Nitimanjari 9.65
Nītimañjarīṭīkā 9.65
- Language
- Sanskrit
9.65
yadi rājñaḥ putro jaganmitraṃ yasyāsau jaganmitraḥ | rājñāṃ mānyaḥ | evaṃvidhairlakṣaṇairyukto'pi yadi bahuprajaḥ bahvī prajā yasyāsau bahuprajaḥ | gostriyo0 (pāṃ0 1. 2. 48) iti hrasvatvam | tarhi sīdatyeva | viśvāmitradṛṣṭāntena dṛḍhayati | yathā viśvāmitra ṛṣiḥ rājño gādhinaḥ putra iti rājaputraḥ viśvaṃ mitraṃ yasyeti jaganmitraḥ | mitre carṣau (pā0 6. 3. 130) iti pūrvapadadīrghaḥ | sudāsaḥ paijavanasya purohito babhūveti (ni0 2|24) rājamānyaḥ so'pi evaṃvidhalakṣaṇaḥ san bahuprajo'bhūt | tasya haikaśataṃ putrā āsuḥ ( sāṃ0 śrau0 sū0 16|26) iti bahuprajatvādasīdat | katham | hi yasmātsudāso rājño dhanamaharat | hṛñ haraṇe | acūcuradityarthaḥ |
taddarśanāyetihāsapūrvikā ṛk (ṛ0 3. 33. 1)-
pra | parva̍tānām | u̱śatī iti̍ | upa̱'sthā̍t | aśve̍ i̱vetyaśve̍'iva | vi̱si̱te iti̍ vi'si̍te | hāsa̍māne̱ iti̍ | gāvā̍'iva | śu̱bhre iti̍ | mā̱tarā̍ | ri̱hā̱ṇe iti̍ | vi'pā̍ṭ | śu̱tu̱drī | paya̍sā | ja̱ve̱te̱ iti̍ |
73 ||
purā kila viśvāmitraḥ paijavanasya sudāso rājñaḥ purohito babhūva | sa ca paurohityena labdhadhanaḥ anyaddhanaṃ (1) hṛtvā vipāṭśutudryoḥ saṃbhedamāyayau | anuyayuritare | athottitīrṣurviśvāmitro'gādhajale te nadyau dṛṣṭvottaraṇārthaṃ nadīstuṣṭāva |
tathā''ha yāskaḥ–"viśvāmitra ṛṣiḥ sudāsaḥ paijavanasya purohito babhūva | viśvāmitraḥ sarvamitraḥ | sarvaṃ saṃsṛtam | sudāḥ kalyāṇadānaḥ | paijavanaḥ pijavanasya putraḥ | pijavanaḥ punaḥ spardhanīyajavo vā amiśrībhāvagatirvā | sa vittaṃ gṛhītvā vipāṭchutudryoḥ sambhedamāyayau | (ni0 2|24)
tathānukramaṇī–kā. sa. 3|33 “praparvatānāṃ saptāenā saṃvādāe nadībhirviśvāmitrasyottitīrṣoriti” | tathā bṛhaddevatā (4 | 105-106)– sūkte preti tu nadyaśca viśvāmitraḥ samūdire |
105|| purohitaṃ sanni jyārthaṃ sudāsaḥ so'haraddhanam (2) || iti viśvāmitra striṣṭubhā nadyau tuṣṭāva | “viśvāmitrasya saṃvādaṃ nadyatikramaṇe japed” (3) iti viniyuktamṛgvidhāne (ślo0 177) |
ṛco'yamarthaḥ | parvatānāṃ śailānām upasthād utsaṅgād nirgatya uśatī samudragamanaṃ kāmayamāne viṣite bandhādvimukte (4) | ṣiñ bandhane | hāsamāne anyonyajave spardhamāne (5) hṛṣyantyau vā | hāsatiḥ sparddhāyāṃ harṣamāṇe veti yāskaḥ (ni0 9|39) |
aśve iva vaḍave (1) iva tathā gāveva śubhre yathā dve gāvau śobhamāne varttete tadvat śubhre śobhamāne | kiñca mātarā mātarau dhenū rihāṇe | lihū āsvādane śānac | lasya rephaśchāndasaḥ (2)| vatsaṃ jivhayā leḍhumicchantyau śīghraṃ gacchataḥ (3)| tadvat vipāṭ śutudrī etannāmake nadyau prajavete samudraṃ prati śīghraṃ gacchataḥ | [ atra niruktam (4) parvatānāmupasthāta upasthānāt uśatyau (5) kāmayamāne aśve iva (viṣite) (6) vimukte iti vā | viṣaṇṇe iti vā | hāsamāne (7) hāsatiḥ sparddhāyāṃ dṛṣyamāṇe vā gāvāviva śubhre śobhamāne mātarā saṃrihāṇe (8) vipāṭ (9)-
chutudyau (1) payasā prajavete (2) (ni0 9|39 )] javete-tiṅūḍatiṅaḥ (pā0 8|