Nitimanjari 3
Nītimañjarīṭīkā 3
- Language
- Sanskrit
3.2
48) spṛhāyā hrasvatvam | spṛhāṃ tyaktvā dānaṃ dadyāt | sa eṣa indrādadhiko jñeyaḥ | indropi vṛcayāṃ kanyāṃ dadau | tadāha ( ṛ0 1. 51. 13 )–
140 ) prakṛtisvaratvam |
86) iti cāturarthiko matup | saṃjñāyāmiti (pā0 8|
11) matupo vatvam | matau bahvaconajarādīnām (pā0 6|
tatretihāsaḥ-gotama ṛṣiḥ pipāsayā pīḍitaḥ san marutaḥ udakaṃ yayāce | tadanantaraṃ maruto dūrasthaṃ kūpamuddhṛtya yatra sa gotama ṛṣistiṣṭhati tāṃ diśaṃ nītvā ṛṣisamīpa ( samīpe rūpa ) mavasthāpya tatpārśve āhāvaṃ ca kṛtvā tasminnāhāve kūpamutsicya tamṛṣiṃ tenodakena tarpayāñcakruḥ | ayamartho'nayā uttarayā ca pratipādyate |
8 ) | āto lopa iṭi ca ( pā0 6|
178 ) ityādinā kvip dīrghā tanvādi tvāduvaṅ ( pā0 vā0 6|
sa vijñāya tvapakrāntāṃ saraṇyūmaśvarūpiṇīm | tvāṣṭrīṃ pratijagāmāśu vājī bhūtvā salakṣaṇaḥ |
171 ) iti kvipratyayaḥ | vavririti rūpanāma vṛṇotīti sataḥ iti yāskaḥ | (ni0 2|9 )-kṛtsnaṃ śarīra māśritya ( āvṛtya vā ) sthitāṃ jarāṃ prāmuñcatam prakarṣeṇa amocayatam-tatra dṛṣṭāntaḥ- drāpimiva | drāpiriti kavacasyākhyā yathā kaścit kavacaṃ kṛtsnaśarīravyāpakaṃ dhṛtvā paścāt śarīrātpṛthakkaroti tadvat | uta apica he dasrau darśanīyau | 'annaṃ duhantau manuṣyāya darśa-
34 ) rebhasya pūrvanipātaḥ | pūrvaṃ vandanaḥ pātitaḥ so'śvibhyāmuddhṛtaḥ | rebhoddharaṇaṃ daśarātrīrityagre ( ṛ0 1|
63) | yatraikatvaṃ tatra napuṃsakamiti napuṃsakatvam| etadrūpādipañcakaṃ satkārātsārthakaṃ bhavati| aśvivat| yathā aśvinoryadrūpādipañcakam | viśvake viṣṇāptraputradānāt | vadhrimatyāṃ hiraṇyahastaputradānāt evaṃvidhātsatkārāt suśobhanamabhūt | tathā'nyasyāpītyuktam | viśvake putradānam ‘avasyate stuvate0’ (ṛ0 1.116.23) ityasyāṃ darśayiṣyate | atra tu vadhrimatyāṃ putradānarūpaṃ satkāraṃ vadāmaḥ | tatra ṛk (ṛ0 1.116.13)
74) iti manin | supāṃ sulugiti (pā0 7|
184) iti karaṇe itraḥ| veḥ pakṣiṇaḥ parṇaṃ pa (ta) tramiva acchedi hi purā chinnamabhūt (khalu) | he aśvinau yuvāṃ ( agastyena stutau santau ) sadyastadānīmeva hite śatruṣu nihite dhane jetavye viṣayabhūte sati sartave sartuṃ gantuṃ viśpalāyai āyasīṃ(3) ayomayīṃ jaṅghāṃ jaṅghopalakṣitaṃ pādaṃ pratyadhattam sandhānamekīkaraṇaṃ kṛtavantāvityarthaḥ | tathā nigamāḥ - agastye brahmaṇā vāvṛdhānā0 ( ṛ0 1|
178) iti bhāve vanip | arva gamanaṃ viṣayaṃ prati anayornāstīti anarvan-supāṃ sulugiti (pā0 7|
172) iti uttarapadāntodāttatvam |
8 ) kyācchandasi ( pā0 3|
170 ) iti uḥ | ( jarārahitau ) nityataruṇau ( nirgatena ) tena saha parvatāna śatrubhirāroḍhumaśakẏāna śiloccayāna vyayātaṃ viśeṣeṇāgacchatam | ni jā̍hu̱ṣaṃ śi̍thi̱re dhā̍tama̱ntaḥ ( ṛ0 7|
121) iti viniḥ | mahāntaḥ akāryamapi niṣiddhācaraṇamapi kṛtvā svīyapīḍāṃ svakīyāḥ svīyāḥ svīyānāṃ pīḍā svīyapīḍā tāṃ ghnanti | aśvivat | yathā ghoṣāyā bhagaṃ praviśya aśvinau tāṃ svīyāṃ subhagāṃ saubhāgyavatīṃ cakratuḥ | rogamuktāyai tasyai bharttāraṃ dadatuḥ | purā kakṣṣīvānāvinoḥ priyaḥ jīrṇa āsīt | so'śvibhyāṃ navaḥ kṛtaḥ | tat— ‘ kakṣṣīva̍nta̱ṃ yadī̱ puna̱ā ratha̱ṃ na kṛ̍ṇu̱tho nava̍m ’ ( ṛ0 10|
3.3
viśvāmitraḥ sudāso dhanaṃ hṛtvā paścānnadīstuṣṭāva tatpraparvatānāmiti (ṛ0 3. 33. 1.) nadīstutau kathayiṣyāmaḥ | cyavano jīvitavyepyatṛpto babhūva tat ‘jujuruṣa0(ṛ0 4.116.10.) ityasyāmṛci vakṣyāmaḥ| atra tu strīṣvāhāreṣu ca kakṣīvānindraścātṛptau babhūvatuḥ | tatpratipādyate| ‘abhityaṃ meṣamiti ( ṛ0 1. 51. 1. ) | tatretihāsaḥ-aṅgirā indratulyaṃ putram ātmanaḥ kāmayamāno devatā upāsāñcakre | tasya savyākhyena putreṇendra eva svayaṃ jajñe jagati mattutyo mā bhūditi | sa savya ṛṣi rjagatyā indraṃ tuṣṭāva | abhityam iti |
śabdyata iti ṛgmīḥ | aciśrunudhātubhruvāṃ0 ( pā0 6. 4. 77. ) itīyaṅ | punaḥ kīdṛśam | vasvo arṇavam | vasvo dhanasya arṇavaṃ vāsabhūtam| yasya indrasya karmāṇi mānuṣā manuṣyāṇāṃ hitāni bhuje bhogāya vicaranti viśeṣeṇa pravartante | tatra dṛṣṭāntaḥ | dyāvo na | ayaṃ na upamārthīyaḥ | upamārthīya upariṣṭādupacārastasyeti yāskaḥ ( ni0 1. 4. 10. ), aśva na tvetivat | yathā dyāvaḥ sūryasya raśmayaḥ sarveṣāṃ hitakarā bhavanti | taṃ maṃhiṣṭham atiśayena maṃhitā maṃhiṣṭhaḥ tam| tuśchandasīti ( pā0 5. 3, 59. ) iṣṭhan pratyayaḥ | vipraṃ medhāvinam | vipraḥ vipraḥ(nighaṇṭu 3. 15) iti tannāma | arcata pūjayata he ṛtvijaḥ(1) | arca pūjāyām | madata-dadhimamadata0 [ ṛ0prā0 8. 15. ] iti dīrghaḥ | nispṛhadānadātāraṃ stuvannāha(2)—
109 ) | dhane saṅgrāme āvitha-he śatakrato bahukarman-tathā śaṃbarasya navatiṃ navottaranavatiṃ nava puro navatiṃ ceti uktasaṃkhyākāḥ puraḥ purāṇi dambhayaḥ hiṃsitavān | dambhotīti vadhakarmasu pāṭhāt ( nighaṇṭu0 2|19 ) | eteṣāṃ sarvadaiva stutau phalamuktam— a̱gninā̍ tu̱rvaśa̱ṃ yaduṃ0 (ṛ0 1.36.18) iti agni stutau | yābhi̍: ku̱tsaṃ śru̱tarya̍ṃ0 (ṛ0 1.112.9), yābhi̍: ku̱tsamārjune̱yaṃ0 (ṛ0 1.112.23), iti aśvinoḥ stutau turvītirakṣaṇamuktam | prendhaḥ khyanniḥśro̱ṇo bhū̍t (ṛ0 8.79.2) iti somastutāvandhaśroṇarakṣaṇamuktam | sarvairdevairete nirmalāḥ pālitāḥ iti, devā rakṣantītyuktam | dvijo rakṣya ityāha—
119) iti dīrghaḥ | satāmupakārāya(2) yaḥ śramastatsukhamityāha—
147 ) | chāndaso gakāraḥ | apara āha-arbhamalpaṃ gāyatīti arbhagaḥ | kai gai śabde | gāpoṣṭak ( pā0 3|
72 ) jayantī - vyatyayena karmaṇi śatṛpratyayaḥ | yuvò ratha̍ṃ duhi̱tā sūrya̍sya (ṛ0 1|
5 ) | etāvantaṃ kālam aśivena duḥkhahetunā dāmnā avanaddhaṃ baddhaṃ-ṇaha bandhane (1) inathitaṃ śatrubhistāḍitam (2) inatha tāḍane (3) inathatirvadhakarmā ( nighaṇṭu 2|19)| apsu (kūpāntarvartamānāsu ) antarmadhye asuraiḥ pātitaṃ ata eva udani udake-paddannomā0 (pā0 6|
3.4
putramātmanaḥ kāmayamāno devatā upāsāñcakre tasya savyākhya indrarūpaḥ svayaṃ jajñe, jagati mattutyo mā bhūditi buddhyā | tathā cānukramaṇī--“aṅgirā indratulyaṃ putramicchannabhyadhyāyadi”ti-ayamarthaḥ--mahe mahate indrāya suvācaṃ śobhanāṃ stutiṃ ni prabharāmahe nitarāṃ prayuñjamahe(1)| yataḥ vivasvataḥ(2) paricarato yajamānasya sadane yajñagṛhe indrāya giraḥ stutayaḥ kriyante iti śeṣaḥ | hi yasmātsa indraḥ nūcit kṣiprameva purāṇaṃ navaṃ ca | ratnaṃ ramaṇīyaṃ dhanaṃ asurāṇāmavidat--vindati | tatra dṛṣṭāntaḥ | sasatāmiva(3) yathā svapatāṃ puruṣāṇāṃ coraḥ dhanaṃ labhate tadvat | ato'smabhyaṃ dhanaṃ dātuṃ śakta iti bhāvaḥ | draviṇodeṣu dhanadātṛṣu puruṣeṣu duṣṭutirasamīcīnā stutiḥ na śasyate nābhidhīyate | ataḥ suvācaṃ prabharāmahe | nyū᳖ryu iti | ikārayośca praśleṣe kṣaiprātkṣaiprasandhitvāt (ṛ0 prā0 3-13) svaritaṃ kṛtvā ‘jātyo'bhinihataḥ ( ṛ0 prā0 3. 34 ) iti kampaḥ | ukāro vrajasya sudhā iti ukārasya dīghe svabahvakṣareṇeti ( ṛ0 prā0 5. 5 ) ṣatvam | nūciditi adyāditvātpādādau dīrghaḥ (ṛ0 prā0 7. 33) | ‘nūciditi nipātaḥ purāṇanavayo rnūceti ca’ iti yāskaḥ (ni0 4|17) | na duṣṭutiḥ--anyapūrvairiti ṣatvam ( ṛ0 prā0 5. 21 ) |
vimalena manasā bhāvyamityāha-
75) iti aḍabhāvaḥ | ayamindraḥ sūrye (1)paspṛdhānaṃ spardhāyamānaṃ (2)suṣvi somānābhiṣotāram | ṣuñ abhiṣave | kikināvutsargaśchandasi sadādibhyo darśanād iti vārttikena kin (pā0 3-2-171 vā0 ) | etaśam ṛṣi prāvat prārakṣat | kīdṛśe sūrye sauvaśvye(3) svaśvaputre | suṣvim-yugmāntasthā dantamūlīyapūrvairiti (ṛ0prā05.20) dantamūlīyapūrvatvātṣatvam |
7] iti aḍabhāvaḥ | bṛhaspatiḥ tayā gāsu niveditāsu (1) adriṃ parvataṃ bhinat abhinnat-bhittvā gāḥ vidat avindat | tato naro netāro devāḥ usri(2)yābhiḥ | usriyeti gonāmeti yāskaḥ [ nighaṇṭu 2|11 ] | ābhiḥ samaṃ saha vāvaśanta bhṛśaṃ harṣaśabdamakurvan | vāśṛ śabde |(3) bṛhaspatiḥ tadbṛhataḥ0 (pā0 vā0 6|
75 ) ityaḍabhāvaḥ | (6)niṣṣapī strīkāmo bhavati vinirgatasapaḥ | sapaḥ sapateḥ
141 ] ityālopaḥ | dvitīyārthe caturthī-māṃ tokāya tokaṃ putraṃ tanayāya tanayaṃ pautraṃ ca mṛḷa sukhaya | mṛḍa sukhane | etayorapatyanāmasu ( nighaṇṭu 2|2 ) | pāṭhe sati 'mā nastvaṃ putreṣu ca pautreṣu ca rīriṣaḥ [ ni0 10|7 ] | iti yāskena viśeṣa uktaḥ |
77 ) iti abhyāsasyetvam | 'abhyāsasyāsavarṇe ( pā0 6|
78 ) itīyaṅ | abhriyā'iva-‘samudrābhrādvaḥ' ( pā0 4|
118 ) iti bhavārthe ghaḥ | ghasya iyādeśaḥ ( pā0 7|
73 ) | iti ślopaḥ | arbhagāya-attigṛbhyāṃ bhan ( u0 sū0 440 ) iti arterbhan | arbha eva arbhakaḥ | saṃjñāyāṃ kan ( pā0 4|
64 ) ityākāralopaḥ | tadetatpadakṛtaḥ śākalyasyābhimatam | senājuvā-ju iti sautro dhāturgatyarthaḥ | asmādantarbhāvitaṇyarthāt kvibvacipracchyo0 ( pā0 vā0 3|
86 ) nyūhathuḥ-vaha prāpaṇe | liṭyatasi yajāditvāt ( pā0 6|
tatastayostu vegena śukraṃ tadapatad bhuvi | upājighracca sā tvaśvā tacchukraṃ garbhakāmyayā |
9 ) iti sena |
9 ) iti tavena | nīcād nīcīnād atratāt kūpād uccā uccaiḥ upariṣṭād vāḥ udakam ācakrathuḥ (ābhimukhyena) kṛtavantau| tathā śacībhiḥ yuṣmadīyaiḥ karmabhiḥ paricaraṇaiḥ jasurye śrāntāya jasu hiṃsāyāṃ| (1)śayave cit śayunāmne ṛṣaye| starrīṃ nivṛttaprasvāmstīryate ācchādyate prasavasāmarthyābhāveneti starīḥ (2) tām gāṃ pipyathuḥ agnihotrārthaṃ payaso dogdhrīṃ payasā''pūritavantau | opyāyī vṛddhau(3) | liḍyaṅośca (pā0 6|
3.5
āghrātamātrācchukrāttu kumārau saṃbabhūvatuḥ | nāsatyaścaiva dasraśca yau sutāvaśvināviti |
13 ) "idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca| tadetadṛṣiḥ paśyannavocat" iti| ṛco'yamarthaḥ | ( narā ) he narau aśvinau vāṃ yuvayoḥ sambandhi-yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīcaturthī0 ( pā0 8|
3.6
6 ) | ṛco'yamarthaḥ | ahaṃ nāsatyābhyāṃ satyarūpābhyāṃ aśvibhyāṃ stomān stutīḥ preyarmmi sampādayāmi | tatra dṛṣṭāntaḥ | barhiriva | yathā kaścidyajamāno yāgārthaṃ barhiḥ pravṛñje prakarṣeṇa yāgārthaṃ darbhamanyū(1)nānatiriktaṃ vṛṃkte chinatti sampādayati tadvat | abhriyeva-yathā abhriyāṇi abhreṣu megheṣu avasthitānyudakāni vāto vāyuḥ bahuśaḥ preraṇārthaṃ bahuśaḥ prerayati evamaham aśvibhyāṃ stotrāṇi iyarmi bahuśaḥ prerayāmi | yau aśvinau arbha(2)gāya taruṇāya vimadāya ṛṣaye jāyāṃ svakīyena rathena nyūhatuḥ tadīyaṃ gṛhaṃ prāpayāmāsatuḥ | kīdṛśena rathena | senājuvā śatrusenāyāḥ prerakeṇaevaṃ vaimadīvahanena nāsa(3)tyābhyāṃ rathasamṛddhiḥ sārthīkṛtetyāha |
itihāsamidaṃ yāskaḥ saraṇyūdevate dvṛce | vivasvataśca tvaṣṭuśca tvaṣṭreti saha manyate |
11) - "cyavano ha vai. dādhīco'śvinoḥ priya āsīt so'jarattaṃ punaryuvānamakurutām”| iti ṛṣyādipūrvavat | ṛco'yamarthaḥ | nāsatyau aśvinau jujuruṣaḥ(2) jīrṇāt-jyā vayohānau cyavānāt cyavanākhyasya(3) ṛṣeḥ sakāśād vavriṃ- vṛñ varaṇe āhṛgamahana0 (pā0 3|
iti nigamāntaram |
manasvināṃ lakṣaṇamāha—
3.7
atha yāskaḥ ( ni0 12|10 )— “tatretihāsamācakṣate-(2)tvāṣṭrī saraṇyūrvivasvata ādityādyamau mithunau janayāñcakāra | sā savarṇāṃmanyāṃ pratinidhāyāśvaṃ rūpaṃ kṛtvā pradudrāva, sa vivasvānāditya āśvameva rūpaṃ kṛtvā tāmanusṛtya sambabhūva | tato'śvinau jajñāte savarṇāyāṃ manuḥ” || iti | “aśvairaśvināvityaurṇavābhaḥ” ( ni0 12|1 ) iti ca | ityaśvinoraśvādutpattiḥ | ṛco'yamarthaḥ | he (aśvinā) aśvinau yuvām aghāśvāya ahantavyāśvāya pedunāmne rājarṣaye yaṃ śvetaṃ śvetavarṇam aśvaṃ dadathuḥ dattavantau so'śvastasmai svastijayalakṣaṇaṃ maṅgalaṃ śaśvadit nityameva cakāra | vāṃ yuvayo stadvā(3)traṃ dānaṃ ma(4)hi mahad atigambhīram
3.9
13) | saurye kratau udu tyaṃ jātavedasaṃ [ṛ-1-50-1] citraṃ devānāmiti [ṛ01 115-1] iti || (sāṃ0 śrau0 sū0 9|
3.13
9) | citraṃ devānāmiti stotriyaḥ (sāṃ0 śrau0 sū0 12|
ityevamādayo nigamāḥ ||
rātrau niḥśaṅkamanasā na sañcaredityāha-
3.14
purā kadāciddevāsurasaṅgrāme agnyātmako rudro devairnikṣiptaṃ dhanamapahṛtya niragāt | asurāñ jitvā devā enamanviṣya dṛṣṭvā dhanaṃ cāpāharan | tadānīmarudat tasmādrudrasya (1)rudratvam | atra yāskaḥ ( ni0 10|6 ) - 'rudro rautīti sataḥ | rorūyamāṇo dravatīti vā rodayate rvā | 'yadarudattadrudrasya rudratvam' iti kāṭhakam ! 'yadarodīttadrudrasya rudratvam' iti hāridravikam — iti | kutsastādṛśaṃ rudraṃ jagatyā stauti | śūlagave paśau upasthāne viniyuktam | idaṃ pitra [ṛ-1-114-6] iti | 'bhūpata' iti khaṇḍe
sūtritaṃ 'kadrudrāya' [ṛ0 1 43] imā rudrāya [ṛ0 1-114] iti | ( sāṃ0 śrau0 sū0 4|
ṛco'yamarthaḥ | idam evaṃ stutilakṣaṇaṃ vacaḥ marutāṃ ekonapañcāśatsaṃkhyākānāṃ devaviśeṣāṇāṃ pitre janakāya rudrāya ucyate uccāryate | kīdṛśam | svādoḥ svādīyaḥ rasavato madhughṛtāderapi svādutaram | atiśayena harṣajanakamityarthaḥ | punaḥ kīdṛśam | vardhanam stutyasya pravardhakam | stotreṇa hi devatā hṛṣṭā satī pravardhate | amṛta maraṇarahita rudra matrtabhojanaṃ-matryānāṃ manuṣyāṇāṃ dhanaṃ yattanno'smabhyaṃ rāsva prayaccha | tathā tmane ātmane | mantreṣvāṅyāde0 [pā0 6|
rāsva-rāsvā corū na śagdhī naḥ [ ṛ0 prā0 7-51 ] iti dīrghaḥ |
ityevaṃ satāṃ lakṣaṇamuktam | mahatā(1)mudayaḥ sukhakara ityāha—
3.17
indraḥ vṛcayāṃ putrīṃ ātmajāṃ somākāṅkṣayā sunvate somābhiṣavaṃ kurvate (1)kakṣīvate ṛṣaye vṛcayākhyāmarbhām alpām | dabhramarbhakamityalpasyeti yāskaḥ (nighaṇṭu 3. 2) | yuvatimityarthaḥ | evaṃvidhāṃ putrīmadadāḥ adāḥ | tathā | sukrato sukarman suprajña vā | kratuḥ karmanāmasu paṭhitaḥ ( nighaṇṭu 2. 1 ) | prajñānāmasu vā ( nighaṇṭu 3. 9) | tvaṃ vṛṣaṇaśvasya rājño menā'bhavaḥ | menā nāma kanyā'bhūḥ | tathā śāṭyāyanibhiḥ subrahmaṇyāyāṃ mantraikadeśe brāhmaṇamevamāmnāyate 'vṛṣaṇaśvasya mena' iti | 'vṛṣaṇaśvasya menā bhūtvā maghavā kulamuvāseti tāṃ ca prāptayauvanāṃ svayamevendraścakame' iti | 'vṛṣaṇaśvasya menā duhitā''sa tāmindraścakame' iti tāṇḍye spaṣṭamuktam | ata uktāni karmāṇi te tvadīyāni tāni viśvet sarvāṇyeva savaneṣu yajñeṣu pravācyā prakarṣeṇa vaktavyāni | stutibhirvaktavyānītyarthaḥ |
3.18
yaḥ pumān puruṣaḥ niḥspṛhaḥ nirgatā spṛhā yasyāsau niḥspṛhaḥ | go-
striyo rupasarjanasyeti (pā0 1|
tamṛṣiṃ(7) niṣiṣedhendro medaṃ(8) vocaḥ kvacinmadhu | na hi prokte madhundhasmin jīvantaṃ tvotsṛjāmyaham |
3.19
nṛṣu madhye yo dhanadaḥ dhanaṃ dadātīti dhanado dātā sa eva dhanyaḥ praśasyaḥ | kutaḥ | indratulyaiḥ indrasadṛśaiḥ puṃbhiḥ praśasyate | kayā | suṣṭutyā indratulyaḥ savyaṛṣiḥ nyūṣvityanayā ṛcā pratyāha-iti | kim | draviṇodaḥsu 'dhanaṃ draviṇamucyate tasya dātā draviṇodāḥ' iti bhāṣyakāreṇoktaḥ (ni0 8|1) | teṣu dhanadātṛṣu na duṣṭutiḥ śasyate | dhanadaḥ sarvadā puruṣeṇa stutya ityarthaḥ |
ni | ūm iti̍ | su | vāca̍m | pra | ma̱he | bharā̱ma̱he̱ gira̍m | indrā̍ya | sada̍ne | vi̱vasva̍taḥ | nu | cit | hi | ratna̍m | sa̱sa̱tām'i̍va | a̱viṃda̱t | na | du̱ḥ'stu̱tiḥ | draviṇa̱ḥ'deṣu̍ | śa̱sya̱te̱ |
savyo jagatyā indraṃ tuṣṭāva | acchāvākasya prathame paryāye viniyuktam | indrāya maddhana iti khaṇḍe māno asminniti ( ṛ0 1. 54. 1 ) jāgatamiti sūtram [ sāṃ0 śrau0 sū0 9|
10|3 ] | ayamarthaḥ | he indra tvaṃ naryaṃ narahitaṃ tvaṃ turvaśaṃ-yaduṃ-vayyakulajaṃturvītim āviṣa | rarakṣitha | tathā naryādīnāṃ caturṇāṃ rājñāṃ rathaṃ etaśaṃ aśvaṃ-etagvaḥ etaśa iti aśvanāma (nighaṇṭu1|14)| kṛtvye kartavye iti varṇavikāraḥ | pṛṣodarāditvāt ( pā0 6|
tamṛṣiṃ tvaśvinau devau vivikte(9) madhvayācatām | sa ca tābhyāṃ tannācaṣṭe(10) yaduvāca śacīpatiḥ |
3.20
yasya puṃsaḥ vimalaṃ nirmalaṃ manaḥ syāt taṃ devāḥ nirantarameva rakṣanti | yathā indraḥ | indra upalakṣaṇārthaḥ | indrādayo'pi devā ityarthaḥ | etān vimalān rarakṣuḥ | kān śroṇaturvītiyaduturvaśānamalān | tadartheyamṛk | ( ṛ0 1.54.6. )-
nodhāstriṣṭubhā indraṃ tuṣṭāva | uttame chandome niṣkevalye viniyuktam | aṣṭācatvāriṃśaditi khaṇḍe sūtritam-āsatyo yātu0 (ṛ0 4. 16) asmādu ityad0 (ṛ0 1. 61) iti [sāṃ0 śrau0 sū0 10|
11|7]| athottarārddharcasyetihāsaḥ| svaśvo nāma kaścidrājā | sa ca putrakāmaḥ sūryamupāsāñcakre | tasya sa sūryaḥ putrarūpī svayameva tatrotpannaḥ sann etaśena maharṣiṇā sārddhaṃ yuddha cakāra | tadānīṃ sa ṛṣiḥ yuddhe jayārthamindraṃ tuṣṭāva | sa indras tena stūyamānaḥ śaśvat putrasya sūryasambandhinaḥ saṃgrāma enam etaśam apālayaditi | aya̱marthaḥ| yaḥ indraḥ eka eva san bhūrai bahuvidhasya dhanasyeśānaḥ svāmī eṣāṃ stotṝṇāṃ sambandhi yat stotraṃ vavne yayāce | vanu yācane | ityetat prasiddhaṃ stotramasmai indrāya asmābhiranudāyi akārītyarthaḥ | bahulaṃ chandasyamāṅ0 (pā0 6|
tattvavidapi (1) saṃsārātna mucyata ityāha—
2 )
21,22) | utsarge sūryopasthāne citraṃ devānāṃ namo mitrasya [ṛ0 10. 37-1 ] iti gṛhye | tathā ṛgvidhānam-citramityupatiṣṭheta sūktenānena bhāskara(1) miti (ślo0 134) | ṛco'yamarthaḥ | de(2)vānāṃ devajanānāṃ madhye anīkaṃ tejaḥ samūha-
3.21
yo bhayāt–dvijarakṣāṃ dvijarakṣaṇaṃ karoti savinā vajramapi indra eva jñeyaḥ | indradṛṣṭāntena dṛḍhayati | purā sūryasaṅgrāme sūryasya bhayād etaśaṃ etaśanāmānaṃ dvijaṃ brāhmaṇam indra āgatya rarakṣa | tasmādyo brāhmaṇaṃ rakṣati sa indraḥ syāt | tadartheyamṛk (ṛ0 1.61.15.)
āśvyena(2) śirasā tau tu dadhyaṅṅāha yadaśvinau | tadasyendro(3) haracchīrṣaṃnyadhattāmasya yacchiraḥ |
3.22
tattvaṃ vettīti tattvavit saṃsāre saṃsaraṇe mūḍho bhavati lobhataḥ | māyayā badhyata ityarthaḥ | tatra saramādṛṣṭāntena draḍhayati | yathā saramā devaśunī gavāṃ grahe indrasya paṇibhiḥ gāvo gṛhītāḥ tāsāṃ darśanāya indreṇa saramā preṣitā tatkimicchantīti ( ṛ0 10.108.1) agre spaṣṭaṃ darśayiṣyati | tasmingavāṃ grahe tattvajñā api brahmajñā api-asyā brahmajñatvaṃ godhā ghoṣeti pratipāditam | sāpi māyayā bādhitā satī indraṃ svatanayārthamannaṃ yayāce | anyo'jñopi gāstrātumudyamaṃ karoti | sā tattvajñāpi lobhamūḍhā'bhūdityuktam | tatretihāsaḥ | saramānāma devaśunī | paṇibhirgoṣvapahṛtāsu tadgaveṣaṇāya tāṃ saramāṃ indraḥ prāhaiṣīt | yathā loke vyādho vanāntargatamṛgānveṣaṇāya śvānaṃ visṛjati tadvat | sā saramā evamavocat | he indra asmādīyāya śiśave tadgavāṃ sambandhi yadi kṣīrādyannaṃ prayacchasi tarhi gamiṣyāmīti | sa tathetyabravīt | tathā śāṭyāyane-'annādāṃ te prajāṃ karomīti yadi no gā anvavinda' iti | tato gatvā gavāṃ sthānamajñāsīt | jñātvā ca tasmai nivedayati | atha niveditāsu goṣu tānasurānhattvā gāḥ sa indro'labhateti | tadartheyamṛk ( ṛ0 1. 62. 3 )
indra̍sya | aṅgira̍sām | ca̱ | i̱ṣṭau | vi̱dat | sara̍mā tana̍yāya | dhā̱sim | bṛha̱spati̍ḥ | bhi̱nat | adri̍m | vi̱dat | gāḥ | sam | u̱sriyā̍bhiḥ | vā̱va̱śa̱nta̱ | nara̍ḥ |
kimicchantī (1)ti sūkte (ṛ0 10.108.) proktaḥ saramāsambandhītihāso bṛhaddevatāyāmevaṃ varṇito'sti( bṛhaddevatā-a0 8, ślo0 24-36 )-
tatretihāsaḥ(2) ātharvaṇasya dadhīco jīvato darśanena asurāḥ parābabhūvuḥ(3) | atha tasminsvargate asuraiḥ paripūrṇā(4) pṛthivyabhavat | athendraḥ tairasuraiḥ saha yoddhumaśaknuvaṃstamṛṣimanvicchan svargaṃ gata iti śuśrāva | atha tatratyān papraccha neha kimasya kiñcitpariśiṣṭamaṅgamastīti | tasmai avocad astyetadāśvaṃ śīrṣaṃ—yena śirasā āśvibhyāṃ madhuvidyāṃ prābravīt | tattu na vidmo yatrābhavaditi | punarindro'bravīt tadanvicchateti | taddhānvaiṣiṣuḥ taccharyaṇāvatyanuvi-
dyājahuḥ(1)| śaryaṇāvadvai nāma kurukṣetrasya jaghanārthe saraḥ syandate tasya śiraso'sthibhirindro'surāñjaghāneti iyamarthamanayottarayā ca ṛcā''ha— gotamo gāyatryendraṃ stauti | ṣoḍaśyāṃ viniyogaḥ | ṣoḍaśina iti khaṇḍe 'indro dadhīca' iti sūtritam | (sāṃ0śrau0sū0 9|
6|11) asyā ṛco'yamarthaḥ | asthabhiḥ | chandasyapi dṛśyate— (pā0 7|
1|76 ) iti anajādāvapyasthiśabdasyānaṅādeśaḥ | sa codāttaḥ | dadhīco aśvaśirasaḥ | indraḥ | apratiṣkutaḥ parairapratiśabditaḥ pratikūlaśabdarahitaḥ | (2)navatīrnava | navasaṃkhyākā navatīḥ | daśottarāṣṭaśatasaṃkhyākāḥ | vṛtrāṇyāvarakāṇi asurajātāni | jaghāna hatavān | apratiṣkuta iti anyapūrvairiti ( ṛ0 prā0 5|21 ) ṣatvam | eṣā'parā—( ṛ0 1. 84. 14 )
i̱cchan | aśva̍sya | yat | śira̍ḥ | parva̍teṣu | apa̍'śritam | tat | vi̱da̱t | śa̱rya̱ṇā'va̍ti |
vatsu giriṣu apaśritaṃ apagatya sthitam | aśvasya aśvasambandhi yacchiraḥ dadhīcaḥ icchan indraḥ vartate | iṣa icchāyāṃ tudāditvācchaḥ (pā0 3|
1|77) | śaryaṇāvati etatsaṃjñake sarasi tacchiro'vidat avindat(1) | ityamunā mṛtenāpi dadhīcā indraḥ sukhīkṛta ityarthaḥ | śaryaṇāvati—śaryaṇā nāma deśāḥ teṣāmadūrabhavaṃ saraḥ śaryaṇāvat | madhvādiṣu śaryaṇāśabdasya pāṭhāt | madhvādibhyaśca (pā0 4|
dadhīcaśca(4) śiraśvāśvyaṃ kṛtaṃ vajreṇa vajriṇā | papāta saraso madhye parvate śaryaṇāvati |
3.23
mahānnaraḥ patitakāyo'pi mṛto'pi paraṃ putrapautrādikam anyaṃ vā janaṃ sukhinaṃ sukhayuktaṃ karoti | ka iva | dadhyaṅkiva | yathā dadhyaṅ indraṃ sukhinamakarot | kutaḥ | dadhīcaṛṣermṛtasya aśvaśiraḥ aśvasaṃbandhi yacchiraḥ tasyāsthnā vṛtrāṇi pāparūpāṇi hattvā sukhī abhūdindraḥ | tatra ṛk—[ 1. 84. 13. ]
gāyatrī chandaḥ | dadhīca ṛṣiḥ | indro devatā | parvateṣu parva-
satāṃ sukhaṃ kim | paratṛṣāṃ parapīḍāṃ hantuṃ ya eva śramaḥ tadeva satāṃ satpuruṣāṇāṃ sukham | anyathā marutaḥ santo gotamāya ṛṣaye ambu udakaṃ
daduḥ | kiṃ kṛtvā -śaṃ sukhena kūpam anyadeśastham utkṣipya-etaduktaṃ bhavati | marutāṃ kūpoddharaṇe yaḥ śrama stadeva sukhaṃ babhūveti |
(tadadyacastu(5) samutthāya bhūtebhyo vividhanvarān | prādāya yugaparyantaṃ tāsvevāpsu nimajjati ) |
3.24
gotamastriṣṭubhā marutaṃ tuṣṭāva | caturthe'hanyāgnimārute viniyuktam| hotā'janiṣṭetyājyaṃ0 iti khaṇḍe sūtritam| pra ye śumbhante (ṛ01|85) janasya gopā ( ṛ0 5|11 ) iti | (sāṃ0śrau0sū0 11|
7|
sudānavaḥ śobhanadānāste marutaḥ | vāṇam | vāṇaḥ paviḥ śabdanāma (nighaṇṭu 1|11) | (1)śatatantrībhiryuktaṃ vīṇāviśeṣaṃ dhamanto vādayantaḥ | somasya made somapānena harṣe sati raṇvāni ramaṇīyāni stutyāni dhanāni cakrire stotṛbhyaḥ kurvanti | nunudre'vatam-yakārādyakṣaraṃ paraṃ vakārādyapi vā (ṛ0 prā0 2|34) ityabhihitasandhiḥ | dādṛhāṇam-śrāvayāditvāddīrghaḥ ( ṛ0 prā0 9|30 ) | eṣā'parā-( ṛ0 1. 85. 11 )
sādhavaḥ satpuruṣāḥ parakāryāya paropakārārtham akṛtyamapi niṣiddhācaraṇamapi kurvanti | kutsavat | yathā kutsaṛṣiḥ 'na hiṃsyātsarvā bhūtānī' tyevaṃ dharmaṃ parityajya manuṣyebhyo'bhayaṃ dadau | kiṃ kṛtvā dīrghajivhīṃ rākṣasīṃ hattvā | iti kutsena sādhunā manuṣyyārthaṃ niṣiddhācaraṇamapi kṛtam | kṛtvā ca ‘apa naḥ śośucadagham' (ṛ0 1. 97) ityanena pāpaṃ kṣālitam | tatretihāsaḥ-dīrghajivhī nāma rākṣasī sarvān yajñān babādhe | etāṃ hantumindro śaktaḥ san sarvasya mitrabhūtaṃ kutsamabravīt | eṣā hantavyeti | sa cāvadhīt | taṃ vāgabhyavadad anucitaṃ tvayā''caritam yastvaṃ sarveṣāṃ mitrabhūtaḥ san krūramakārṣīriti | sa ṛṣiḥ śokaṃ prāpnot sa ṛṣiḥ 'apa naḥ' ( ṛ0 1. 97. ) ityanena sūktenāgniṃ stutvā śokamapāgamayat | saumitraṃ(3) bhavati dīrghajivhī vā idaṃ rakṣo sarvahā yajñabhavalihantya-
caratāmindraḥ kvāyācana māyayā hantuṃ nāśaṃsetetyādi'-chāndogyapañcaviṃśaṃ brāhmaṇam ( 13. 6. 9.)
'tathā ṛgvidhānam'-anena sūktena madhyāhne snātvā śucikāmo ghṛtaṃ pratyṛcaṃ juhuyāt | athavā aṣṭau samidhaḥ pratyṛcaṃ juhuyāt | 'apa naḥ śośucaditi' snātvā madhyandine ravau | śuddhikāmo (1)yatāhāraḥ pratyṛcaṃ juhuyādghṛtamiti || (ślo0 119)
kutso gāyatryā'gniṃ tuṣṭāva | āprāyaṇyāṃ dhūmaśātane viniyuktaṃ mahāvyāhṛtīḥ sāvitrīṃ codāhṛtyāpa naḥ śośucadaghamiti, etena sūkteneti gṛho |
tatra ṛk-( ṛ0 1. 97. 1. )
iti tathā śatapathe ( śa0 brā0 14|
3.25
ṛṣyādi pūrvavat | ṛco'yamarthaḥ | maruto'vatamuddhṛtya taṃ kūpaṃ yasyāṃ diśi ṛṣirvasati tayā diśā jihmaṃ vakraṃ tiryañcaṃ nunudre preritavantaḥ | evaṃ kūpaṃ nītvā ṛṣyāśrame'vasthāpya (2)tṛṣṇaje tṛṣitāya gotamāya ṛṣaye tadartham utsaṃ jalapravāhaṃ kūpāduddhṛtya asiñcan
āhāve secanama(1)kurvan | evaṃ kṛtvā īmenaṃ stotāram ṛṣiṃ-citrabhānavaḥ vicitradīptayaḥ te marutaḥ avasā īdṛśena rakṣaṇena saha āgacchanti | tatsamīpaṃ prāpnuvanti | prāpya ca viprasya medhāvino gotamasya kāmamabhilāṣaṃ dhāmabhirāyuṣo dhārakaiḥ udakaistarpayanta atarpayan | sādhava upakartuma(2)kṛtyamapi kurvantītyāha -
yadi hiṃsāyukaṃ vadhayuktaṃ bhavettarhi yaduktaṃ śrutismṛtyuktaṃ tatpuruṣeṇāvaśyameva kartavyam | ‘soma evaiṣa pratyakṣaṃ yatpaśurudakapeyamiva ha syādyadveṣa ālabhyeteti' (kau0 brā0 12|6) yaduktaṃ tatkartavyameveti | yasminyajñe paśvādīnāṃ paśupalāśāiśvatthavaraṇakādīnāṃ hiṃsanaṃ bhavati tathāpi kutsa ṛpistaṃ hiṃsāyukaṃ yajñaṃ-‘yadvā marutvaḥ' ityasyām adhvaraṃ dhvaratirhiṃsā tadrahitamāhatatra ṛk-(ṛ0 1. 101. 8)
yat | vā̱ | ma̱ru̱tva̱ḥ | pa̱ra̱me | sa̱dha'sthe̍ | yat | vā̱ | ava̍me | vṛ̱jane̍ | mā̱dayā̍se | ata̍ḥ | ā | yā̱hi̱ | adhva̱ram | na̱ḥ | accha̍ | tvā̱'yā | ha̱viḥ | ca̱kṛ̱ma̱ | sa̱tya̱'rā̱dha̱ḥ |
vidhātsthānāt no 'smākamadhvaraṃ hiṃsārahitaṃ yajñam | tathā yāskaḥ-‘adhvara iti yajñanāma dhvaratirhiṃsākarmā-tatpratiṣedha [ ni0 1. 8 ] iti | tathā dīrghatamāśca vyarthahiṃsāyā abhāvāt ‘na vā u etanmriyase’0 [ ṛ0 1.162.21 ] iti jīvantāmiva stauti | tasmādadhvaraṃ hiṃsārahitaṃ yajñaṃ accha ābhimukhyena āyāhi āgaccha | acchābherāptumiti śākapūṇe rmatam [ ni0 5. 28 ] he satyarādhaḥ satyadhana tvāyā tvatkāmanayā vayaṃ haviścakṛma kṛtavantaḥ| cakṛma-dadhima madatvāditvād [ ṛ0 prā0 8.15 ] dīrghaḥ | ‘atha sarvā ha vai devatāḥ paśumālabhyamānaṃ samupagacchante mama nāmeti’ (kau0 brā0 10|6 ) | ‘atraiva paśavo hiṃsyā’ ityādi śrutismṛtyuditaṃ māraṇamapi hiṃsā neti siddham | dveṣaduṣṭaṃ mano na (1)kāryamityāha—
3.26
he agne no'smākam aghaṃ pāpaṃ apaśośucat(2) śokagrastaṃ sadvinaśyatu | yadvā asmadīyaṃ śatruṃ śocayatu | api cāsmākaṃ rayimāsamantācchuśu(3)gdhi prakāśitaṃ (4)kuru| śuca dīptau-dviruktirādarātiśayadyotanāya |
iti kutsena parārthamakṛtyaṃ kṛtamiti darśitam |
uktaṃ kartavyamityāha-
ātmahitamicchatīti ātmahitaiṣī tena ātmahitaiṣiṇā puṃsā dveṣeṇa duṣṭaṃ mano na kāryam | piprukuyavādīnāṃ dviṣāṃ dṛṣṭāntena dṛḍhayati | yathā piprukuyavaśuṣṇaśambarādīn indro'vadhīt-hano vadha liṅi [pā0 2.4.42] ‘luṅi ca’ [pā0 2.4.43] iti vadhādeśaḥ | yataḥ etān dviṣaḥ eteṣāṃ keṣāmityāha | ṛjiśvanaḥ piprurdviṭ-kuyavaśuṣṇau kutsasya dviṣau | śambaro divodāsasyātithigvasya | yo divodāsaḥ so'tithigvaḥ | tvaṃ pipro̱ nṝmaṇa̱ḥ prāru̍jaḥ pura̍ḥ [ ṛ01.51.5 ] tvaṃ pipru̍ṃ mṛgaya̍ṃ śūśu̱vāṃsa̍ṃmṛ̱jiśva̍ne [ṛ0 4.16.13]
iti pipro rdviṭtve nigamau | tvaṃ ha tyadindra kutsamāvaḥ ( ṛ0 7. 19. 22 ) sa randhayatsadvivaḥ sārathaye śuṣṇaṃmaśuṣaṃ kuyavaṃ kutsāya ( ṛ0 2. 19. 6 ) iti śuṣṇasya kuvayasya dviṭtve nigamau | divodāsāya śambaram ( ṛ0 9. 61. 2. ) arandhayo'tithigvāya śambaram | ( ṛ0 1.51.6) iti śambarasya dviṭtve nigamau | anuktā anye bahavaḥ | indra etebhyo ṛjiśvadibhyo etān pipravādīn dviṣo'vadhīt |
3.27
kutsastriṣṭubhā indraṃ tuṣṭāva | uttame chandome marutvanīye viniyuktam | aṣṭācatvāriṃśatkhaṇḍe gāyatsāma [ ṛ0 1. 173 ] pramandina | [ ṛ0 1. 101 ] iti sūtritam (sāṃ0 śrau0 sū0 10. 11. 6) | ṛco'yamarthaḥ | he marutvaḥ | matuvasoriti [ pā0 8.3.1 ] sambuddhau nasya rutvam | marudbhiryuktendra parame utkṛṣṭe sadhasthe sahasthāne gṛhe-sadhamādasthayoriti [ pā0 6.3.96 ] sahasya sadhādeśaḥ | yadvā yadi vā avame arvācīne nīcene vṛjanevṛjyate riktīkriyate dhanamasminniti vṛjanaṃ gṛham | tasminmādayāse tṛpto(1) varttase | mada tṛptau-ato'smādubhaya-
yatkarma anuktaṃ śrutismṛtyorniṣiddhaṃ tatsukharūpamapi yadi hiṃsā na bhavet tanna kartavyam | kutaḥ | parastrīṇāṃ sambhogāddhi yasmātkutsaḥ niṣṣapī sa aspṛśya ityāhatatra ṛk-( ṛ0 1. 104. 5. )
3.28
parasmai sukhaṃ datvā puṇyavān, parasmai duḥkhaṃ datvā pāpavān iti yaduktaṃ tadatra viparītaṃ bhavati | uktatvāt | yaduktamagnīṣomīyaṃ paśumālabheta ityādibhi rvākyai stad duḥkharūpamapi svargasādhanaṃ bhavati | yadyanniṣiddhaṃ parastrīsaṃbhogajanitasukhādi tatsukharūpamapi narakāya bhavati-ityetatsamyaguktam | kutsastriṣṭubhā indraṃ tuṣṭāva | ṛco'yamarthaḥ--
he maghavan dhanavannindra | yat yadā nīthā(1) nayanahetubhūtā syā sā padavī asmābhiḥ pratyadarśi dṛṣṭā'bhūt—sā ca padavī dasyoḥ upakṣapayituḥ kuyavasya asurasya sadanaṃ gṛhaṃ accha ābhimukhyena (2)gāt-gatā-prāptā | tatra dṛṣṭāntaḥ | jānatī svakīyaṃ vatsamabhijānatī gauḥ oko na | okaḥ nivāsasthānaṃ svakīyaṃ goṣṭham | o(3)ka iti nivāsanāma ( ni0 3|3 ) iti yāskaḥ | yathā prāpnoti tadvanmārgo'pyasurasya gṛhaṃ prāptaḥ | athānantarameva carkṛ(4)tāt punaḥ punastenāsureṇa kṛtāt upadravāt no'smān rakṣeti śeṣaḥ | it pūraṇārthaḥ | mitākṣareṣvanarthakāḥ kamimīdvitīti (ni0 1|9) | rakṣayitvā no'smabhyaṃ niṣṣapī strīkāmo bhavati tasya magheva dhanāni iva parā(5) dāḥ sa niṣṣapī aspṛśyo jāro bhūtvā dhanāni vināśayati | yathā asthāne parityajati tadvat |
mā parā dāḥ—ḍudāñ dāne-gātistheti ( pā02|4 ) sico luk | bahulaṃ chandasyamāṅyogepi ( pā06|
spṛśatikarmaṇaḥ iti yāskaḥ ( ni0 5|16 ) | acheti 'sutāyāhīti ( ṛ0 prā0 7|6 ) dīrghaḥ | sma-dadhimamadateti ( ṛ0 prā0 8|15 ) dīrghaḥ | anuktaṃ sukharūpamapi na kāryamiti niṣparṣādṛṣṭāntena darśitam | yadi(1) bhrātā dviṭ sa śatrurityāha—
anyo yaḥ suhṛjjanaḥ prītikaraḥ sa eva bhrātā | sahodaro'pi samānodaropi yadyaprītikaraḥ dviṭ sa eva bhrātā śatruḥ | etamarthamudāharaṇatayā dṛḍhayati | yathā'śvibhyāṃ suhṛdbhyāṃ prītikarābhyāṃ bhujyustaugryastāritaḥ samudrāt | bhrātṛtvaṃ kṛtamityarthaḥ | tadagre tugro ha bhujyumiti (ṛ01|
116|3) darśayiṣyate | atra tu bhrātṛbhyāṃ sahodarābhyāṃ dvitaikatābhyāṃ tritaḥ kanīyān kūpe nipātitaḥ śatrutvaṃ kṛtaṃ tadvadāmaḥ | tatra ṛk ( ṛ0 1.105.17 )
3.29
kutsastriṣṭubhā indraṃ stauti | uttame chandome viniyuktam | tatta indriyam ( ṛ0 1.103 ) ahaṃ bhuvam ( ṛ0 10.48 ) iti sūtram | ( sāṃ0 śrau0 sū0 10. 11. 7 ) ṛcoyamarthaḥ | he indra tvaṃ śuṣṇādīn caturo dviṣaḥ asurān yadā 'vadhīḥ hatavānasi | tadānīṃ śambarasyāsurasya puraḥ nagarāṇi vidārita(1)vānasi| yadanena sūktena uktaṃ prārthitaṃ tan no'smākaṃ
mitrādayo devāḥ mamahantāṃ pūjitaṃ kurvantu | māmahantām-maha pūjāyāṃ | śrāvayāditvāddīrghaḥ (ṛ0 prā09.31) iti indreṇa dviṣo hatāstasmādveṣo na kartavya ityuktam | anuktaṃ (1) sukharūpamapi hiṃsetyāha-
amṛtim amaraṇaṃ devatvamicchatā puṃsā śrutyukto'gnihotrādiḥ ācāraḥ smṛtyuktaḥ śaucācamanādyācāraḥ kartavyaḥ ṛbhuvat | yathā ṛbhavo naro manuṣyāḥ santaḥ tayoḥ śrutismṛtyoḥ karmaṇā amṛtatvaṃ devatvamāpannāḥ | tadartheyamṛk [ ṛ0 1. 110. 4 ]
viṣṭvī | śamī | taraṇi'tvena | vāghataḥ | martāsaḥ | santaḥ | amṛta'tvam | ānaśuḥ | saudhanvanāḥ | ṛbhavaḥ | sūra'cakṣasaḥ | saṃvatsare | sam | apṛcyanta | dhīti'bhiḥ |
tvena(1) kṣipratvena (2) viṣṭvī-(3) śamī ( nighaṇṭu 2|1 ) ete karmanāmanī | viṣlṛ vyāptau-snātvyādayaśca ( pā0 7|
1|49) iti ktvā pratyayasya īkārāntādeśaḥ | te sarvakarmāṇi vyāpya marttāsaḥ manuṣyāḥ santaḥ amṛtatvaṃ devatvam ānaśuḥ | kṛtaiḥ karmabhirdevatvamānaśire | devatvaṃ prāpya saudhanvanāḥ sudhanvana āṅgirasasya trayaḥ putrāḥ ṛbhurvibhvā vāja iti | etena ṛbhavaḥ sūracakṣasaḥ sūryasamāna(4) prakāśāḥ saṃvatsare-saṃvatsarāvayavabhūte vasantādikāle dhītibhiranuṣṭheyairjyotiṣṭomādibhiḥ karmabhiḥ samapṛcyanta | saṃpṛktā abhavan | devaiḥ saha yajñabhāgārhā babhūvurityarthaḥ | atra niruktam ( ni0 11|16 ) "kṛtvā karmāṇi kṣipratvena voḍhāro medhāvino vā marttāsaḥ santo amṛtatvamānaśire saudhanvanā ṛbhavaḥ sūrakhyānā vā, sūraprajñā vā, saṃvatsare samapṛcyanta dhītibhiḥ karmabhiḥ" iti |
iti nigamaḥ | te śobhanakarmakaraṇena suhastā uktās tadyathā-
karmaṇā suhastā niviśat—ityevamādayaḥ | tasmāduktaṃ devatve heturiti || santa (1) upakāraniratā ityāha—
3.30
(upariṣṭādvarṇyamāna itihāso bṛhaddevatāyāṃ kiñcidbhedena paridṛśyate | ataeva nītimañjaryāṃ hastalikhitapustake nollikhitaḥ ) | sa yathābṛhaddevatā-(a0 3 ślo0 132-137 ) tritaṃ gāstvanugacchantaṃ śūrāḥ sālāvṛkīsutāḥ | kūpe prakṣipya gāḥ sarvāstata evāpajahrire |
132 || sa tatra suṣuve somaṃ mantravinmantravittamaḥ | devāṃścāvāhayatsarvāṃstacchuśrāva bṛhaspatiḥ |
133 || āgacchato'tha tān dṛṣṭvā ka vasatyasya tattvataḥ | sarvadṛktvañca varuṇasyāryamṇaścetyupālabhat |
134 || kūpeṣṭakābhi vraṇitānyaṅgānyevābhavanmama | dṛṣṭvā sarvānahaṃ staumi yadyapyeko na paśyati |
135 || bṛhaspatipracoditā viśve devagaṇāstrayaḥ | jagmustritasya taṃ yajñaṃ bhāgāṃśca jagṛhuḥ saha |
136 || bṛhaspati stritasyaitajjñānaṃ vijñānameva ca | tṛcenāntyena sūktasya jagādarṣirasā (ṛ0 1|
105|16-18) viti |
137 || tatre(1)tihāsaḥ-ekato dvitastrita iti purā traya ṛṣayo bhrātaro babhūvuḥ | te kadācinmarubhūmāvaraṇye varttamānā pipāsāsantaptagātrāḥ santa ekaṃ kūpamavindan | tatra tritākhya eko jalapānāya kūpaṃ prāviśat | svayaṃ pītvā itarayośca pānāya kūpādu ( dakamu ) ddhṛtya prādāt | tau tadudakaṃ pītvā tritaṃ kūpe pātayitvā tadīyaṃ dhanaṃ sarvamapahṛtya kūpakaṃ ( kūpañca ) rathacakreṇa pidhāya prāsthipātām | tataḥ
kūpe patitaḥ san sa tritaḥ kūpādūttaritumaśaknuvan sarve devā māmuddharantviti manasā sasmāra tata steṣāṃ stāvakamidaṃ sūktaṃ dadarśa | tatra rātrau kūpasyāntaścandramaso raśmīn paśyan paridevayate | kutsaḥ(1) trito vā'nena sūktena viśvāndevān stauti tathā cānukramaṇī—"candramā ekonāptyastrito vā vaiśvadevaṃ hi pāṅktamantyā triṣṭubaṣṭamī mahābṛhatī yavamadhyā” iti | tatra yāskaḥ ( ni0 4|6 ) “tritaṃ kūpe'vahitametat sūktaṃ pratibabhau | tatra brahmetihāsamiśramṛṅmiśraṃ gāthāmiśraṃ bhavati | tritastīrṇatamo medhayā babhūva api vā saṅkhyānāmaivābhipretaṃ syādekato dvitastrita iti trayo babhūvuḥ” iti | ṛco'yamarthaḥ | kūpe avahitaḥ pātitaḥ trita etatsaṃjña ṛṣiḥ ūtaye rakṣaṇāya devān hvate stutibhirākārayati | tadetadā(2)hvānaṃ bṛhaspatirdevaḥ śuśrāva śrutavān | kiṃ kartuṃ śuśrāva | aṃhūraṇāt pāparūpādasmāt kūpāt | aṃhuro'hrasvānaṃhūraṇa(3)mityapyetasya bhavati iti yāskaḥ ( ni0 6|27 ) | unnīya uru vistīrṇaṃ śobhanaṃ(4)
kṛṇvan-kurvan-rodasī dyāvāpṛthivyau me mama asya kūpapatitasya yadduḥkhaṃ tadvittaṃ jānītam | kūpe'vahitaḥ-yakārādyakṣaraṃ paraṃ vakārādyapīti ( ṛ0 prā0 2|14 ) vaparatvāt pūrvarūpam | iti bhrātṛbhyāṃ śatrutvaṃ kṛtamityuktam | śrutismṛtyukte kṛte devatvaṃ prāpnotītyāha-
ta eva santo nānye ye prabhutvamāpannāḥ mahattvaṃ prāpya upakāraṃ satkāraṃ na tyajanti | ṛbhuvat | yathā ṛbhavo devāḥ karmaṇā devatvaṃ prāpya upakāraṃ na tatyajuḥ | kutaḥ | kasyacidṛṣervatsaṃ (2)mṛtāyāḥ ajīvayan | tadāha—( ṛ0 1. 110. 8 )
3.31
kutsastriṣṭubhā ṛbhūṃs tuṣṭāva | ābhiplavike pañcame'hani viniyuktam | āyuḥ pañcamiti khaṇḍe 'tataṃ me apastadu tāyate puna' ( ṛ0 1. 110. 1 ) rityārbhavam ( sāṃ0 śrau0 sū0 115|4 ) | ṛco'yamarthaḥ | vāghataḥ (1) ṛtvigrūpāste ṛbhavaḥ | taraṇi-
santaḥ satpuruṣāḥ paravyathāṃ parapīr̤āṃ dṛṣṭvā līlayā helayā upakurvanti | rudrasya(2) yathā—rudraḥ īśvaraḥ ditermātuḥ garbhavyathāṃ garbhapīḍāṃ hṛttvā tadgarbho marutaḥ devaviśeṣāḥ teṣāṃ marutāṃ pitā pālako'bhūt | tadarthamiyamṛk—( ṛ0 1. 114. 6 ) | i̱daṃ pi̱tre ma̱rutā̍mucyate̱ vaca̍: svā̱doḥ svādī̍yo ru̱drāya̱ vardha̍nam | rāsvā̍ ca no amṛta̱ martta̍bho̱jana̱ṃ tmane̍ to̱kāya̱ tana̍yāya mṛḷa || i̱dam | pi̱tre | ma̱rutā̍m | u̱cya̱te̱ | vaca̍: | svā̱doḥ | svādya̍: | ru̱drāya̍ | vardha̍nam | rāsva̍ | ca̱ | na̱: | a̱mṛta̱ martta̍'bho̱jana̍m | tmane̍ | to̱kāya̍ | tana̍yāya | mṛ̱ḷa |
pratyekaṃ tava putrāḥ sampadyantāṃ evaṃ tvayā kārye mayi cetprītirastīti| sa ca maheśvarastānsamānarūpān samānavayasaḥ samānālaṅkārān putrānkṛtvā gauryai pradadau| taveme putrāḥ sanviti| ataḥ sarveṣu māruteṣu sūkteṣu maruto rudraputrā iti stūyante| raudreṣu ca marutāṃ pitā rudraḥ| iti|
kecit(1) ślokairvarṇayanti—
kathaṃ hyabhūnmarutāṃ vai pitṛtvaṃ jagadgurordevadevasya śambhoḥ| yathā rudro marutāṃ vai pitā''sīttathetihāsaḥ pradarśya(2)te'dhunā |
1|| śatakratorasurorervadhārthaṃ ditistu garbhaṃ labhate sma bhartuḥ| śuśrūṣamāṇaḥ kila tāmathendro māyāvidāmagraṇī randhradarśī |
atrākhyānam | atrim ṛṣim asurāḥ śata(1)dvārapīḍāyantragṛhe praveśya tuṣāgninā abādhi(2)ṣata | tadānīṃ tena ṛṣiṇā stutāvaśvinau agnimudakenopaśamayya tasmātpīḍāyantragṛhād avikalendriyavargaṃ santaṃ niragamayatāmiti | ṛco'yamarthaḥ—aśvinā he aśvinau himena himavacchītalenodakena ghraṃsaṃ dīpyamānaṃ atrerbandha[3]nārthamasuraiḥ prakṣiptaṃ tuṣāgnimavārayethāṃ yuvāṃ nivāritavantau | śītīkṛtavantā(4)vityarthaḥ | apicāsmai [asurapīḍākārśyaṃ prāptāya] atraye pitumatīm | piturityannanāma [nighaṇḍu 2|7] anna[5]yuktām ūrjaṃ balapradaṃ rasātmakaṃ kṣīrādikamadhattaṃ puṣṭyarthaṃ prāyacchatam | ṛbīse apagataprakāśe pīḍāyantragṛhe avanītaṃ avāṅmukhatayā asuraiḥ prāpitam atriṃ sarvagaṇaṃ ( gaṇaḥ samūhaḥ sarveṣāṃ indriyāṇāṃ putrādīnāṃ vā gaṇenopetaṃ ) putrādigaṇopetaṃ svasti avināśo yathā bhavati tathā unninyathuḥ tasmādgṛhrādudgamayya yuvāṃ svagṛhe prāpitavantau | yadvā himena śītena vṛṣṭyudakena agnim agnivattīkṣṇam | ghraṃsaṃ aharnāmaitat [ nighaṇḍu 1|9 ] sāmarthyānnidāghakālīnamahaḥ avārayethāṃ tasyāhnastaikṣṇyaṃ nivāritavantau | api cāsmai agnaye pitumatīṃcarupuroḍāśādilakṣaṇānnaborderpetam ūrjaṃ balakaraṃ rasātmakam upastaraṇābhighāraṇātmakaṃ ghṛtamadhattam | vṛṣṭyutpādanenāgne ryāgārthaṃ havīṃṣi niṣpāditavantāvityarthaḥ | (6)ṛbīse apagatatejaske pṛthivīdravye avanī-
(1)tam oṣadhīnāmutpādanāya avastānnītaṃ | pārthivāgninā paripakkā udakena klinnā hyoṣadhivanaspatayo virohanti | (2)atriṃ haviṣāmattāraṃ oṣadhivanaspatyādīnāṃ vā evaṃvidham agniṃ sarvagaṇaṃ vrīhyādioṣadhigaṇopetaṃ he aśvinau yuvāṃ sva(3)sti avināśo yathā bhavati tathā unninyathuḥ | vrīhyādioṣadhivanaspatirūpeṇa bhūmerupariṣṭānnītavantau | kāraṇātmanā pārthivāgnau vartamānaṃ sarvamoṣadhivanaspatyādikam aśvinau pravarṣaṇena vyaktīkṛtavantāvityarthaḥ | ayaṃ pakṣo yāskena himenodakenetyādinoktaḥ (4) (ni06|36) pitumatīm-hrasvanuḍbhyāṃ matubiti ( gha0 6|
1|176 ) matupa udāttatvam | tathā nigamāḥatri̱ryaddṛ̱āmava̍roha̱ntṛbī̍sam 0 ( ṛ0 5.78.4. ) | yu̱vamṛ̱bīsa̍ṃmuta ta̱ptamatre̍ya 0 ( ṛ0 10.39.9 ) | ṛ̱bīsā̱datri̍ṃ muñcatho ga̱ṇena̍ṃ ( ṛ0 1|
117|3 ) | ityevamādayaḥ | evaṃ viprapīḍākaro daitya ityuktaṃ bhavati |
yo'mbudaḥ sa satyavān bhavatītyāha—
3.32
tatretihāsaḥ | purā kasyacidṛṣerdhenurmṛtā | sa ṛpistasyā dhenorvatsaṃ dīnaṃ dṛṣṭvā ṛbhūṃstuṣṭāva | ṛbhavastādṛśīmanyāṃ dhenuṃ kṛtvā tadīyena carmaṇā saṃ(3)vārya tena vatsena samayojayanniti | ṛṣyādi pūrvavat |
ṛco'yamarthaḥ he ṛbhavaḥ yūyaṃ carmaṇaḥ | tṛtīyārthe ṣaṣṭhī | carmaṇā tvacā gāṃ dhenuṃ nirapiṃśata | niḥśeṣeṇa (1)saṃyuktāmakuruta tadanantaraṃ mātaraṃ gāṃ punarvatsena samasṛjata (2)| saṃśliṣṭāmakuruta | api ca—he saudhanvanāsaḥ sudhanvanaḥ putrāḥ naraḥ netāraḥ svapasyayā śobhanaṃ apaḥ karma svapaḥ tadicchā svapasyā(3) tayā śobhanakarmecchayā(4)| ji(5)vrī jīṇau vṛddhau pitarā mātāpitarau yuvānā punaḥ yauvanopetau akṛṇo (6)tana | taptanapteti ( pā0 7|
1|45 ) tanabādeśaḥ | yūyamakṛrudhvam | tathā nigamāḥ | niśśarmaṇo gāma̍riṇīta dhī̱tibhiḥ (ṛ0 1.161.7) | yayā̍ dhiyā gāmari̍ṇīta̱ carma̍ṇaḥ ( ṛ0 3. 60. 2 ) | ityevamādayaḥ | punar–vārapunaḥ punariti (ṛ0 prā0 1|117) rephaḥ |
asṛjatā mātaram—(ṛ0prā08|31) iti pūrvapadāntadīrghaḥ | iti ṛbhubhirdevatvepi upakāro na tyakta ityuktam | santo līlayā upakurvantītyāha—
mahatāṃ teṣām udayo dhanyo bhavati yenodayena viśvaṃ sarvaṃ jagat prakā-
śyate dīpyate | kāśṛ dīptau | jagadātmavat | yathā jagadātmanaḥ | sūryodaye sati tejasā viśvaṃ jagat pūryate | sūryasya jagadātmatvaṃ-'citraṃ devānām (ṛ0 1-115-1) ityasyāṃ pratipāditam | tatra ṛk-(ṛ0 1-115-1)
3.33
tatra kathā -purā kadācidindro'surān jigāya | tadānīṃ ditirasuramātā indrahananasamarthaṃ putraṃ kāmayamānā tapasā bhartuḥ sakāśād garbhaṃ lebhe | idaṃ vṛttāntamavagacchannindro vajrahastaḥ san sūkṣmarūpo bhūtvā tasyā udaraṃ praviśya taṃ garbhaṃ saptadhā bibheda | punarapyekaikaṃ saptakhaṇḍamakarot | te sarve garbhaikadeśā yonernirgatyārudan | etasminnantare (avasare) līlārthaṃ gacchantau pārvatīparameśvarau imān dadṛśatuḥ | maheśvaraṃ prati pārvatī evamavocat | ime māṃsakhaṇḍā yathā
yaḥ satyavān tasya yā samṛddhiḥ tāṃ samṛddhiṃ sūpakāreṇa śobhano ya upakāraḥ tena sārthakīṃ nāsatyavatkuryāt | yathā nāsatyā'naḥ nāsatyayoḥ anaḥ rathaḥ vaimadyāḥ vimadastriyāḥ sakāśāt sārthako jātaḥ | jāhuṣācca | hi yasmāt nāsatyau satyarūpau | nāsatyābhyāṃ vimadījāhuṣayoḥ vahanena svarathaḥ sārthakaḥ kṛtaḥ ityarthaḥ | jāhuṣavahanaṃ agre pariviṣṭamityasyāṃ ( ṛ0 1-116-20 ) darśayiṣyate | idānīṃ nāsatyābhyāṃ barhiriveti[ ṛ0 1-116-1 ]-nāsatyayoḥ vaimadīvahanaṃ vadāmaḥ | tatra ṛk-[ ṛ0 1-116-1 ]
3.34
kutsastriṣṭubhā sūryaṃ stauti | viṣuvati sūryaṣaḍke tathā stotriyāyām | ekaviṃśastomaṃ bṛhatpṛṣṭhamiti khaṇḍe citraṃ devānāmiti puronuvākyeti (sāṃ0 śrau0 sū0 11|
rūpaṃ ci(1)traṃ cāyanīyaṃ sūryyamaṃḍalam udagād udayācalaṃ prāptamāsīt | kīdṛśam | mitrasya varuṇasyāgneścopalakṣaṇametat | etadupalakṣitānāṃ jagatāṃ cakṣuḥ prakāśakam | cakṣurindriyasthānīyaṃ vā | udayaṃ prāpya dyāvāpṛthivī | divaṃ ca pṛthivīṃ ca antarikṣaṃ ca āprāḥ | svakīyena tejasā āsamantādapūrat | idṛgbhūtamaṇḍalavartī sūryyaḥ jagato jaṅgamasya tasthuṣo sthāvarasya ca ātmā | iti sūryyasya jagadātmatvamuktam | tatra niruktam-[ ni0 12|16 ] “cāyanīyaṃ devānāmudgamadanīkaṃ khyānaṃ mitrasya varuṇasyāgneścāpūrad dyāvāpṛthivyau cāntarikṣaṃ ca mahattvena tena sūryya ātmā jaṅgamasya ca sthāvarasya ca” | iti | iti mahatāṃ viśvaprakāśakatvaṃ sūryopasthānenoktam | upakārātsamṛddhiṃ (2)sārthakīkuryyādityāha—
yādṛśātpituḥ prāṇī jantuḥ jāyate asya jantornāmābhidhānaṃ karma ca tādṛśaṃ bhavati | yathā aśvajau aśvājjātau tasmādaśvinau nāmataḥ pedave rājarṣaye śvetam aśvaṃ dadatuḥ || karmāpi tādṛg aśvadānam |
3.35
ṛco'yamarthaḥ | indrasyāṅgirasām ṛṣīṇāṃ ca iṣṭau preṣaṇe sati saramā devaśunī tanayāya svaputrāya | tokaṃ tanayaḥ( nighaṇṭu 2|2 ) apatyanāmasu pāṭhāt | dhāsim annaṃ-kṣut dhāsiḥ [ nighaṇṭu 2|7 ] annanāmasu pāṭhāt | vidat avindat | vidlṛ lābhe-lṛditvālluṅi aṅ ( pā0 3|
1|5 ) bahulaṃ chandasyamāṅ0 [pā0 6|
1|157) iti suṭ | ubhe vanaspatyādiṣu yugapaditi ( pā0 6|
mahānmṛtopyupakarotītyā (1)ha—
kakṣīvāṃs triṣṭubhā aśvinau stauti | prātaranuvāke āśvine kratau nāsatyābhyāmiti trīṇi || ( sāṃ0 śrau0 sū0 6|
vidvattvamicchatā puṃsā vidvajjanānāṃ guṇakīrtanaṃ kakṣīvat-kuryāt | yathā kakṣīvān ṛṣiḥ tirohitajñānaḥ aśvinorviduṣoḥ | aśvinorvidvattvaṃ mantrāntare pratipāditam— tā vi̱dvāṃsā̍ havāmahe vāṃ 0 [ ṛ0 1-120-3 ] |
vi̱dvāṃsā̍ vi̱dduḥ pṛ̱cched0 [ ṛ-1-120-2 ] | yadi̱dvāṃsā̍ ni̱dhimi̱vāpa̍gūha़0 [ ṛ-1-116-11 ] | ityādayaḥ nā satyābhyāmiti kīrtyā [ ṛ0 1-116 ] sudhīḥ śobhanabuddhiyukto'bhavat | tadartheyamākhyānapūrvikā ṛk ( ṛ0 1-116-7 ) |
yu̱vam| na̱rā| stu̱va̱te| pa̱jriyā̍ya| ka̱kṣīva̍te| a̱ra̱da̱ta̱m| pura̍m 'dhim | kā̱ro̱ta̱rāt | śa̱phāt | a̱śva̍sya | vṛṣṇa̍:| śa̱tam | ku̱mbhān | a̱si̱ñca̱ta̱m| su̱rāyā̍ḥ|
38|| kakṣīvān purā tamasā tirohitajñānaḥ san jñānārthamaśvinā''juhāva tasmai aśvinau prabhūtāṃ dhiyaṃ dattavantau | tadāha | he narā netārāvaśvinau yuvaṃ yuvāṃ stu(1)vate yuvayoḥ stutiṃ kurvate pajri(2) yāya pajrā ityaṅgira(3)sāmākhyā | teṣāṃ kule jātāya kakṣī(4)vate kakṣyā rajjuraśvasya tadvate etatsaṃjñāya puraṃdhi prabhūtāṃ dhiyaṃ buddhim puraṃdhirbahudhīriti yāskaḥ [ ni0 6|13 ] | aradata vyalikhatam | yathā sarvārthagocarā bhavati tathā kṛtavantāvityarthaḥ | api ca kārotaro nāma vaidalaścarmaveṣṭito bhājanaviśeṣaḥ tasminsurāyāḥ srāvaṇaṃ
kriyate luptopamānametat | surāyāḥ srāvakāḥ kārotarāt yathā surāṃ srāvayanti evameva yuvāṃ vṛṣṇaḥ secanasamarthasya yuṣmadīyasyāśvasya śaphāt khurāt surāyāḥ śatakumbhān asaṃkhyātān surāghaṭān asiñcatam akṣāra(1)yatam | tadvrāṃ narā śaṃsya̍ṃ pajriyeṇa̍0 [ ṛ0 1-117-6 ] | yayā̍ vā̱cā yaja̍ti pa̱jriyo vā̍m [ṛ0 1-120-5] | pa̱jreṣu̱ stomo̍ du̱ryo̱ na yūpa̍ḥ [ ṛ0 1-51-14 ] | iti nigamāntarāṇi | brāhmaṇānna pīḍayedityāha-
3.36
arttipipartyośca ( pā0 7|
1|2 ) | chandasi bahulam ( pā0 2|
1|15 ) samprasāraṇam yadvṛttānnityam | (pā08|
1|66) iti nighātapratiṣedhaḥ | tugro nāma kaścidaśvinoḥ priyo rājarṣiḥ | sa ca dvīpāntaravarttibhiḥ śatrubhiratyantamupadrutaḥ san teṣāṃ jayāya svaputraṃ bhujyuṃ senayā saha nāvā prāhaiṣīt | sā ca naurmadhyesamudramatidūraṃ gatvā (-tā) vāyuvaśena bhinnā''sīt | tadānīṃ sa bhujyuḥ śīghramaśvinau tuṣṭāva | stutau ca tau senayā sahitamātmīyāsu catasṛṣu nauṣvāropya tribhī rathaiḥ ṣaḷaśvaiḥ śatapadbhiḥ saha pitustugryasya samīpaṃ tribhirahorātraiḥ prāpayāmāsaturiti |
ayamarthaḥ idamādikena tṛcena [ṛ0 1. 116. 3–5 ] pratipādyate | 'ha' śabdaḥ prasiddhau| tugraḥ khalu pūrvaṃ śatrubhiḥ pīḍitaḥ san tajjayārthaṃ uda (1) meghe udakairmihyate sicyata iti udameghaḥ samudraḥ tasmin samudre bhujyumetatsaṃjñaṃ priyaṃ putraṃ a (2) vāhāḥ nāvā gantuṃ paryatyākṣīt | tatra dṛṣṭāntaḥ | (3) mamṛvān mriyamāṇaḥ san dhanalobhī kaścinmanuṣyaḥ rayiṃ na yathā dhanaṃ parityajati tadvat | he aśvinau taṃ ca bhujyuṃ madhye samudraṃ nimagnaṃ nau (4)bhiḥ pitṛsamīpaṃ ūhathuḥ yuvāṃ prāpitavantau |
kīdṛśībhiḥ ātma(1)nvatībhiḥ ātmīyābhiḥ yuvayoḥ svabhūtābhirityarthaḥ | yadvā dhṛtirātmā dhāraṇavatībhirityarthaḥ | antarikṣa(2) prudbhiḥ atisvacchatvādantarikṣe jalasyopariṣṭādeva gantrībhiḥ apodakābhiḥ suśliṣṭatvādapagatodakābhiḥ apraviṣṭodakābhirityarthaḥ | mamṛvān—nakāra ākāropadha0 ( ṛ0 prā0 4|64 ) iti nlopaḥ | tathā nigamāḥ— ava̍ vi̱ddhaṃ taugbyama̱psva1ntara̍0 [ ṛ0 1.184.6 ] tā bhu̱jyuṃ vi̱bhira̍dbhavyaḥ saṃmu̱drāt0 [ ṛ0 6-62-6 ], niṣṭaugbyaṃ pāra̍yathaḥ samu̱drāt0 [ ṛ0 1-118-6 ] ityevamādayaḥ | yādṛśaḥ pitā tādṛśaḥ putra ityāha—
yo viprapīḍākaraḥ sa eva daityaḥ | yo viprarakṣākaraḥ sa eva suro devo bhavati | yathā pūrvaṃ ye daityāstairatrirviprastamasi ṛbīse apagataprakāśe baddhaḥ | te pīḍāṃ cakruḥ | tasmādidānīṃ yaḥ pīḍākaraḥ sa daityaḥ | aśvibhyāṃ devābhyāṃ sa evaṃvidhādaityavadhanmocitaḥ | tasmād idānīṃ yo brāhmaṇaṃ pīḍitaṃ rakṣati sa deva ityarthaḥ | tadartheyamākhyānapūrvikā ṛk [ ṛ0 1-116-8 ]
3.37
pedurmāma kaścitso'śvinau tuṣṭāva | tasmai prītau kaṃcit śveta( varṇa ) maśvaṃ dattavantau | sa cāśvaḥ prauḍhaṃ jayaṃ cakāreti etadatra pratipādyate | athāśvinoraśvādutpattiḥ | tatra bṛhaddevatā-a0 6 ślo0 162| 163, tathā a0 7 ślo0 1-7 | abhavanmithunaṃ tvaṣṭuḥ saraṇyūstri(1)śirāviha | sa vai saraṇyūṃ prāyacchatsvayameva vivasvate || ( 162 ) tataḥ saraṇyāṃ jajñāte yamaymyau vivasvataḥ | tau cāpyubhau yamāveva jyāyāṃstābhyāṃ tu vai yamaḥ || ( 163 ) (2) dṛṣṭvā bhartuḥ parokṣaṃ tu saraṇyūḥ sadṛśīṃ striyam | nikṣipya mithunau tasyāmaśvā bhūtvā'pacakrame |
1 || avijñānādvivasvān hi (3) tasyāmajanayanmanum | rājarṣi(4)rāsītsa manurvivavāniva tejasā |
saraṇyū(1)staṃ vivasvantaṃ vijñāya hayarūpiṇam | mithunāyopacakrāma tāṃ ca tatrāruroha saḥ |
ataeva kīrte(1)nyaṃ sarvaiḥ kīrtanīyaṃ praśasyaṃ bhū(2)t abhūt | tasmāt pai(3)dvaḥ pedoḥ sambandhī patanaśīlaḥ śīghragāmī vā | aryaḥ śatrūṇāṃ prerayitā yuddhe prerayitavyo vā vājī vejanavān so'śvaḥ sadamit sadaiva ha(4)vyaḥ asmābhirāhvotavyaḥ | tathā nigamāḥ | ‘yu̱vaṃ śve̱taṃ pe̱dave̍'śvinā̱'śva̍ṃ 0 ( ṛ0 10.39.10 ) | yu̱vaṃ pe̱dave̍ puruvāra̍maśvinā 0 ( ṛ0 1.119.10 ) | ni pe̱dava̍ṃ ūhathurāma̱śumaśva̍m’ ( ṛ0 1.117.9 ) | ityādayaḥ | iti yādṛśājjāyate janturnāma karmāsya tādṛśamiti siddham | viduṣāṃ stutyā vaiduṣyaṃ bhavatītyāha—
yaḥ pumān pipāsate pātumicchate janāya ambu udakaṃ dadyāt tasya asatyaṃ na vidyate | kintu asatyo'pi udakadānātsatyavān bhavatītyarthaḥ | yathā nāsatyau satyarūpau aśvinau kṛpāṅgotamāya ṛṣaye śarāya ca ṛṣaye vā udakaṃ dadatuḥ | tasmānnāsatyau nāmaśvinau | śarasyodakadānena nāsatyatvamagre śarasya cidārttakasyeti ( ṛ-1116-22 ) śayave cinnāsatyeti0 ( ṛ-1-116-22 ) darśayiṣyate | atra tu ( ṛ-1-116-9 ) pa̱rā̱vata̍ṃ nāsatyā̱ nude̍thāmu̱ccābu̍dhnaṃ cakrathurji̱hmabā̍ram | kṣara̱nnāpo̱ na pāya̍nāya rā̱ye sa̱hasrā̍ya tṛ̱ṣya̍te gota̍masya || parā̍ | ava̍tam | nāsatyā | anudethām | uccā'bu̍dhnam | cakrathuḥ | jihma'bā̍ram | kṣara̍n | āpa̍ḥ | na | pāya̍nāya | rāye | sahasrā̍ya | tṛṣya̍te | gota̍masya |
40|| iti gotamasyodakadānamaśvinorvedamaḥ | kadā(1)cinmarubhūmo varttamānasya stoturgotamasya ṛṣeḥ samīpaṃ deśāntare varttamānaṃ kūpamutkhāya aśvinau prāpayetāṃ prāpayya ca kūpaṃ snānapānādisaukaryāya uparimūlamadhobilamavasthāpayatām | ṛco'yamarthaḥ he nāsatyau (2) satyasya netārau aśvinau yuvāṃ ava(3)taṃ kūpaṃ gotamasya ṛṣeḥ samīpaṃ parānudethāṃ preṣiṣāthām | tadanantaraṃ taṃ kūpam uccābudhnam uccai rupariṣṭāt budhnaṃ mūlaṃ yasya tam |
(tathā ca) jihmabāraṃ(1) jihmamadhastāddūrtamānam (tathā vakraṃ ) bāraṃ dvāraṃ yasya (tathoktaḥ) tam evaṃvidhaṃ(2) cakrathuḥ yuvāmakṛṣāthām| tasmātkūpāt tṛṣyate pipāsato gotamasya pāyanāya(3) pānārtham āpo na āpaḥ(4) samprati tadānīmeva kṣaran(5) (pravāharūpeṇa niragaman ) | ayaṃ nakāraḥ sampratyarthaḥ astyupamānasya sampratyarthe prayoga iti yāskaḥ | kīdṛśasya-rāye ṣaṣṭhyarthe caturthī-havīṃṣi dattavataḥ | punaḥ kīdṛśasya-sahasrāya sahanaśīlāya | ṣaha marṣaṇe | rā dāne | ūḍidamiti ( pā0 6|
1|171 ) vibhakterudāttatvam | yadvā sahasrasaṃkhyāya rāye dhanāya etatsaṃkhyadhanalābhārthaṃ ca kṣaran | evaṃ gotamāyāśvibhyāṃ jalaṃ dattamityuktam | jarayā sarvaṃ pīḍyata ityāha-
3.38
sarveṣāmuttamamadhyamādhamānāṃ jarāyujāṃ jantūnāṃ prāṇināṃ jarā sarvaduḥkhādhikā sarvebhyo duḥkhebhyo'dhikā bhavati cyavanavat-yathā cyavana ṛṣirapi jarayā āttaḥ ( rtaḥ ) pīḍitaḥ san aśvinau devau stutvā punaryuvā'bhavat | tatrākhyānapūrvikā ṛk-(ṛ. 1. 1 16. 10 )-
3.39
doṣayuktānāṃ krūrakarmaratānāṃ puṃsāmāśrayaṃ naiva dadyāt | kutaḥ | rebhavandanayordṛṣṭāntena dṛḍhayati | yathā rebhavandanau daityāḥ kūpe prākṣipan | kīdṛśāḥ daityāḥ dattāśrayāḥ dattaḥ āśrayo yebhyaste dattāśrayāḥ || pūrvaṃ rebhavandanābhyāṃ daityebhyo doṣaśīlebhyaḥ krūrakarmabhyo yebhya āśrayo dattaḥ | taistau kūpe nipātitāvityarthaḥ | rebhaśca vandanaśca–alpāctaramiti ( pā0 2|
116|24 ) darśayiṣyate | atra tu vandanoddharaṇaṃ vadāmaḥ| tatrarcamāha–( ṛ0 1.116.11 )
tat | vām | narā | śaṃsyam | rādhyam | ca | abhiṣṭi'mat | nāsatyā | varūtham | yat | vidvāṃsā | nidhim ' iva | apa̍ ' gūḷham | ut | darśatāt | ūpa̍thuḥ | vanda̍nāya |
42 ||
( atredamāryānam )-vandano nāma kaścidṛṣiḥ daityāśramaṃ gatvā kaṃcitkālaṃ sthitaḥ| kasmiṃściddivase taiḥ kūpe nipātitaḥ uttarītumaśaknuvan āśvināvastaut| tamaśvinau kūpādunbhinyaturitiṛṣyādikaṃ pūrvavat-ṛco'yamarthaḥ |
he narā-supāṃ sulugityokārasyātvam ( pā0 7|
1|39 )ārogyasya netārau he nāsatyā aśvinau vāṃ yuvayoḥ tatkarma śaṃsyamasmābhiḥ(1) praśaṃsanīyam rādhyam ārādhanīyaṃ ca abhiṣṭimat (2) ābhimukhyena prāptavyam varūthaṃ(3) varaṇīyaṃ kāmāyitavyaṃ yatkarma (4) vidvāṃsā jānantau yuvāṃ nidhimiva nikṣiptadhanamiva(5)apagūḷham (6) araṇye nirjanadeśe kūpasya madhye asurairnigūḍhaṃ vandanāya vandanamṛṣim
karmaṇaḥ sampradānatvāccaturthī | darśatād(1) adhvagaiḥ pipāsubhiḥ draṣṭavyātkūpāt udūpathuḥ udahārṣṭama (evaṃ yadetatkūpāduddharaṇaṃ tadityarthaḥ) tathā nigamāḥ śu̱bhe ru̱kmaṃ na darśa̍taṃ nikhā̍tam ( ṛ0 1|
117|5 ) | yu̱vaṃ vanda̍na̱ṃ nirṛta̱ṃ jara̱ṇyayā̍ ( ṛ0 1|
119|7 ) | yu̱vaṃ vanda̍namṛśya̱dādudūpathuḥ ( ṛ0 10|
8 ) | ityevamādayaḥ | apagūḷham–haḷakāratāmeti sa eva cāsya0(ṛ0prā0 1|67) iti ḍhakārasya haḷakāratvam | vidyā deyetyāha—
8) | yābhi̱rviśpa̍lā̱ṃ dhana̱sāma̍tha̱rvyaṃ0 (ṛ0 1|
3.40
prakṛṣṭabuddhibhirnarai rvidyāṃ dātuṃ śiraso'pi chedanaṃ sahyam dadhyaṅkat–yathā dadhyaṅ ṛṣiḥ madhupradānārthaṃ aśvibhyāṃ madhuvidyāṃ dātuṃ śiraso dvayaṃ tatyāja tyaktavān | tadartheyamṛk ( ṛ0 1.116.12 )
3.41
atretihāsamākhyānam-valīpalitādibhirupeto jīrṇāṅgaḥ putrādibhiḥ parityaktaścyavanākhya ṛṣiḥ aśvinau tuṣṭāva (stu)tāvaśvinau tasmai ṛṣaye jarāmapagamayya punaryuvānamakurutāmiti | tathā etaṃ bhavati(1) (tāṃ0 brā0 14|
nīyā ' viti yāskaḥ ( ni0 6|26 ) | jahitasya(1) putrādibhiḥ parityaktasya ṛṣeḥ| ohāk tyāge-āyurjīvanaṃ prātiratama prāvardhayatam| prapūrvastirati(2)rvardhanārthaḥ | pravardhaya ca na āyuriti (ni0 10|40) yāskadarśanāt | ādid anantarameva yuvānaṃ santaṃ kanīnāṃ(3) kanyānāṃ patiṃ bhartāram akṛṇutam akurutam| jāraḥ kanīnāṃ jārayitā kanyānāmiti yāskadarśanāta ( ni0 10|21 ) kanīnaśabdaḥ kanyāvācī | tathā nigamāḥyu̱vaṃ cyavā̍naṃ sana̱yaṃ yathā̱ rathaṃ0 ( ṛ0 10|
39|4 ) | yu̱vaṃ cyavā̍namaśvinā̱ jara̍ntaṃ0 ( ṛ0 1|
117|13 ) | punaścyavā̍naṃ cakrathuryuvā̍nam | ( ṛ0 1|
118|6 )
ityaivamādayaḥ | cyavana ṛṣiveṃde—“cyavānamityapyasya nigamā bhavanti” iti yāskaḥ(1) ( ni0 4|19 ) | doṣayuktasyāśrayo na karttavya(2) ityāha—
narasya rūparddhikulavidyarttam rūpañca ṛddhiśca kulañca vidyā ca ṛtañca—sarvo dvandvo vibhāṣā ekavadbhavatītyekavadbhāvaḥ (ma0 bhāṣya pā0 1|
ajo̍havīt | nāsa̍tyā | karā̍ | vā̱m | mahe | yāma̍n | pu̱ru̱'bhu̱jā̱ | pura̍m'dhiḥ | śrutam | tat | śāsu̍ḥ | iva | va̱dhri̱'matyā̍ḥ | hira̍ṇya'hastam | a̱śvi̱nau̱ | ada̍ttam |
44 || atredamākhyānam-vadhrimatī nāma (strī) kasyacidrājarṣeḥ putrī sā napuṃsakabhartṛkā putralābhāyāśvināvajuhāva | tadāhvānaṃ śrutvā'śvināvagatya tasyai hiraṇyahastākhyaṃ putraṃ dadatuḥ | iti | ṛco'yamarthaḥ | ṛṣyādi pūrvavat | he nāsatyau karā karau
abhimatakarttārau karoteḥ pacādyac (pā0 3|
1|134) purubhujā (1) bahubhujau maṃha mahanīye pūjanīye yāman yāmāne-yāti gacchatīti yāma stotraṃ tasminsati | āto manin0 (pā0 3|
1|39) saptamyā luk | vāṃ yuvāṃ purandhirbahudhīḥ vadhimatī (vadhiraḥ putrotpādanāśaktaḥ paṇḍakaḥ tadvatī) etatsaṃjñā rājaputrī ajo(2)havīt punaḥ punaḥ stutyā putralābhārtham āhūtavatī | yuvāṃ vadhiramatyāstadāvhānaṃ śrutam (3) āśṛṇutam | tatra dṛṣṭāntaḥ śāsuriva(4) yathā śāsurācāryyasya vacanaṃ śiṣyo'vahitaḥ san aikāgryeṇa (ekāgramanāḥ)| śṛṇoti tadvat śrutvā ca he aśvinau tasyai hiraṇyahastaṃ suvarṇamayapāṇiṃ(5)putram adattam prāyacchatam|
iti nigamāntaram | evaṃ vadhiramatyai putraṃ dattvā'śvibhyāṃ rūpādi sārthaṃ(6) kṛtamityarthaḥ | sādhavo nirguṇeṣvapi dayāṃ kurvantītyāha-
First 34 of 48 passages. Read on