Pramāṇa · Search · About · API

Nitimanjari 1

Nītimañjarīṭīkā 1

Language
Sanskrit

Contents

1.p1

aviditvā ṛṣiṃ chando daivataṃ yogameva ca | yo'dhyāpayed japedvāpi pāpīyāñjāyate tu saḥ ||

1.1.1

dvau vedau yasyāsau dvivedaḥ | śriyā yukto mukundaḥ śrīmukundaḥ | sa cāsau dvivedaśca sa tathā | tasya naptā prapautraḥ | dyānāmā caturthaḥ | nītimañjarīṃ vakti | napācchabdo naptṛparyāyo yāskena caturtho vyākhyātaḥ | "napādityanantarāyāḥ prajāyā nāmadheyamiti | gauratra tanūrucyate | tatā asyāṃ bhogāḥ | tasyāḥ payo jāyate payasa ājyaṃ jāyate" ājyādagniścaturtho yathā | ( ni0 8 | 5 ) evaṃ dyāhvayo mukundadvivedāccaturtho bhavati | kutaḥ | śrīmukundadvijāto'trisūllakṣmīdharo mahān | tasya lakṣmīrmahādevī dyādvivedamajījanat' || iti naptṛtvam | kiṃ kṛtvā | vedārthānvicāyyeti | nītisahitānṛgarthānanyānbrāhmaṇasūtragatārthānvicārya nītimañjarīṃ vakti | evaṃ kartavyamevaṃ na kartavyamityātmako yo dharmaḥ sā nītiḥ | tasyāḥ mañjarī nītimañjarī | imāṃ jñātvā dharme ratiradharme viratirbhavati | ṛgarthaṃ ca sukhaināvagacchati | etadarthaṃ vakti | punaḥ kiṃ kṛtvā | sūryyaṃ sarvaprerakamānamya | ṣū preraṇe | rājasūyasūryyamṛṣodya0 (pā0 3|

1.1.2

114) ityādinā kyabanto nipātaḥ(1) | nanu indrādīn sarvāndevāṃstyaktvā sūrya eva kuto granthakṛtā namaskṛtaḥ | ucyate | sūrye namaskṛte sarve devā namaskṛtā bhavantīti hetoḥ | anukramaṇyāṃ hi ( kā0 sa0 14|15 sūtra ) sūryasya sarvadevatātvamuktam | ekaiva vā mahānātmā devatā | sa sūrya ityācakṣate(2) | iti tadvibhūtayo'nyā devatā ( kā0 sa0 18 ) iti caitadaitareyopaniṣadi‘sa yaścāyamaśarīraḥ prajñātmā yaścāsāvāditya ekametaditi vidyāditi’ | kīdṛśaṃ sūrya atrimocitam | sūryaḥ pūrvaṃ svarbhānunā'sureṇa yadgrasta āsīt tamanye ṛṣayaḥ mocayituṃ na śaktāḥ | tato'tribhirmocitaḥ | tathā brāhmaṇe(3)–svarbhānuī asura ādityaṃ tamasāvidhyat tasyātrayastamo'jighāṃsata iti | asminnarthe ṛk ( ṛ0 5. 40. 5.)– atrayastamanvavindan | na hyanye'śaknuvan | yaṃ sūrya svarbhānuḥ āsuraḥ asuraputraḥ tamasā'ndhakāreṇa avidhyat vivyādha | atrayaḥ atrigotrotpannā ṛṣayaḥ | itaścāniñaḥ (pā0 4. 1. 122) iti ḍhaki kṛte ‘atribhṛgukutsa0 (pā0 2. 4. 65) iti bahutve luk | taṃ sūryamanvavindan anujagmuḥ | nahi anye ṛṣayaḥ aśaknuvan | taṃ jñātuṃ jñātvā mocayituṃ na śekuḥ | svarbhānuriti | ṛkārarephapakārā0 (ṛ0 prā0 5. 40) iti ṇatve prāpte 'mānuṣaśabde hinomiceti (ṛ0 prā0 5. 48) niṣedhānna | evaṃ sūrya atribhirmocita iti siddham | dāsīputreti nāsmākaṃ somapānaṃ tvayā saha | dudrāva sa dravankruddhaḥ preti (ṛ010.30.1) cāstaut sarasvatīm |

1.1.3

asyā ṛcorthaḥ | ahaṃ agniṃ devamīḍe staumi | yācāmi | īḷiradhyeṣaṇākarmeti yāskaḥ | (ni0 7. 15) | yadyapyasmacchabdo'prayuktastathāpyasmadyuttama ityuttamapuruṣaprayogājjñeyaḥ | uttamapuruṣayogād ahamiti caitena sarvanāmneti yāskena spaṣṭamuktam | īḍe stutyartho dhātuḥ | ḍakārasya ḷatvaṃ vaidikalakṣaṇe śaunakenoktam | dvayoścāsya svarayormadhyametya sampadyate sa ḍakāro ḷakāra iti | (ṛ0 prā0 1. 66) anayoḥ svarayormadhyatvāt ḷatvam | īḍya ityamadhyatvānna | kīdṛśamagniṃ purohitaṃ devānāṃ paurohitye varttamānam | yathā rājñaḥ purohito rājño'bhīṣṭaṃ sādhayati | tathā agnirapi devānāmabhīṣṭaṃ homaṃ sādhayati | punaḥ kiṃbhūtam | yajñasya devaṃ dīpakaṃ dyotakaṃ vā | agniṃ vinā yajño na dyotate | ato yajñasya devam | punaḥ kīdṛśam | hotāraṃ ṛtvijaṃ devānāṃ yajñeṣu hotṛnāmaka ṛtvigagnireva | tathā śrūyate-agnirvai devānāṃ hoteti | (tai0 saṃ0 2| 5|9) tathā nigamāḥ | a̱gnirhotā̍ no adhva̱re ( ṛ. 4 |

1.1.4

15 | 1) | a̱gnirhotā̍ purohi̍taḥ ( ṛ. 3. 11. 1. ) | agnirme daivo hotā | tathā brāhmaṇe pratardanapraśne kauṣītakiprakathane | ‘sarvaṃ tadagnirve hotā'nulbaṇamityādibhiragnereva hotṛtvaṃ prasiddham | punaḥ kiṃbhūtam | ratnadhātamam | ramaṇīyānāṃ dhanānāṃ dhārayitāraṃ dātṛtamamiti vā | atha sarvāṇi padāni yāskena vyākhyātāni tadāha—[ni0 7|15] agniḥ kasmādagraṇīrbhavatyagraṃ yajñeṣu praṇīyate | īḷiradhyeṣaṇākarmā pūjākarmā vā purohitaḥ pura enaṃ dadhatīti | yajñaḥ kasmāt prakhyātaṃ yajatīti | devo dānādveti | ṛtvik kasmādīraṇa ṛgyaṣṭo bhavatīti | hotāraṃ hvātāraṃ ratnadhātamaṃ ramaṇīyānāṃ dhanānāṃ dātṛtamamiti ca | nanvagneḥ purohitatvaṃ ārtvijyaṃ ratnadātṛtvaṃ ca kathaṃ sambhavati | avigrahatvāt | karmāṇi tu vigrahavatāṃ sambhavanti | ucyate | devatā vigrahavatyavigrahavatī ca yāskenoktā ( ni0 7|

1.1.5

47|78 ) | itīndrasya bāhumattvaṃ yaṣṭimattvaṃ ca sañjātam | indrasya puruṣadravyavatstutiḥ | ā dvābhyā̱ṃ hari̍bhyāṃ0 ( ṛḥ 2. 18. 4 ) ka̱lyā̱ṇīrjā̱yāsura̍ṇaṃ gṛ̱he te̍0 ( ṛ0 3. 53. 6 ) itīndrasyāśvajāyāvatvaṃ sañjātam | a̱ddhīndra̱piba̍ ca (ṛ0 10. 116. 7) ityadanaṃ pānaṃ ca | āśrutkarṇeti ( ṛḥ 1. 10. 9 ) śrotravatvam || evamagnervigrahavataḥ purohitatvādi yuktam | tatrāgnimityatra svarānusvaropahitā dvirucyate saṃyogādiriti gakārasya dvitvam | sparśāyamānānanunāsikān svarān pareṣu sparśeṣvanunāsikeṣu iti | nāsikyānnāsikyeti nakārasya dvitvam | ratnadhātamaṃ tathā | uktaṃca—anantyaśca bhavetpūrvī hyantyaścetparato yadi | tatra madhye yamastiṣṭhediti yamasthānaṃ samyaguktam | īऴ ityetasmin ‘tiṅṅatiṅaḥ’ ( pā0 8. 1. 28.) ityanena sarvānudātte pare agniśabdena dvitīyāntenāntodāttena sandhau kriyamāṇe udāttapūrvaṃ niyataṃ vivṛttyā vyaanena vā (ṛ0prā03. 17.)iti svaritatvam—ḷe ityasya pracayatvaṃ svaritādanudāttānāmityekārasyodāttaśrutiḥ | agnimīḷe'gniṃ yācāmīti niruktaṃ ( ni. 7. 15. ) draṣṭavyam | pūrvaṃ haritoṣakaramagnimabhivandya uttareṇāgnerguṇānāha— 28) iti anudāttatve prāpte yacchabdānnighātābhāvaḥ | agniḥ punaḥ kiṃ kiṃ dadātīti ślokaśeṣeṇāha —pitṛvadyajate dhanaṃ dadāti | yathā pitā putrāya dhanaṃ dadyāt | tathā pitṛsthānīyo'gniḥ putrasthānīyayajamānāya dhanādyabhilaṣitaṃ dadyāt | mṛtāya maraṇaṃ prāptāya tasmai amṛtatvaṃ dadyāt | tamevaṃguṇopetamagniṃ tyaktvā kaṃ devaṃ tucchaṃ vayamupāsmahe paricarāmaḥ | atrārthe ṛk (ṛ0 1.1.9.)—

1.1.6

28 iti sūtrasya prāpterna) | dasmetyāmantritatvānnighātaḥ | (pā0 8. 1. 19) | subhagām̐ ariḥ-nakāra ākāropadhaḥ0 (ṛ0 prā0 4. 64) iti nalope kṛte, 'nakārasyaloparephoṣmabhāve0 (ṛ0 prā0 4. 79) ityupadhānunāsikatvam |

1.2

granthakṛt prathamena ślokena sūrya namaskṛtya dvitīyenaikābhīṣṭāṃ sarasvatīṃ yayāce | mamatvamiti-he śārade sarasvati mama sevakasya prasannā bhava | kasyeva kavaṣasyeva | yathā kavaṣasya pūrvaṃ mādhyamānāṃ satre prasannā jātā tatheti | taddarśanāyetihāsaḥ"ṛṣayo hi sarasvatyāṃ cakruḥ satrāṇi madhyamāḥ | sasāda kavaṣo madhye procuste tasya cāpriyam |
tena stutā prasannā tamanveyāya sarasvatī | mādhyamāstaṃ namaskṛtya vininyuḥ krodhamādarāt |
tathā brāhmaṇam— “atha sarvā ha devatā hotāramiti”| hoturdevakrodhabhayaṃ nigaditam | itthaṃ sarasvatīmabhīṣṭaṃ prārthya ādyayārcāṃ agniṃ namaskaroti |
chandasāṃ caiva sāyujyaṃ chandojñānādavāpnuyāditi | chandojñāne phalam | ajñāne pratyavāyaḥ | anevaṃvido yātayāmāni cchandāṃsi bhavantītyanukramaṇīkārokteḥ | aviditvā ṛṣiṃ chando daivataṃ yogamevaca | yo'dhyāpayejjapedvāpi pāpīyāñjāyate tu saḥ|| iti| ve0dī01|2 prāgyajuṣāmārṣa iti ārṣī gāyatrī-evaṃ caturbhiborderścaturbhirvardhamānā ārpyuṣṇihādayaḥ | tatra prathame'nuvāke trīṇi sūktāni | agnimīḷe trisūktastu surūpendrecatuḥ sūktau ityanuvākānukramaṇī || tatra ṛk ( ṛ. 1. 1. 1. )-
9 ) | vigrahavatīpakṣe sarvaṃ sambhavati puruṣāṅgavadyathendrastutiḥ | ṛ̱ṣvā ta̍ indra̱ sthavi̍rasya bā̱hū ( ṛ0 6|
madhucchandāḥ gāyatryā'gniṃ tuṣṭāva | aṅgetyābhimukhīkaraṇe | aṅga he agne tvaṃ dāśuṣe haviḥpradātre yajamānāya yadbhadraṃ-vittagṛhaprajāpaśurūpaṃ kalyāṇaṃ kariṣyasi tattavet tavaiva sukhahetuḥ | he aṅgiraḥ aṅgāreṣvaṅgira iti (ni. 3 |
17 |) yāskokteraṅgiraḥ śabdo'gniparyāyaḥ | he agne etacca satyam | natvatra visaṃvādo'sti | ataḥ yajamānasya vittādisaṃpattau satyāṃ uttaratra kratvanuṣṭhāne'pyereva sukhaṃ bhavati | bhadraśabdārthaṃ śāṭyāyakinaḥ samāmananti | "yadvai puruṣasya vittaṃ tadbhadraṃ prajā bhadraṃ paśavo bhadram" iti | kariṣyasīti—tiṅaṅatiṅaḥ (pā0 8|
33) ityekībhāvaḥ | sacasvā naḥ svastaya iti (ṛ. prā08|54) svastaye grahaṇāddīrghaḥ | evamagnermāhātmyamuktvā bahuprajasyāpatyasya dāridyraṃ sūcayati ||

1.3

tathā kauṣītaki 1)brāhmaṇe madhyamāḥ sarasvatyāṃ satramāsatetyādi kavaṣasya prasannatvaṃ samyaguktam| he śārade tvayi prasannāyāṃ satyāṃ iyantamarthaṃ dehītyāśāste| ahaṃ hi dvija krodhātsadā bibhayāni | bhīto bhūyāsam | ka iva | hoteva | yathā hotā prātaranuvākavaktā | devavyatheḥ | devakrodhādbhītaḥ san pratipadaṃ naikadevatyāmakṛta | tadarthamitihāsaḥanuvākaprayoktāraṃ prātarhotāramṛtvijam |
ahaṃ tamagniṃ vande namaskaromi tam kam yo'gniḥ haviṣā somacarupuroḍāśādinā hariṃ pāpaharaṃ devaṃ puṣyet toṣayet | agniḥ atratyāni carupuroḍāśasomādīni havīṃṣi gṛhītvā haritoṣaṇaṃ kuryādityarthaḥ | uktaṃ ca hariṇā—
tathā—
tathā ṛgvidhāne | apsrvagnau hṛdaye sūrye maṇḍale pratimāsu ceti ṣaṭsu harerāyatanamuktvā
kriyāvān vedādhyayanatatparaḥ | śrautasmārttakriyāparaḥ | tasyāgnau devo haristaṃ tyaktvā agnau kena pūjanena pūjayedityartha āha | haviṣāmāviti | tasmāddhaviṣā yo harimiti siddhaṃ ca | aparaṃ yamagniṃ madhucchandā ṛṣiḥ chandaso vedasya mukhe ‘purohitaṃ yajñasya devaṃ’ iti viśeṣya astaut | tuṣṭāveti taṃ vande | ityanvayaḥ |
atra madhucchandā agneḥ prādhānyaṃ darśayan gāyatreṇa chandasā agniṃ tuṣṭāva | agnimīḷe madhucchandā agnirgāyatrī | yasya vākyaṃ sa ṛṣiḥ | ṛṣirdarśanāditi yāskaḥ (ni0 2. 11.) | tena vākyena yā devatocyate sā devatā | yatkāma ṛṣiryasyāṃ devatāyāmārthapatyamicchan stutiṃ prayuṅkte tadaivataḥ sa mantro bhavatīti (ni07.1.) | devo dānāditi (ni0 7. 15.) yāskaḥ | yadakṣaraparimāṇaṃ tacchandaḥ | chandāṃsi chādanāditi yāskaḥ (ni0 7. 12.)
tathānukramaṇī | agniṃ nava madhucchandā vaiśvāmitra iti | maṇḍalādiṣvāgneyamaindrāditi | agnidevatā | ādau gāyatraṃ prāgvirṇyastūpāditi gāyatrīchandaḥ | aṣṭākṣarāstrayaḥ pādāścaturviṃśatyakṣarā gāyatrīti lakṣaṇam | tarhi pāde pāde'vasānaṃ kuto na bhavati | ucyate | śaunakena ṛglakṣaṇe dvābhyāmavasyetripadāsu pūrvapādena paścādityuktatvāt |
atha viniyogaḥ | prātaranuvāke āgneye kratau | āgneyaṃ gāyatraṃ ṛtumupaprayanto adhvaramagnimīḷe purohitamiti sūtram | tathā agniṣṭuti–agnimīḷe purohitamityunnīyamānebhya iti | upākarmaṇi home cātha ha smāha kauṣītakiragnimīḷepurohitamityeketigṛhe—śaunakenoktamṛgvidhāne |
āgneyaṃ sūktamādyaṃ tu mukhyaṃ brahmarṣisammitam |
tathā-ṛṣyādijñāne phalaṃ sāmagānām | ṛṣīṇāṃ viṣayejñā yaḥ śarīrāditi | devatāphalaṃ bṛhaddevatāyām—
veditavyaṃ daivataṃ hi mantremantre prayatnataḥ | daivatajño hi mantrāṇāṃ tadarthamavagacchatīti || bṛhadde0 1|
pūrvavat sarvam | he agne saḥ tvaṃ naḥ asmabhyaṃ asmadarthaṃ sūpāyanaḥ śobhanamupāyanaṃ yasya saḥ śobhanadhanādiprāptiyukto bhava | ka iva | pitā sūnave iva | yathā pitā putrāya sūpāyano bhavati tadvat | naḥ asmākaṃ svastaye avināśāya sacasva sevasva | siṣaktu sacata iti sevamānasya (ni. 3 | 21) | sevasva naḥ svastaye iti yāskaḥ | tvaṃ tamagne a0 (ṛ.1. 31. 7.) iti nigamāntaram | atha yatsvairagnibhiryajamānaṃ saṃsthāpayantīti yajamānasyāgneḥ sakāśādamṛtatvamuktam | agne ityāmantritatvena sarvānudāttatve prāpte pādāditvātna (pā0 8.1.19) | sa na ityetattadoriti sulopaḥ ( pā0 6.1.32 ) | sūnave'gne iti pādāditvādekībhavati | pādādirakāra (ṛ.prā.

1.4

vidhinā toṣito'gniḥ yajvane yajamānāya bhadrāṇi kalyāṇāni dadāti | atrārthe ṛk ( ṛ. 1. 1. 6 ) |
ityanayarcā vasu dhanamayācata | madhucchandā gāyatryā indraṃ stauti | ṣaṣṭhe'hani brāhmaṇācchaṃsino'nurūpasya tṛtīyā sūtritā | surūpakṛtnumiti (ṛ0 1|
1) stotriyānurūpāviti | aya̱marthaḥ | he dasma śatrūṇāmupakṣapayitar indra-dasu upakṣaye | tvatprasādāt ariruta-arayopi-vacanavyatyayaḥ | utaśabdo'pyarthe | apyeka iti cet | naḥ asmān subhagān śobhanadhanopetān voceyuḥ uccyāsuḥ | bhaga iti dhananāma ( nighaṇḍu 2.10. ) | yadyapyarayopyevaṃ vadanti tahiṃ kṛṣṭayaḥ asmin mitrabhūtā manuṣyāḥ | kṛṣṭayaḥ iti manuṣyanāma (nighaṇḍu 2. 3) | asmān ṛddhān iti vadanti tatra kiṃ vaktavyam | tato dhanasampannā vayaṃ indrasya śarmaṇi indraprasādalabdhe sukhe syāma bhavema | dhanaṃ sarvo'pi yācate paraṃ tu ayamatyantaṃ vilapati | tasmātsīdannindra iti siddham | naḥ iti yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīti nighātaḥ (pā0 8. 1. 20) | voceyuḥ syāmeti pādāditvātnighātābhāvaḥ (tiṅatiṅaḥ, pā0 8|
yācakānāṃ dhairyaṃ kuta ityartha āha—

1.5

bavhyaḥ prajā yasyāsau bahuprajaḥ | gostriyorupasarjanasyetyupasarjanahrasvatvam (pā0 1. 2. 48) | tasya putrasya suvācopi śobhanavedaśāstrādhyayanayuktasyāpi sadā sarvadā vipad dāridyraṃ bhavati | piturdāyādānāṃ bahutvat | yathā viśvāmitrasya ‘yadvahuprajasya haikaśaṃta putrā āsu’ rityuktasya tatputrasya madhucchandasaḥ dāridyramabhūt | madhuraṃ vedo chando yasyāsau madhucchandā iti suvāk | sopi sīdan atīva dhenecchayā indraṃ paramaiśvaryayuktam | idi paramaiśvarya itidhātuḥ | ṛ. 1.4. 6.
u̱ta | na̱ḥ | su̱'bhagā̍n | a̱riḥ | vo̱ceyu̍ḥ | da̱sma̱ | kṛṣṭaya̍ḥ | syāme̍ | it | indra̍sya | śarma̍ṇi |

1.6

yācakānāṃ yācakavṛttīnāṃ dhairyaṃ sāhasyaṃ kuto bhavati | yaddhairyaṃ purandaraḥ indropi yācakatvamāpannaḥ san tatyāja tyaktavān | tatkuta ityāha-sānau parvataśikhare kañcidṛṣim idhmaṃ mānase yasya taṃ dṛṣṭvā sa eva somamanāḥ some abhiṣavārthavallīrūpe mano yasya saḥ evaṃvidhamanā abhūt |
tatretihāsapūrvikā ṛk-( ṛ0 1. 10.2 )
yat | sāno̍ḥ | sānu̍m | ā | aru̍hat | bhūri̍ | aspa̍ṣṭa | katva̍m | tat | indra̍ḥ | artha̍m | ce̱ta̱ti̱ | yū̱thena̍ | vṛṣṇi̍ḥ | e̱ja̱ti̱ |