Nitimanjari 9
Nītimañjarīṭīkā 9
- Language
- Sanskrit
9.1
28) iti nighātaḥ | uśatī-ṣaṣṭhādayaśca dvivaconta0 (ṛ0 prā0 1. 71 ) iti prakṛtibhāvaḥ | viṣite-anyapūrvai0 (ṛ0 prā0 5. 21) iti (3) ṣatvam |
8) 'kyācchandasi' iti (pā0 3|
28) | tava samīhitaṃ prayojanaṃ kurma ityarthaḥ | anasā śakaṭena rathena ca saha yayātha (1) yāhi yatastvaṃ (2) dūrādāgato'si vayaṃ ca te tvadarthaṃ ni naṃsai (3) nīcairnamāma | ṇamu prahvatve śabde ca | pratyekatvavivakṣayaikavacanam | rathena gantuṃ gādhodakā bhavāmetyarthaḥ | tatra dṛṣṭāntaḥ | pīpyāneva (4) yoṣā | pīḍū pāne | putraṃ stanaṃ pāyayantī yoṣā (5) mātā yathā prahvībhavati tadvat | vṛṣādīnāṃ ca (pā0 6|
203) iti yoṣā''dyudāttaḥ | punarhaṣṭāntāntaram | yathā kanyā yuvatirmaryāyeva manuṣyāya (6) bhartre śaśvacai pariṣvajanāya namrībhavati tadvat te (7) tvadarthaṃ prahvī bhavāmaḥ | śaśvacai-ṣvañja pariṣvaṅge ityasmātsaṃpadādilakṣaṇe bhāve kvip (pā0 3|
9.64
uttame utkṛṣṭe kārye karmaṇi yaḥ uttamaḥ utkṛṣṭaḥ sa dūtaḥ syāt | adhame nikṛṣṭe kārye'dhamaḥ nikṛṣṭo dūtaḥ syāt | tatra vedodāharaṇena draḍhayati | yathā pūrvaṃ devadūtaḥ deveṣu dūtaḥ yajñādāvuttame kārye karmaṇi agnirbabhūva | adhame kārye paṇibhirindrasya gāvo hṛtāsteṣāṃ vadhārthaṃ tān prati saramā devaśunī dūtī babhūva | (3) uttamasyāgnerdūtatvāyaiyamṛk (ṛ0 3.17.4 )—
9.65
yadi rājñaḥ putro jaganmitraṃ yasyāsau jaganmitraḥ | rājñāṃ mānyaḥ | evaṃvidhairlakṣaṇairyukto'pi yadi bahuprajaḥ bahvī prajā yasyāsau bahuprajaḥ | gostriyo0 (pāṃ0 1. 2. 48) iti hrasvatvam | tarhi sīdatyeva | viśvāmitradṛṣṭāntena dṛḍhayati | yathā viśvāmitra ṛṣiḥ rājño gādhinaḥ putra iti rājaputraḥ viśvaṃ mitraṃ yasyeti jaganmitraḥ | mitre carṣau (pā0 6. 3. 130) iti pūrvapadadīrghaḥ | sudāsaḥ paijavanasya purohito babhūveti (ni0 2|24) rājamānyaḥ so'pi evaṃvidhalakṣaṇaḥ san bahuprajo'bhūt | tasya haikaśataṃ putrā āsuḥ ( sāṃ0 śrau0 sū0 16|26) iti bahuprajatvādasīdat | katham | hi yasmātsudāso rājño dhanamaharat | hṛñ haraṇe | acūcuradityarthaḥ |
taddarśanāyetihāsapūrvikā ṛk (ṛ0 3. 33. 1)-
pra | parva̍tānām | u̱śatī iti̍ | upa̱'sthā̍t | aśve̍ i̱vetyaśve̍'iva | vi̱si̱te iti̍ vi'si̍te | hāsa̍māne̱ iti̍ | gāvā̍'iva | śu̱bhre iti̍ | mā̱tarā̍ | ri̱hā̱ṇe iti̍ | vi'pā̍ṭ | śu̱tu̱drī | paya̍sā | ja̱ve̱te̱ iti̍ |
73 ||
purā kila viśvāmitraḥ paijavanasya sudāso rājñaḥ purohito babhūva | sa ca paurohityena labdhadhanaḥ anyaddhanaṃ (1) hṛtvā vipāṭśutudryoḥ saṃbhedamāyayau | anuyayuritare | athottitīrṣurviśvāmitro'gādhajale te nadyau dṛṣṭvottaraṇārthaṃ nadīstuṣṭāva |
tathā''ha yāskaḥ–"viśvāmitra ṛṣiḥ sudāsaḥ paijavanasya purohito babhūva | viśvāmitraḥ sarvamitraḥ | sarvaṃ saṃsṛtam | sudāḥ kalyāṇadānaḥ | paijavanaḥ pijavanasya putraḥ | pijavanaḥ punaḥ spardhanīyajavo vā amiśrībhāvagatirvā | sa vittaṃ gṛhītvā vipāṭchutudryoḥ sambhedamāyayau | (ni0 2|24)
tathānukramaṇī–kā. sa. 3|33 “praparvatānāṃ saptāenā saṃvādāe nadībhirviśvāmitrasyottitīrṣoriti” | tathā bṛhaddevatā (4 | 105-106)– sūkte preti tu nadyaśca viśvāmitraḥ samūdire |
105|| purohitaṃ sanni jyārthaṃ sudāsaḥ so'haraddhanam (2) || iti viśvāmitra striṣṭubhā nadyau tuṣṭāva | “viśvāmitrasya saṃvādaṃ nadyatikramaṇe japed” (3) iti viniyuktamṛgvidhāne (ślo0 177) |
ṛco'yamarthaḥ | parvatānāṃ śailānām upasthād utsaṅgād nirgatya uśatī samudragamanaṃ kāmayamāne viṣite bandhādvimukte (4) | ṣiñ bandhane | hāsamāne anyonyajave spardhamāne (5) hṛṣyantyau vā | hāsatiḥ sparddhāyāṃ harṣamāṇe veti yāskaḥ (ni0 9|39) |
aśve iva vaḍave (1) iva tathā gāveva śubhre yathā dve gāvau śobhamāne varttete tadvat śubhre śobhamāne | kiñca mātarā mātarau dhenū rihāṇe | lihū āsvādane śānac | lasya rephaśchāndasaḥ (2)| vatsaṃ jivhayā leḍhumicchantyau śīghraṃ gacchataḥ (3)| tadvat vipāṭ śutudrī etannāmake nadyau prajavete samudraṃ prati śīghraṃ gacchataḥ | [ atra niruktam (4) parvatānāmupasthāta upasthānāt uśatyau (5) kāmayamāne aśve iva (viṣite) (6) vimukte iti vā | viṣaṇṇe iti vā | hāsamāne (7) hāsatiḥ sparddhāyāṃ dṛṣyamāṇe vā gāvāviva śubhre śobhamāne mātarā saṃrihāṇe (8) vipāṭ (9)-
chutudyau (1) payasā prajavete (2) (ni0 9|39 )] javete-tiṅūḍatiṅaḥ (pā0 8|
9.66
nṝṇāṃ viprāṇāṃ yajñakāriṇāṃ somapānaṃ somayāgaṃ vinā ṛte brāhmaṇatvaṃ na vidyate | brāhmatejo na bhavati | yato yadarthaṃ brāhmaṇatvāya gādhijo viśvāmitraḥ pūrvaṃ rājarṣirjātaḥ | yaṣṭuṃ yajñārthaṃ sudāso dhanaṃ hṛtvā nadīḥ prati uttāraṇāyaivamavadat | ahaṃ kuṭumbabharaṇādatiriktena dhanena somaṃ sampādayiṣyāmīti | asminnarthe ṛk (ṛ0 3.33.5 )-
rama̍dhvam | me̱ | vaca̍se | so̱myārthaṃ | ṛtaṃ'varīḥ | upa̍ | mu̱hūrttam | evai̍ḥ | pra | sindhu̍m | accha̍ | bṛ̱ha̱tī | manī̱ṣā | ava̱syuḥ | ahve̍ | ku̱śi̱kasya̍ | sū̱nuḥ |
74 || viśvāmitrāṃstriṣṭubhā nadīstuṣṭāva | athaitadbahuvaditi bahvīrnadīḥ |
'pūrṇāṃ titīrṣuḥ saritaṃ ramadhvamiti saṃsmaret '| iti ṛgvidhāne (ślo0 180) viniyuktā | ṛtāvarīḥ ṛtam udakaṃ tadvatyaḥ he nadyaḥ yūyaṃ me mama viśvāmitrasya somyāya uttīryāhaṃ somaṃ sampādayāmītyevaṃ somasampādine vacase| tadartham evaiḥ pañcamyarthe tṛtīyā | śīghragamanebhyo muhūrttaṃ muhūrttamātraṃ uparamadhvam (1)| kṣaṇamātraṃ śīghragamanāduparatāḥ bhavata (2)| sāmānyena nadīṣūcyamānāsu samīhitaṃ prayojanamakurvatīṣu purovartinīṃ śutudrīṃ prati brūte | kuśikasya rājarṣeḥ sūnurviśvāmitro'haṃ bṛhatī (3) bṛhatyā mahatyā manīṣā (3) manīṣayā stutyā avasyu (4) rātmano rakṣaṇamicchan san-ava rakṣaṇe | "supa ātmanaḥ kyac" (pā0 3|
2|170) sindhuṃ śutudrīṃ tvāmacchābhimukhyena prāhva (5) prakarṣeṇāhvayāmi | uparamadhvam-chandasi pare'pi (pā0 1|
4|81 ) ityupasargasaṃjñā | atra niruktaṃ ramadhvamityādi (ni0 2|25) [uparamadhvaṃ me vacase somyāya somasampādine ṛtāvarīḥ (6) ṛtavatyaḥ ṛtamityudakanāma
pratyutaṃ bhavati muhūrttamevai (1) rayaneravanairvā prāmihyāpi | sindhuṃ bṛhatyā mahatyā manīdhayā manasa īṣayā stutyā prajñayā vā avanāya| kuśikasya sūnuḥ kuśiko rājā babhūveti ] ramaṃdhvamiti vibhāṣā' karmakāt (pā0 1|
3|85) ityātmanepadam| somyāya-ṛkāra udaye kaṇṭhyāvakāraṃ0 (ṛ0 prā0 2|32) ityakāraḥ| ṛtāvarīḥ-0mumnartārātītyudaye vakāre0 ( ṛ0 prā0 9|11) iti dīrghaḥ | manīṣāvasyūraṇayā iha0 (ṛ0 prā0 2|74) iti śraddhādeḥ prakṛtibhāvo na| śraddhāsamrājñī0 ( ṛ0 prā0 2|59 ) ityasyāpavādaḥ | evaṃ viśvāmitro yajvā bhūtvā brāhmaṇatulyo'bhūdityuktam | sarvairupāyaiḥ phalaṃ (2) sādhyamityartha āha-
9.67
vicakṣaṇaiḥ pumbhiḥ nīcaiḥ nīcatarairatiśayena nīcairbhūtvā kārya sādhanīyam | viśvāmitravat | yathā gādhijo viśvāmitraḥ prabhurapi mahānapi kārutāṃ nīcataratvaṃ prāpya nadīratart | tena nadītaraṇarūpaphalaṃ sādhitam | tadartheyamṛk ( ṛ0 3.33.10 )-
ā | te | kāro̱ iti̍ | śrṛṇavāma | vacā̍m̐si | ya̱yārtha̍ | dū̱rāt | ana̍sā | rathe̍na | ni | te̱ | naṃsai̱ | pīpyānā'i̍va | yoṣā̍ | maryā̍ya'iva | ka̱nyā̍ | śaśvacai | ta iti̍ te |
75||
nadyo viśvāmitraṃ pratyabruvaṃstriṣṭubhā | tata āśruśruvuḥ | he kāro stutikartaḥ viśvāmitreti kārutvaṃ nadībhiruktam | te tava vacāṃsi imāni vākyāni āśuśṛṇavāma kārtsnyena śṛṇumaḥ | śru śravaṇe loṭi āḍuttamasya picca (pā0 3|
4|92) ityāḍāgamaḥ | pittvād guṇaḥ | tiṅūtvānnighātaḥ (pā0 8|
3|94 vā0 ) pṛṣodarāditvād (pā0 6|
3|109) iṣṭarūpasiddhiḥ (8) |
āśṛṇavāma te iti niruktam | [ “āśṛṇavāma te kāro vacanāni yāhi dūrādanasā ca rathena ca ni namāma te pāyayamāneva yoṣā putraṃ maryāyeva kanyā pariṣvajanāya ni namā iti vā,” ( ni0 2|27 ) ]
śṛṇavāma-ekādaśidvādaśinoḥ0 ( ṛ0 prā0 8|36 ) ityaṣṭamatvādīrghaḥ |
yatra jāyā tad(1) gṛhamityartha āha-
9.68
kāṣṭhapāṣāṇairnirmitaṃ gṛhaṃ na bhavati | kiṃtu dayitā vallabhā bhāryā yatra vṛkṣamūle'pi vidyate tadgṛhaṃ tanmandiraṃ jānīyāt | evamamunā yajñena toṣitaṃ saṃtoṣitaṃ śakramindraṃ viśvāmitro hāriyojanakāle gṛhaṃ prati prayāṇakāle evamarthamabravīt |
tadartheyamṛk ( ṛ0 3. 53. 4 )-
jā̱yā | it | asta̍m | ma̱gha̱'va̱n | sā | it | ū̱m̐ iti̍ | yoni̍ḥ | tat | it | tvā̱ | yu̱ktāḥ | hara̍yaḥ | va̱ha̱ntu̱ | ya̱dā | ka̱dā | ca̱ | su̱na̱vāma̍ | soma̍m | a̱gniḥ | tvā̱ | dū̱taḥ | dhanvā̱ti̱ | accha̍ |
76 ||
ahargaṇe vaikalpikī maitrāvaruṇasya hāra yojane puronuvākyā (2) ‘parā yāhi maghavan ( ṛ0 3|
53|5 ) ityanūcya jāyedastaṃ
maghavan' iti sūtre viśvāmitrastriṣṭubhā indraṃ tuṣṭāva | sūktaviniyoga ṛgvidhāne (ślo0 184)indrāparvateti sūktamāyuṣyaṃ drāviṇaṃ smṛtam || ṛco'yamarthaḥ | he maghavan dhanavannindra | astam | asu kṣepaṇe asyante kṣipyante padārthā atretyastaṃ gṛham | astaṃ pastyaṃ tannāmasu pāṭhāt ( nighaṇṭu 3|4 ) | tad gṛhaṃ jāyet jāyaiva | tathā seva sā jāyaiva yoniḥ puruṣasya miśraṇasthānam | u prasiddhyarthaḥ | sā yonirgṛham | kṛttiḥ yoniḥ iti tannāmasu pāṭhāt ( nighaṇṭu 3|4 ) | tathoktam | na gṛhaṃ gṛhamityāhurgṛhiṇī gṛhamucyate | vṛkṣamūle'pi dayitā yatra tiṣṭhati tad gṛham || prāsādopi tayā hīnaḥ kāntārādatiricyate | tasmāt tadit tatra jāyārūpe gṛhe eva yuktāḥ rathe yojitā harayo'śvāḥ tvā tvāṃ vahantu | jāyāṃ prāpayantu | vayaṃ tu yadā kadā ca tvadarthaṃ somaṃ sunavāma | somābhiṣavaṃ karavāma | ṣuñ abhiṣave loṭ | yadvṛttānnighātābhāvaḥ | tadasmābhiḥ prahito dūto agniḥ indramāvaheti | tvā tvāmacchā''bhimukhyena dhanvāti gacchet | dhanvatir gatyarthaḥ ( nighaṇṭuḥ 2|14 ) | agniṣṭveti vigrahe tu tvā ta ityanudāttayoḥ ( ṛ0 prā0 5|32 ) iti ṣatvam | paṇerdhanamayajñiyamityartha āha-
9.69
kaikaṭyo kīkaṭadeśe bhavā gāvaḥ kīkaṭe yatra deśe kutsitā lokāḥ yajñakriyābhiḥ kimiti vadanti taddeśe gāvo'yajñiyā bhavanti | yathā kaikaṭyo gāvo'yajñiyāḥ taddeśe tathā paṇervaṇigvṛtteḥ "viprasyāyameva loko'sti na paraḥ" iti prepsornāstikasya dhanamayajñiyaṃ tasya gṛhe iti jñātvā yajñakāmaḥ kauśiko viśvāmitraḥ kuśikastvaiṣīrathiriti tadgotraḥ indraṃ parameśvaram | idi paramaiśvarye | taddhanaṃ tasya paṇerdhanaṃ tā gāvaḥ kīkaṭe bhavāḥ yayāce | asmābhirgāvo dhanañca tatrānupayuktaṃ tatropayuktaṃ kriyata iti |
kim | te | kṛ̱ṇva̱nti̱ | kīka̍ṭepu | gāva̍ḥ | na | ā̱'śira̍m | du̱he | na | ta̱pa̱nti̱ | gha̱rmam | ā | na̱ḥ | bhara̱ | pra'ma̍gandasya | veda̍ḥ | naicā̱'śā̱kham | ma̱gha̱'va̱n | randhaya | naḥ |
77 ||
9.71
kato ( vaiśvāmitraḥ ) triṣṭubhāgriṃ tuṣṭāva | paśupuroḷāśasya (1) sviṣṭakṛto yājyā niyuktā | "agni sudītim" iti yājyeti ( sāṃ0 śrau0 sū0 5|
19|11 ) ṛco'yamarthaḥ-he jātavedaḥ (2) | jātaṃ sarvaṃ vettīti jātavedāḥ | jātāni vedeti yāskaḥ ( ni0 7-20 ) | he agne tvāṃ gṛṇantaḥ (3) tvadviṣayāṃ stutiṃ kurvāṇāḥ vayamagni aṅganādiguṇopetaṃ sudīrti (4) śobhanadīptiṃ ata eva sudṛśaṃ (5) sarvairdarśanīyam īḍyaṃ stutyaṃ evaṃ vidhaṃ tvā tvāṃ namasyāmaḥ (6) havirbhiḥ pūjayāmaḥ | kiñca devāḥ ( asmābhiryajanīyāḥ ) indrādayo devāḥ aratiṃ (7) na vidyate ratirviṣayeṣu prītiryasyāsāvaratiḥ | nañsubhyām ( pā0 6|
2|172 ) ityuttarapadāntodāttatvam | dītimiti ca viṣayeṣvapyasaktam | amṛtasya devānnabhūtāyāḥ sudhāyāḥ
nābhiṃ nābhisyānaṃ tvāṃ havyavāhaṃ haviṣāṃ voḍhāraṃ dūtaṃ (1) devānāṃ dūtamakṛṇvan (2) akurvan | dūto dvividhaḥ vārttāhārī kāryakārī ceti | tatra tvāṃ kāryakāriṇaṃ dūtamakārṣuriti bhāvaḥ | tathā nigamāḥa̱gniṃ dūtaṃ vṛ̍ṇīmahe0 ( ṛ0 1.12.1 ) a̱gniṃ dūtaṃ prati̱ yadabra̍vītana0 ( ṛ0 1.161.3) | a̱gniṃ dūtaṃ pu̱ro da̍dhe0 ( ṛ0 8.44.3 ) | tvaṃ dū̱to ama̍rtyaḥ0 ( ṛ0 6.16.6 ) | dūtaṃ vo̍ vi̱śvave̍dasaṃ0 ( ṛ0 4.8.1 ) | ityādayaḥ | saramādūtītvaṃ darśayatitatra ṛk ( ṛ0 3.31.6 )-
vida̍t | yadi̍ | sa̱ramā̍ | ru̱gṇam | adre̍ḥ | mahi̍ | pātha̍ḥ | pū̱rvyam | sa̱dhrya̍k | ka̱riti̍ kaḥ | agra̍m | na̱ya̱t | su̱'pa̱dī̍ | akṣa̍rāṇām | accha̍ | rava̍m | pratha̱mā | jā̱na̱tī | gā̱t |
purā kilāṅgirasāṃ gāvaḥ paṇināmakairasurairapahṛtya nigūḍhe kasmiṃścitparvate sthāpitāḥ | te cāṅgirasastatprāptyartham indraṃ tuṣṭuvuḥ | tuṣṭaḥ sa indraḥ gavāmanveṣaṇāya devaśuna saramāṃ prāhiṇot | sā ca gavāmanveṣaṇaparā satī tatsthānamalabhata | tayā vijñāpita indraḥ tāḥ gāḥ ānīyāṅgirobhyaḥ prādāditi | 'saramā devaśunīndreṇa prahitā paṇibhirasuraiḥ samūde' iti yāskaḥ (ni0 11.25) | yadi saramā saraṇaśīlā | saramā saraṇāditi yāskaḥ (ni0 11. 25) | indreṇa gavāmanveṣaṇārthaṃ preṣitā devaśunī aṃdreḥ parvatasya rugṇa bhagnaṃ dvāraṃ vidata alabhata | vidaḷ lābhe | 'bahulaṃ chandasyamāṅyoge'pi' (pā0 6|
4|75) ityaḍabhāvaḥ | tadānīmindro mahi mahat pūrvyaṃ pūrvaṃ preṣaṇakāle 'annādinīṃ te prajāṃ kariṣyāmi' iti yatpratijñātam | sadhyaṅ itarairapi bhojyaiḥ saha pātho gavyādilakṣaṇamannam kaḥ | 'sahasya sadhriḥ' (pā06|
3|95) iti sadhryādeśaḥ | annamapi pātha ucyate pānādeveti yāskaḥ (ni06.7) | gavyādilakṣaṇamannamakārṣīdityarthaḥ | tasyai dattavānityarthaḥ | tataḥ supadī śobhanapādayuktā sā saramā akṣarāṇāṃ kṣayarahitānāṃ gavām agraṃ prāntaṃ nayata prāpnot | kuta ityata āha | yataḥ ravaṃ tāsāṃ hambhāravaṃ prathamā prathamaṃ jānatī satī accha ābhimukhyena prāptuṃ gāt jagāma | (1) acchābherāptumiti yāskaḥ (ni0 5.28 ) ||
ityādayaḥ |
bahuprajaḥ sīdatyevetyartha āha-