Nitimanjari 3.37
Nītimañjarīṭīkā 3.37
- Language
- Sanskrit
3.37
pedurmāma kaścitso'śvinau tuṣṭāva | tasmai prītau kaṃcit śveta( varṇa ) maśvaṃ dattavantau | sa cāśvaḥ prauḍhaṃ jayaṃ cakāreti etadatra pratipādyate | athāśvinoraśvādutpattiḥ | tatra bṛhaddevatā-a0 6 ślo0 162| 163, tathā a0 7 ślo0 1-7 | abhavanmithunaṃ tvaṣṭuḥ saraṇyūstri(1)śirāviha | sa vai saraṇyūṃ prāyacchatsvayameva vivasvate || ( 162 ) tataḥ saraṇyāṃ jajñāte yamaymyau vivasvataḥ | tau cāpyubhau yamāveva jyāyāṃstābhyāṃ tu vai yamaḥ || ( 163 ) (2) dṛṣṭvā bhartuḥ parokṣaṃ tu saraṇyūḥ sadṛśīṃ striyam | nikṣipya mithunau tasyāmaśvā bhūtvā'pacakrame |
1 || avijñānādvivasvān hi (3) tasyāmajanayanmanum | rājarṣi(4)rāsītsa manurvivavāniva tejasā |
saraṇyū(1)staṃ vivasvantaṃ vijñāya hayarūpiṇam | mithunāyopacakrāma tāṃ ca tatrāruroha saḥ |
ataeva kīrte(1)nyaṃ sarvaiḥ kīrtanīyaṃ praśasyaṃ bhū(2)t abhūt | tasmāt pai(3)dvaḥ pedoḥ sambandhī patanaśīlaḥ śīghragāmī vā | aryaḥ śatrūṇāṃ prerayitā yuddhe prerayitavyo vā vājī vejanavān so'śvaḥ sadamit sadaiva ha(4)vyaḥ asmābhirāhvotavyaḥ | tathā nigamāḥ | ‘yu̱vaṃ śve̱taṃ pe̱dave̍'śvinā̱'śva̍ṃ 0 ( ṛ0 10.39.10 ) | yu̱vaṃ pe̱dave̍ puruvāra̍maśvinā 0 ( ṛ0 1.119.10 ) | ni pe̱dava̍ṃ ūhathurāma̱śumaśva̍m’ ( ṛ0 1.117.9 ) | ityādayaḥ | iti yādṛśājjāyate janturnāma karmāsya tādṛśamiti siddham | viduṣāṃ stutyā vaiduṣyaṃ bhavatītyāha—
yaḥ pumān pipāsate pātumicchate janāya ambu udakaṃ dadyāt tasya asatyaṃ na vidyate | kintu asatyo'pi udakadānātsatyavān bhavatītyarthaḥ | yathā nāsatyau satyarūpau aśvinau kṛpāṅgotamāya ṛṣaye śarāya ca ṛṣaye vā udakaṃ dadatuḥ | tasmānnāsatyau nāmaśvinau | śarasyodakadānena nāsatyatvamagre śarasya cidārttakasyeti ( ṛ-1116-22 ) śayave cinnāsatyeti0 ( ṛ-1-116-22 ) darśayiṣyate | atra tu ( ṛ-1-116-9 ) pa̱rā̱vata̍ṃ nāsatyā̱ nude̍thāmu̱ccābu̍dhnaṃ cakrathurji̱hmabā̍ram | kṣara̱nnāpo̱ na pāya̍nāya rā̱ye sa̱hasrā̍ya tṛ̱ṣya̍te gota̍masya || parā̍ | ava̍tam | nāsatyā | anudethām | uccā'bu̍dhnam | cakrathuḥ | jihma'bā̍ram | kṣara̍n | āpa̍ḥ | na | pāya̍nāya | rāye | sahasrā̍ya | tṛṣya̍te | gota̍masya |
40|| iti gotamasyodakadānamaśvinorvedamaḥ | kadā(1)cinmarubhūmo varttamānasya stoturgotamasya ṛṣeḥ samīpaṃ deśāntare varttamānaṃ kūpamutkhāya aśvinau prāpayetāṃ prāpayya ca kūpaṃ snānapānādisaukaryāya uparimūlamadhobilamavasthāpayatām | ṛco'yamarthaḥ he nāsatyau (2) satyasya netārau aśvinau yuvāṃ ava(3)taṃ kūpaṃ gotamasya ṛṣeḥ samīpaṃ parānudethāṃ preṣiṣāthām | tadanantaraṃ taṃ kūpam uccābudhnam uccai rupariṣṭāt budhnaṃ mūlaṃ yasya tam |
(tathā ca) jihmabāraṃ(1) jihmamadhastāddūrtamānam (tathā vakraṃ ) bāraṃ dvāraṃ yasya (tathoktaḥ) tam evaṃvidhaṃ(2) cakrathuḥ yuvāmakṛṣāthām| tasmātkūpāt tṛṣyate pipāsato gotamasya pāyanāya(3) pānārtham āpo na āpaḥ(4) samprati tadānīmeva kṣaran(5) (pravāharūpeṇa niragaman ) | ayaṃ nakāraḥ sampratyarthaḥ astyupamānasya sampratyarthe prayoga iti yāskaḥ | kīdṛśasya-rāye ṣaṣṭhyarthe caturthī-havīṃṣi dattavataḥ | punaḥ kīdṛśasya-sahasrāya sahanaśīlāya | ṣaha marṣaṇe | rā dāne | ūḍidamiti ( pā0 6|
1|171 ) vibhakterudāttatvam | yadvā sahasrasaṃkhyāya rāye dhanāya etatsaṃkhyadhanalābhārthaṃ ca kṣaran | evaṃ gotamāyāśvibhyāṃ jalaṃ dattamityuktam | jarayā sarvaṃ pīḍyata ityāha-