tālavṛkṣe | hintālavṛkṣe | va.nigha.| rā.ni.ṣa.6
sthirādiḥ | puṃ | svalpapañcamulyām | ca.da.paribhāṣām
sthirādvayam | klī | śālaparṇī-pṛśniparṇyoḥ
śālapāni o cākūniyā | "sthira dve|" vā.bhū.
15a.pañcakāṣṭā
sthirāyuḥ | puṃ | śālmalidṛkṣe | śimūla gācha
ama.
sthūraḥ | puṃ | vṛṣe | ukṣā | saturthā | vyāka.
sthūlaḥ | puṃ | panasavṛkṣe | kām̐ṭhāla gām̐cha | rā.
ni.va.11 | tadvṛkṣe | tūm̐t gācha | bhā. | priyaṅgu -
nāmalakṣaṇārye | rā.ni.va.16| klī | he.nigha.
tri | pīne dhama
sthūlakaḥ | puṃ | tṛṇaviśeṣe | ūm̐nū | "sūcayaḥ
sthūlako darbho jūrṇākhyā kharacchadaḥ |" ra.mā.
sthūlakaṅguḥ | puṃ | varakadhānye | kāminīdhānya
rā.ni.va.16 | dha.ma. | See priyaṅgakā, kaṅgaśca
sthūlakaṇā | strī | sthūlajīrake | rā.ni.va.6
See sthūlajīrakaḥ
sthūlakaṇṭakaḥ | puṃ | jālakharjūre | rā.ni.va.
8 | See jālakharbūrakaḥ
sthūlakaṇṭakikā | strī | śālmalidṛkṣe | śa.ca.
sthūlakaṇṭaphalaḥ | puṃ | panasavṛkṣe | vai.nigha.
sthūlakaṇṭā (ṇṭo) (ṣṭī) | strī | bṛhatyām
rā.ni.va.4
sthūlakandaḥ (ndaḥ) | puṃ | raktāḷuguṇe | gāna
raktana | rā.ni.va.7 | śūraṇe | vanaśūraṇe | vai.
nigha. | hastikande | māṇḍakande | māna kacu
mukhāḷo | thāṃba ālu | rā.ni.va.723
sthūlakā | strī | vāsahaharidrāyāṃ | vai.nigha.

38.3.2

sthūlakusudaḥ | puṃ | śvetakaravīre | he.nigha.
sthūlagranthiḥ | strī | mahāśvetavacāyām | mahāśvetau vaca | vai.nigha.
sthūlacuñcuḥ | puṃ | mahācuñcuvṛkṣe | ṭeṃṭāko
śauka | rā.ni.va.4
sthūlacampakaḥ | puṃ | śrīcampake | vai.nigha.
sthūlajīrakaḥ | puṃ | jīrakamede | moṭā kāla
jīrā| hi ma garelā| tatparyyāyāḥ, - sthūlakaṇā
divyā upakuñcitā kālā pṛthuḥ pṛthikā pṛthvī
manījñā kārakā jīrṇā taruṣaḥ suṣāvī kāravo
he.nigha.2bha.gṛhago.ci. nāsophalādyacurṇa | guṇāḥ -
kaṭuḥ tiktaḥ uṣṇaḥ vātalaḥ śleṣmāphānaharaḥ ajīrṇa
kṛmiśraḥ doṣanaśa | rā.ni.va.6
sthūlataṇḍulaḥ | puṃ | sthūladhānye | moṭā hemaṣṭika dhāna | rā.ni.va.16 | pa.su.
sthūlatālaḥ | puṃ | hintāli | ham̐tāla | rā.
ni.va.6
sthūlatiktā | strī | dāvvyām | dāruharidrā
vai.nigha.
sthūlatindukaḥ | puṃ | kākatinduke| mākur̤āgām̐va | vai.nigha.
sthūlatvacā | strī | kāsmarthyām | gāṃgāra gāṃcha
rā.ni.va.6
sthūladaṇḍaḥ | puṃ | devanāli | maśānala | rā.
ni.va.8
sthūladarbhaḥ | puṃ | muñjavṛkṣe | mūm̐ja | rā.ni.va.8
sthūladalā | strī | gṛhakanyāyāṃ | ghṛtakumārī
rā.ni.va.5
sthūlanālaḥ | puṃ | devanāli | bar̤a nala | rā.
ni.va.8
sthūlanāsaḥ (sikaḥ) | puṃ | śūkare | haṃ.ca.
cikā.
sthūlanimbūḥ (mbūḥ) | puṃ | mar̤ānimbūvṛkṣe
vai.nigha.
sthūlanīlaḥ | puṃ | rathagṛhyaṃ | bāṃja | ra.nigha.
sthūlapaṭṭaḥ | puṃ | kārpāsaṃ | gra.ra.
sthūlapaṭṭākaḥ | puṃ | sthūlavastre | gra.ra.
sthūlapatraḥ | puṃ | damanakavṛkṣe | manā ! gani.
va.10 | saptaparṇavṛkṣe | chātima gāṃcha | vai.nigha.
sthūlaparṇī | strī | saptaparṇavṛkṣe | chātima gāṃcha
vai.nigha.

38.3.3

sthūlapādaḥ | puṃ | gaje | vi | aupadagogini
vai.nigha.
sthūlapuṣpaḥ | puṃ | bakavṛkṣe | bakaphūlera gāṃk | rā.
mā. | pa.su. | bhṛṣṭa cupe | rā. ni. va.5 | strī (yāḥ)
pārvatīyāparājitāyām, āsphotāthām | śaṃparamālī | ra.mā.
sthūlapuṣpo | strī | tharvatikā latāyām | rā.
ni.va.22
sthūlapriyaṅguḥ | strī | varakākhyadhānye | kāminīdhona | vai.nigha.
sthūlaphalaḥ | puṃ | bhallātivṛkṣe | rā.ni.va.8
mahānimba vṛttai| bada nebura gām̐cha | vai.nigha.
sthūlaphalā | strī | kūṣmāṇḍābhū | bhavā | rā
ni.va.4 | śālmalīvṛkṣe | śimūla gām̐cha | raktaphala
vṛkṣe | vai.nigha.
sthūlabhaṇṭāko | strī | mahābṛhatī cupe| bar̤abṛhatī | mada.va.1
sthūlamaricam ; klī | kakkolake | kakathala
rā.ni.va.12
sthūlamūla (ka) m | klī | cāṇakyamūla ke | chābhāṃra
ālū | rā.ni.va.7
sthūlavartma (n) | klī | dṛṣṭevapparogabhede
sthūlavartmakāt | strī | vyīyāṃm | bāmanaśaṃṭhī
gra. na.
sthūlava (rva) rikā | strī | mahāvarbūravṛkṣe
bar̤a bābalā | sthūlabarbūravṛkṣeāpacarasaḥ pānādvāpīhati | sarvvātisārān....|" śāṅga. ma.1bha.
sthūlavalkalaḥ | puṃ | raktakhadire | jaṭā.
sthūlatvacaḥ | puṃ | mahāvajulavṛkṣe | vai.nigha.
sthūlavṛkṣaphalaḥ | puṃ | kṣipra-viṣkītakavṛkṣe
madanā-vṛkṣaviśeṣe | rā.ni.va.8
sthūlavaidehī | strī | gajapippalyām | gajapippalī | rā.ni.va.6
sthūlaśaraḥ | puṃ | śaraviśeṣe | sa mālavadeśe
tannāmnā khyātaḥ | rāmaśara, moṭo śara | tatparyyāyāḥ, - mahāśaraḥ ikṣurakaḥ kṣurapatraḥ bahumulaḥ
dīrghamulakaḥ sthūlaśāyakaḥ | guṇā, - madhuraḥ sutiktaḥ
kapha-bhrānti-tāpaharaḥ bala-vīryya karaḥ nityasevanena

38.3.4

hūm̐ṣavātakaraśca | rā.ni.va.8
sthūlaśāliḥ | puṃ | śālidhānyaviśeṣe khanāmakhyāte | moṭā hemantika dhāna | saṃ bar̤auśāli
kaṃ doṅgaleju | tatparyyāyāḥ, - mahāśāliḥ sthūlāṅgaḥ
sthūlataṇḍulaḥ | guṇāḥ - svāduḥ madhuraḥ śītakaḥ
pittaśamanaḥ jīrṇajvaradāhajvararogaśaḥ bālavṛddhayuva
hitaḥ agnivalabīryya karaśca | rā.ni.va.16
sthūlaśikhvaḥ | puṃ | akhiśikhyām | rā.ki
va.7
sthūlaśimbī
sthūlaśorṣā (rṣikā)
sthūlaṣaṭpadaḥ
sthūlasāyakamukhākhyaḥ
sthūlaskandhaḥ
sthūlāṃśā
sthūlā
sthūlāṅgaḥ (ṅgo)
sthūlājājī
sthūlāntram
sthūlāmraḥ
sthūlāruṣkam
sthūlāsyaḥ
sthūlī (in)
sthūlairaṇḍaḥ
sthūlailā
sthūloccayaḥ
sthauṇeya (ka) m
sthaulyam
snapanam
snavaḥ
snasā
snānam
snānatṛṇam
snāpakaḥ
snāyuḥ
pṛthvyaḥ śuṣirāśceti| su.śā.5a.
snāyukaḥ
snāyumaṃ (n)
snāvaḥ
snāvau
snigdham
snigdhakarañjakaḥ
snigdhacchadaḥ
snigdhataṇḍulaḥ (lā)
snigdhadalaḥ
snigdhadāru
snigdhanirmalam
snigdhapatraḥ (kaḥ)
snigdhapatrā (trī)
snigdhaparṇikā (rṇī)
snigdhapiṇḍītakaḥ
snigdhaphalā
snigdhamajjakaḥ
snigdharāciḥ
snigdhā
snuḥ
snuk
snukūcchadaḥ
snukacchadopamaḥ
snugdalam | klī | manasāpatre | manasāgām̐ch
ra. sa. ra. bāla. ci. | puṃ | suhīvṛkṣe | manasā gām̐cha
vā teṃkām̐ṭā sijha | śa. ca.
snuṣā | strī | putrabhāryyāyām | putravadhū | vā.
ci. 94 | suhīvṛkṣe | manasā sijha, teṃkām̐ṭā
sijha | śa. ca.
snuhā (hiḥ, hī) | strī | (Euphorbia
phorbia antiquorum.) खनामख्यातkṣīrasākhavṛkṣe | suhīviśeṣa | manasā gām̐cha, boṃr̤ā
sijha, teṃkām̐ṭā sijha | hiṃ sīhara, tidhāra,

38.3.5

jākuniyā | teṃ cemur̤aceḍḍu | basa. niruḍuṃga tatparyyāyaḥ, —śīhuṇḍaḥ siṃhaṇḍaḥ sīhaṇḍaḥ vajradruḥ snuk
samantadugdhā nāgadruḥ bahudugdhikā mahāvṛkṣaḥ ilābajraḥ sudhiḥ gṛr̤aḥ gur̤ā gur̤iḥ gulā vajradrumaḥ
bajrā sudhā kṛṣṇasāraḥ bāhubrāścaḥ daṇḍavṛkṣakaḥ vajrakaṇṭakaḥ | ra. mā. | saṃ. kalpa. ci. maricādyataile
guṇāḥ-uṣṇā pittadāhaghnī kuṣṭha-vāta-pramehanut ca
tatkṣīraṃ vātavikṣāṇānagulmodaranucca | rā. ni. va. 8
"bahudoṣe prayoktavyamabhiguhyaṃ sudhāpayaḥ|" rāja.
virecane ca praśastaṃ | ca. sū. 15. | su. ci. 14 a.
snuhātailam | klī | khālitye tailam | ṭokera
taila| pāṭhaḥ- "suhīpayaḥ payo'rkasya mārkavo
lāṅgalīviṣam | mūcamrājaṃ samoguñca raktikā sendravāruṇī | siddhārthaṃ tīkṣṇatailañca garmaṃ dattvā vipaścitā
vahninā mṛdunā paktaṃ tailaṃ khālityanāśanam
lāṅgalīviṣaṃ lāṅgalīmūlaṃ, raktikā guñcāphalaṃ,
tīkṣṇatailaṃ śvetasarṣapatailaṃ vadanti| ra. sa. ra.
snuhodalam | klī | suhīvṛkṣapatre
snuhībījam | klī | suhīvṛkṣabīje| manasābīja | saṃ. kanaka taile
snuhyam | klī | chatraṅge | chatraphūla | cikā.
snu(ho) cauram | klī | suhīvṛkṣanirdhyāse
sijura āṭhā | su. sū. 16 a. | saṃ. bāṅgālagur̤aṃ
snehaḥ | puṃ | dagdhasāre | vai. niru. | makṣike
rā. ni. va. 18 | sarṣape | bhā. pū. 3 a. dhā. va. | pṛthvivyavaguśrūṣivṛddhayāṃ, ghṛtādau | su. sū. 41 a. | sa
caturvidhaḥ ghṛtatailavasāmajjāna iti | ca. sū. 2 a.
snehaḥ sthāvarajaṅgamabhedena dviyoniḥ | tayostailaṃ
sthāvarayoniḥ, ghṛtañca jaṅgamayoniḥ| tasyānaśamayī
raverudghāt kiñcidanantaram | tasyānannaṃ grīṣme

38.3.6

divā, gauṣme rātrau, vātapittādhike rātrau, vātaśle ṣpādhike ca divā hitam | ghṛte ko ṣṇajalaṃ, taile
yūṣaḥ, vasā majjñoḥ maṇḍamanupeyam | bhā.| snehaprayogavidhiḥ- "sneyaḥsaṃśodhyamadyastrī vyāyāmāsakta
cintakāḥ | vṛddhabālabalakṛśā rukṣāḥ kṣīṇāsaretasaḥ
vātārttasyandatimiradāruṇapratibodhinaḥ | snedyā na
tvatimandāgnitīkṣṇāgnisyūla durbalāḥ | urustambhātisārāsagalarīgagarīdare | mūrcchā-chadya ruciśri ṣmatṛṣṇā-madyeṇa pīr̤itāḥ ||” tasya saptadinaparyyantaḥ
kālaḥ| sacitridhaḥ uttamamadhyamādhamabhedena | tatra
dinatrayaparyantamadhamaḥ, dinacatuṣṭayaparyyantaṃ' madhyamaḥ,
saptadinaparyyantamuttamaḥ, guṇā. snigdho'nilaṃ ṣmani
mṛdūrakaroti dehasya malānāṃ vinihanti saṅgam
snigdhasya mṛktā vyayanasya līnaṃ .....||" ca. siddhi. 1
a.| snehamātrā- "uttamasya palaṃ mātrā tribhiścāthaca
madhyame | laghvyasya palāddhena snehakāryyopadheṣu ca ||”
ca. dṛ. | snehapākavidhiḥ- "kāthyāccaturguṇaṃ vāri
pādastha svāttavadyutam | snehāt ṣaḍgasamaṃ kṣīraṃ
vālkastu snehapādakaḥ | caturguṇo'thavāgbu dravehṛṇurukṣato
bhavet| tatra dravāntarāyuktau kṣīrasam caturguṇam
dravānāreṇa hīne hi kṣīraṃ snehasamaṃ bhavet ||” anyat
- "jalamaṣṭaguṇaṃ kāṣyāt kāthya nalapādikaḥ
kāthyācca pādikaḥ snehaḥ snehāt kālkāstu pādikaḥ
pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau | atra snehasamātrāsturavāṃku ca syāccaturguṇam ||” anyacca"ekasmin dvedravedravyeḥ kuryyāt saṅghāñcaturguṇam | kṣīraṃ
snehasamaṃ deyaṃ caturbhiñca caturguṇam | kalkāccaturguṇaḥ
snehaḥ snehānīyaṃ caturguṇam | kāśyāccaturguṇaṃ vāri

38.3.7

kāthyaḥ kāthasamo bhavet | jalasnehauṣadhānāñca pramāṇaṃ
yatra neritaṃ | pādaḥ syādauṣadhaṃ snehāt snehāt toyaṃ
caturguṇam | uṣādikusumāt kalkaḥ kevalaṃ snehasiddhaye || yathoktaḥ snehapādāyai snehakārye manīṣibhiḥ
sne he sidhyati guhyāmbuniḥ kāyasvarasaiḥ kramāt
kalkasya yojayedaṃśaṃ caturtha ṣaṣṭhamaṣṭamam | svarasakṣīramāṅgalpaiḥ pāko yatreritaḥ kvacit | jala caturguṇaṃ tatra
vaudhyāṃdhāmāryanāṣavet (nā'lpyaṃ dadhi) | na muñcati rasaṃ
dravyaṃ caurādibhirupaskṛtam | samyakta pāko na jāyeta
tasmāttoyaṃ caturguṇam | snehapākavidhau yatra kṣīramekantu kathyate | toyādīnāmanirddiṣṭe kṣīrasaiva caturguṇam| akkalpī'pi bhavet sneho yaḥ sādhyaḥ kevalai
dravai | snehapākavidhau yatra pramāṇaṃ neritaṃ kvacit
srahasya kur̤avaṃ tatra pacet kalkapalena tu | mānāyuktau ghṛte haile prakṣyāhastriṃśatkalāḥ| dviguṇaṃ
triguṇaṃ vāpi bahumātrācca pādikāsa | yogaṃ yadi
parvvanūr̤ho hīnavīryyo bhavettadā| tulārddhasya jaladroṇī
droṇe dravyatulā matā | anuktau dravakāryya tu saḷilaṃ
salilaṃ matam ||' anye'pyāhuḥ- aṅge'pyanuktau vihitantu mūlaṃ bhāgī'pyaruktau samatā vidheyā | drave'pyanuktau
jalameva deyaṃ kvāthe'pyanuktau divasasya pūrvvam | prakṣārantvādi nirddiṣṭaṃ śatamekaṃ pṛthak pṛthak | jaladroṇena
caikaikaṃ sādhayeta ślakṣṇahastitam | kvāthyadravyasya bahutvātkaṭakaṃ svalpameva tu | samyak pāke na muñcet

38.3.8

hīnavīryyantu kevalam || kalkakvāthavinirddiṣṭe gau gaṇāttasmāt samāharet | samastavargaigrahye vā yathālābhamathāpi vā | prayuñjīta bhiṣaka prājñaḥ kāja-sātmyavibhāgavit || yathādhi karaṇairnā karaṇairgre syāt snehasaṃvidhī | tattaiva kalpayitthe hī vijñete snehavedinā || gaṇoktamapi yaddravyam bhavedgrāhābayogikam | taduddharedyaugikantu pratiṣedhadudokṣatitam |” śārṅgadharastu- "vātkāccaturga ṇauklatha ghṛtaṃ
vā tailameva vā | caturga ṇadrave sādhyaṃ tasya mātrā
palonmitā | dāhagrāhantu mūtrāṇāṃ vahnīnāṃ kramameva
ca | ekāhaṃ drodhimāṃsānāṃ pāke kuryyādvicakṣaṇaḥ
caturguṇaṃ mṛdudravye kaṭhinā'ṣṭaguṇaṃ payaḥ || atyantakaṭhine dravye toraṃ ṣor̤aśikaṃ jalam || taddūīṃ gur̤avaṃ
yāvat bhavedaṣṭaguṇaṃ payaḥ | prasthāditaḥ kṣipetkṣīraṃ kṣīraṃ
yāvaccaturgu ṇām || ambhu kvātharasairyyaca pṛthak snehasya
sādhanam | kalkastaṃśa staca dayāt catuśe ṣaṭamaṣṭa
mam || dravāṇi yatra bahveṣu pañcādīni bhavanti hi
tatra snehasamānyāhurrathāpūrvaṃ caturguṇam || draveṇa
kevalanaiva snehapāko bhavedyadi | tavāmbupiṣṭāḥ
kalkāḥ syudravaśśāta caturgu ṇā || kāthena kevalanaiva
pāko yatreritaḥ kacit | kāthadravyasya kalko'pi
tatra sne he prayujyate ||” snehapākaniṣpattilakṣaṇamāha
- "snehakatko yadā'ṅgalyā barttito varttivadbhavat
ṛṇau kṣipte ca no śabdasadā siddhiṃ vinirddiśet
2.vyuparame prāpte phenopari śame tathā| gandhavarṇarasādonā sampattau viddhinādvirem || snehapākastidhā
prokto mṛdumadhyaḥ kharastathā | īṣat kharastvakalsastu
snehapāko mṛdurbhavet | madhyapākāstaṃ vijñeyaḥ katke

38.3.9

nīrasamaumame || īṣat kaṭhinakalkasya saṅkapāko
bhavet kharaḥ || tadūrddhaṃ kharapākaḥ syāt dāhakṛnniṣyuprojanaḥ | sarvvaṣāmiha dravyāṇāṃ madhyapākaḥ praśa
syate | varaṃ pāko mṛduḥ kāyaḥ tathāpi na kharo
mataḥ || ghṛtatailanur̤ādīṃśca naikāhādavalāyet
vyuṣitāstu prakurvvanti viśeyeṇa guṇān yataḥ
kevalaṃ prauhijalvaṅgakātho vyuṣṭastu doṣalaḥ ||" pa.pra.
1kha. | athasya ghṛtādiprayogavidhāne | sa ca vividhaḥ
picchapeyabhedena | "tayoḥ piccho bhojaneṣu peyaḥ pāne
ca kathyate |” ja.da. 18 a.
snehakaraḥ | pu | śālahane | va.niśra.
snehagarbhaḥ | puṃ | tilavṛkṣe | chitanera gām̐cha
pa.mu.
snehacatuṣṭayam | klī | sarpisailavasāmajjāṃ
pa.pra. 1kha. | si.yo. vā. vyā. ci.
snehanaḥ | puṃ | ṣa' ḍṇa-dhūmapānaviśeṣe | kaphe
tasya srānaṃ śiraḥ | snehadānairninyatatarpaṇāya | bhā
vraṇaśīṣitām kṣadrapāne| su. ci. 1a. | klī
adhyakṣa | rā.ni.va. 15 | dugdhasāri | nani | vai.
niva. | tri | snigdhakare | strī (nī) | snehajananyāṃ | ca. pū. 2a. | tannāma kanaivāñjanavarttī |" chātracapavyāvījāni ekadinivṛṣāṇi ca | piṣṭā vartti
jalaiḥ kuryyādṛkṣanaṃ viddarekṣakam ||” bhā.
snehapākakalpaḥ | puṃ | snehapākavidhau | "snehakar̤ave | bheṣajapalaṃ piṭa' kalkaṃ caturga ṇaṃ drabamāvāpya
vipacet |' ityādi | su. ci. 31 a.
snehapiṇḍotakaḥ | puṃ | pītamadanavṛkṣe | pītavarṇa madanaphalanera gām̐cha | va. niru.
snehapūraphalaḥ | pu | tilavṛkṣe | vai. niru.
snehabhūḥ | pu kaphe | haṃ. ca.
snehamūlyam | klī | taile | he. niru
sneharaṅgaḥ | puṃ | tile | śa.ra.
snehavato | strī | medāyām | rā. ni. va. 5

First 35 of 107 passages. Read on

Linked texts (11)