Pramāṇa · Search · About · API

Nitimanjari 3.22

Nītimañjarīṭīkā 3.22

Language
Sanskrit

3.22

tattvaṃ vettīti tattvavit saṃsāre saṃsaraṇe mūḍho bhavati lobhataḥ | māyayā badhyata ityarthaḥ | tatra saramādṛṣṭāntena draḍhayati | yathā saramā devaśunī gavāṃ grahe indrasya paṇibhiḥ gāvo gṛhītāḥ tāsāṃ darśanāya indreṇa saramā preṣitā tatkimicchantīti ( ṛ0 10.108.1) agre spaṣṭaṃ darśayiṣyati | tasmingavāṃ grahe tattvajñā api brahmajñā api-asyā brahmajñatvaṃ godhā ghoṣeti pratipāditam | sāpi māyayā bādhitā satī indraṃ svatanayārthamannaṃ yayāce | anyo'jñopi gāstrātumudyamaṃ karoti | sā tattvajñāpi lobhamūḍhā'bhūdityuktam | tatretihāsaḥ | saramānāma devaśunī | paṇibhirgoṣvapahṛtāsu tadgaveṣaṇāya tāṃ saramāṃ indraḥ prāhaiṣīt | yathā loke vyādho vanāntargatamṛgānveṣaṇāya śvānaṃ visṛjati tadvat | sā saramā evamavocat | he indra asmādīyāya śiśave tadgavāṃ sambandhi yadi kṣīrādyannaṃ prayacchasi tarhi gamiṣyāmīti | sa tathetyabravīt | tathā śāṭyāyane-'annādāṃ te prajāṃ karomīti yadi no gā anvavinda' iti | tato gatvā gavāṃ sthānamajñāsīt | jñātvā ca tasmai nivedayati | atha niveditāsu goṣu tānasurānhattvā gāḥ sa indro'labhateti | tadartheyamṛk ( ṛ0 1. 62. 3 )
indra̍sya | aṅgira̍sām | ca̱ | i̱ṣṭau | vi̱dat | sara̍mā tana̍yāya | dhā̱sim | bṛha̱spati̍ḥ | bhi̱nat | adri̍m | vi̱dat | gāḥ | sam | u̱sriyā̍bhiḥ | vā̱va̱śa̱nta̱ | nara̍ḥ |
kimicchantī (1)ti sūkte (ṛ0 10.108.) proktaḥ saramāsambandhītihāso bṛhaddevatāyāmevaṃ varṇito'sti( bṛhaddevatā-a0 8, ślo0 24-36 )-
tatretihāsaḥ(2) ātharvaṇasya dadhīco jīvato darśanena asurāḥ parābabhūvuḥ(3) | atha tasminsvargate asuraiḥ paripūrṇā(4) pṛthivyabhavat | athendraḥ tairasuraiḥ saha yoddhumaśaknuvaṃstamṛṣimanvicchan svargaṃ gata iti śuśrāva | atha tatratyān papraccha neha kimasya kiñcitpariśiṣṭamaṅgamastīti | tasmai avocad astyetadāśvaṃ śīrṣaṃ—yena śirasā āśvibhyāṃ madhuvidyāṃ prābravīt | tattu na vidmo yatrābhavaditi | punarindro'bravīt tadanvicchateti | taddhānvaiṣiṣuḥ taccharyaṇāvatyanuvi-
dyājahuḥ(1)| śaryaṇāvadvai nāma kurukṣetrasya jaghanārthe saraḥ syandate tasya śiraso'sthibhirindro'surāñjaghāneti iyamarthamanayottarayā ca ṛcā''ha— gotamo gāyatryendraṃ stauti | ṣoḍaśyāṃ viniyogaḥ | ṣoḍaśina iti khaṇḍe 'indro dadhīca' iti sūtritam | (sāṃ0śrau0sū0 9|
6|11) asyā ṛco'yamarthaḥ | asthabhiḥ | chandasyapi dṛśyate— (pā0 7|
1|76 ) iti anajādāvapyasthiśabdasyānaṅādeśaḥ | sa codāttaḥ | dadhīco aśvaśirasaḥ | indraḥ | apratiṣkutaḥ parairapratiśabditaḥ pratikūlaśabdarahitaḥ | (2)navatīrnava | navasaṃkhyākā navatīḥ | daśottarāṣṭaśatasaṃkhyākāḥ | vṛtrāṇyāvarakāṇi asurajātāni | jaghāna hatavān | apratiṣkuta iti anyapūrvairiti ( ṛ0 prā0 5|21 ) ṣatvam | eṣā'parā—( ṛ0 1. 84. 14 )
i̱cchan | aśva̍sya | yat | śira̍ḥ | parva̍teṣu | apa̍'śritam | tat | vi̱da̱t | śa̱rya̱ṇā'va̍ti |
vatsu giriṣu apaśritaṃ apagatya sthitam | aśvasya aśvasambandhi yacchiraḥ dadhīcaḥ icchan indraḥ vartate | iṣa icchāyāṃ tudāditvācchaḥ (pā0 3|
1|77) | śaryaṇāvati etatsaṃjñake sarasi tacchiro'vidat avindat(1) | ityamunā mṛtenāpi dadhīcā indraḥ sukhīkṛta ityarthaḥ | śaryaṇāvati—śaryaṇā nāma deśāḥ teṣāmadūrabhavaṃ saraḥ śaryaṇāvat | madhvādiṣu śaryaṇāśabdasya pāṭhāt | madhvādibhyaśca (pā0 4|
dadhīcaśca(4) śiraśvāśvyaṃ kṛtaṃ vajreṇa vajriṇā | papāta saraso madhye parvate śaryaṇāvati |