Manava Dharmashastra 13: athasaptamo'dhyāyaḥ
Manuṭīkā 13
- Language
- Sanskrit
Contents
athasaptamo'dhyāyaḥ
13.p1
oṃ namaḥ śivāya || || rājadharmāniti | nṛpatinā yathācāreṇa bhavitavyaṃ vīkṣyadṛṣṭādṛṣṭārthānikrataṃ vyānukathayiṣyāmi | tathā yena prakāreṇa rājñautpattiryathā ca mahaṣṭā dṛṣṭādṛṣṭārthaphalasaṃpattistadvakṣyāmi |
13.p2
2 || arājakaiti | yasmātpūrvamavidyamānarājake asminjagati bhayena sarvatatpracalati sati asya jagatorakṣārthaṃ hiraṇyagarbhorājānamasṛdvān tasmāttenarakṣaṇaṃkartavyam |
13.p3
3 || kathamasṛjadityāha indrānilayamārkāṇāmiti | indravāyuyamādityāgnivaruṇacandravaiśravaṇānāṃsaṃbandhinoṃśānsārabhūtānniṣkṛṣya rājānamasṛjat |
13.p4
4 || yasmāditi | teṣāṃmindrādīnāṃdeveśvarāṇāṃ saṃbandhibhyaḥ aṃśabhyoyasmānnṛpatiḥkṛtaḥ tasmādevaprāṇinovīryeṇādharīkaroti |
13.p5
5 || tapatīti | eṣacarājāpaśyatāṃttvavīryeṇa cakṣūṃṣimanasiṃca ādityavatsantāpayati na cainaṃrājānaṃ vīryeṇā tiśayogātkaścidapi pṛthivyāmābhimukhyena vīkṣituṃśaknoti | evaṃ cendrāṃśāṃkṣodbhavatvānukathanārtham |
13.p6
6 || saiti | pratāpeyuktastejasvītyādivakṣyamānāt | ādityatulyavyāpārakaraṇādasāvalaukikaśaktiyogena tāsu kriyāsu rājāgnivvāyvarkādityacandrayamavaiśravaṇavaruṇendratulyobhavati |
13.p7
7 || bālopīti | bhūpatirbālopi manuṣyabuddhayā nāvajñeyoyasmāddevāṃśodbhavatvānmāhṛtyeṣā devatā manuṣyarūpeṇāstaṃ |
13.p8
8 || ekamiti | agniranupāyasevinaṃmanuṣyamekamevadahati | rājāgniḥpunaḥpaśudhanasamūhasahitaṃ aparādhisaṃbandhibandhuvargamapi nāśyati | tasmādasau nāvamaṃtavyorājāgnirinna vināśakatvānnacasnehātiśayatādarśanena taṃpratyāśvasanīyaṃyatmāt |
13.p9
9 || kāryamiti | sarājā prayojanaṃparyālocyātmaśaktideśakālauca lehaivairakaraṇocitaiḥ samyagavekṣya śāstravyavasthāsiddhayarthaṃ mitraśatrumadhyasthatayā muhurmuhurnānāvidharūpaṃkurute |
13.p10
10 || yasyeti | yasmādasāvaṃśādyaṃśodbhavatvādvaśyādisarvatejoyuktastatmātsatāyāṃprasannatāyāṃmadhyetīśrīrvasati || evaṃcaśrīkāmenāsau ārādhanīyovīrye tadīye śatru parājayaścāste | ataḥśatruvināśakāmenāpyasāveva paricaraṇīyaḥ | krodhe ca tadvate mṛtyustiṣṭhati tasmānnakadācidasau kopanīyaḥ |
13.p11
11 || tamiti | yomanuṣyastadgīryātiśayānabhijñatayā tasya pratipakṣobhavati saniḥsaṃśayaṃ vinaśyati | yasmāccasya samanantaraṃvināśārthaṃ rājā manaḥsaṃkalpayati |
13.p12
12 || yataevaṃ tasmāddharmamiṣṭeṣuvartayetaṃnnarādhipaiti | tasmānnareśvaraātmavahvabhepu śāstraviruddhāryādṛṣṭārthāyāṃvyavasthāmiṣṭānāmeṣāṃvartitavyaṃ itiniścinuyāt | evamapriyeṣvāpa yacchāstrāviruddhaṃvahikkaraṇīyādīśvetāṃvyavasthāṃnātikramet |
13.p13
13 || tadarthamiti | rājñaḥprajāpālanākhyaprayojanasiddhyarthasarvaprāṇināṃcarakṣitāraṃ caurādyupadravasaṃrakṣaṇena ca samyakdharmaghaṭanāddharmaṃ tvaśarīrāccoddhṛtaṃ brāhmaṇasya yattejastenārnamitaṃdamanāddaṇḍaṃ pūrvaṃprajāpatiḥ sṛṣṭavāṃstaṃviṇārājatvānupapatteḥ |
13.p14
14 || tasyeti | antaḥsaṃjñābhavantyetaiti sthāvaraṇāmapicaitanyasyoktatvāt chedanādidaṇḍabhayenavṛkṣādisthāvarāṇyopa phalapuṣpādidvāreṇopabhogārthasaṃpadyanteniyatakālaṃ puṣpādidānavyavasthāṃnātikramanti kiṃ punarjaṅgamāni |
13.p15
15 || tasmāt namiti | taṃ daṇḍaṃ grāmyāraṇyādidivānaktādyaparādhakatvādbhājakatvasyagatadeśakālau vicārya aparādhisaṃbandhica śarīradhanasāmarthyavedādhyayanādi samyagavekṣya anyāyakāriṣu nareṣu a-
13.p16
parādhānurūpaṃkurvīta ityamātyādiviṣayamidaṃ vyavahāriṇāmprabhavantamanubandhaṃ parijñāyetivakṣyamāṇatvāt |
13.p17
16 || daṇḍehetutannadroddṛtvasya sadaṇḍaeva rājā saevamanenaivanyāyena saeva puruṣoparādhyānetā saevacanetrādaṇḍanāyakaḥ senāpatyādiḥsaevacānuśāsitā dharmādhikṛtorāṃjasthānīyaḥsaeva caturṇāmapi brahmacaryāśramāṇāṃdharmānuṣṭhānepratibhūrivānusthāpakatvāt smṛtaḥ |
13.p18
17 || yataevaṃtasmāt daṇḍaiti | daṇḍabhayādeva rājādiśāsanaṃprajānāṃnivartate | atodaṇḍaeva sarvāḥprajāḥ kartavyāḥiti tu sthāpayati na rājāśārūṃvā daṇḍaevacāsādhubhyaḥsādhūnrakṣati supteṣu cāpi rakṣyitṛṣu daṇḍaeva jāgarti tadbhayādeva caurādīnāṃ apravṛtterdaṇḍaevadharmaṃvidvāṃsomanyante aihikāmutrikadaṇḍabhayāddharmapravṛtteḥ |
13.p19
18 || samīkṣyetiti | sadaṇḍodeśakālādi vicārya samyak lobhādiparityāgena kṛtaḥ sarvāḥ prajāḥ sānurāgāḥ karoti | avicārya punaḥ kṛtodṛṣṭādṛṣṭebhyaḥ kartāraṃnāśayati |
13.p20
19 || yadīti | yadi rājā'nalasobhūtvā daṇḍārheṣu daṇḍaṃna kuryāt yathā śūlyāmatsyānniṣādādibhirnirbhayaiḥ śūle pacyante evaṃbalātiśayayuktādurbalānpaceyuḥ |
13.p21
20 || adyāditi | yadi daṇḍīnabhaviṣyattadā devebhyaḥ dattaṃ atyantāpasadaḥ kākopi puroḍāśākhyaṃhavirātsyat tathātyantādhamaśvāpi yavāgvādi havirlekṣyannaca kasyacitkasmiṃścitsvāmitvaṃbhavet | brāhmaṇakṣatriyādīnāṃcotkarṣāpakarṣavaiparītyaṃpravarteta |
13.p22
21 || sarvaiti | sarvaḥ kaścillokodaṇḍena sanmārge sthāpyate tasmānnisargaśuddhonaraḥ kṛcchreṇa labhyate tathā sarvamidaṃjagaddaṇḍabhayādavaśyakartavyopakārāya pravartate |
13.p23
22 || devadānavarakṣāṃsigandharvāiti | devādayaḥ prathamādhyāyoktabhedāḥ pataṅgāḥ pakṣiṇaḥ uragāḥsarpāye tepi sakalajagadutpattyanuśāsanakāraṇarūpeśvarasaṃbandhibhayapīḍitāḥ santovarṣadānādyupakāraṃca dānavādayona kurvanti | tathācādhvaryavaśrutiḥ|| bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaiti |
13.p24
23 || duṣyeyuriti | daṇḍasyākāraṇādanyāyena ca karaṇāt sarve brāhmaṇādayovarṇāstaretarastrīgamanena saṃkīryeran sarvāśca dharmārthakāmamokṣārthāḥ śāstramaryādāutsīdeyuḥ | evaṃcāgnau prāstetyādi parasparopakārāya pravartate |
13.p25
24 || yatreti | yatra rāṣṭre śyāmavarṇaulohitanetraitthaṃbhūtaḥ śāstrapramāṇakādhiṣṭhātṛdevatārūpodaṇḍaḥ pāpakṛnnāśayitā vicarati tatraprajāna vyākulībhavanti yadi daṇḍapraṇayanakartā rājādiḥ samyagvicārayati|
13.p26
25|| tasyāhuriti | tasyadaṇḍasya kartāraṃkṣatriyamabhiṣekādiyuktaṃyathopalabdhābhidhāyinaṃvimṛśyaqāriṇamūhapohasamarthaṃprājñopetaṃdharmārthakāmānāmitaretarānuṣṭhānakuśalaṃmanvādayaāhuḥ |
13.p27
26 || tamiti | taṃdaṇḍaṃrājā samyakkurvan dharmārthakāmairvṛddhimeti | yaḥ punaḥ rāgapradhānaḥ krodhanaḥ chalodveṣī rājāṃnasamyakkūrutena daṇḍenainavātyantakopāddharmādvā vinaśyate |
13.p28
27 || daṇḍaiti | yatoyattatsumahattejaḥ sadaṇḍaḥ sahajādevāvinayaśūnyātmabhiśca duḥkhena kartuṃśakyate | nyāyavartinaṃrājānameva putrādibāndhavasahitaṃvināśayati |
13.p29
28 || tataiti | sabandhunṛpatināśāttantaraṃsadaṇḍovakṣyamāṇaṃdhanadurgādi durgerāṣṭraṃcadeśaṃpṛthivīlokaṃjaṅgamasthāvarasahitamindrapradānajīvinodevāityatastadabhāvādantarikṣagatān ṛṣīṃśca devāśca pīḍayet |
13.p30
29 || so'sahāyenamūrkheṇeti | sadaṇḍo'vidyamā namantryādisahāyaina mūrkheṇa lobhavatā śāstrasaṃskārakṣārutabuddhinā dyūtādiviṣayasaktena rājñā śāstramaryādayā kartumaśakyaḥ |
13.p31
30 || śucineti | arthādiśaucayuktena jitendriyatvātsatyapratijñena śāstrānatikramavartinā sahāyena prajñāvatetyevaṃpūrvo ktadoṣapratipakṣabhūtaguṇayuktenarājñā samyakkūdaṇḍaḥkartuṃśakyate |
13.p32
31 || svarāṣṭrenyāyavṛttiriti | ātmarāṣṭre śāstramaryādayā varteta | śatruviṣaye punastīkṣṇadaṇḍobhavet | snigdheṣu ca mitreṣu kāryamitreṣu akuṭilaḥ syāt brāhmapūrvacālayaṃtadaparādhenṛtavatsu kṣamāyuktaḥ syāt |
13.p33
32 || evamiti | evamācārasya rājño'yaṃtatkṣīṇakośasyāpi jalaitailaviṃdusekādvā loke khyātiḥvistarameti |
13.p34
33 || ataiti | etasmādācārādviparītādācāratorājñojitendriyasya ghṛtavinduśvivodakakhyātiḥsaṃkocamupayāti |
13.p35
34 || sveṣvaiti | krameṇa svadharmaratānāṃsarveṣāṃtrāhmaṇādīnāṃvarṇānāṃbrahmacaryādīnāṃcāśramāṇāṃtrakṣaṇaṇa rājā rakṣitā sṛṣṭaḥ | uttaravivakṣārthamuktavān|
13.p36
35 || teneti |
13.36.1
brāhmaṇāniti | aharahaḥ pratarutthāya brāhmaṇānṛgyajuḥsāmākhyavidyātrayagranthārthapāragāntrivuṣovakṣyamāṇānvīkṣikīdaṇḍanītyabhijñān seveta tadājñāṃcānutiṣṭhet | 38 || tebhyaiti | yadyapyaśakyaśāstrābhijñatayā sahajaprajñayā vātivinītobhavati tathāpyatiśayyārthaṃtebhyobrāhmaṇebhyonītimārgennityaṃśikṣeta yasmānnītipradhīnorājā na kadācidapi naśyet | 39 || bahavaiti | bahavorājānohastyaśvakośādimṛddhvayuktāpi avinītatayā naṣṭāḥ anye punarvānavāsinoaparicchadāpi vinayatvena rājyāni prāptavantaḥ | 40 || tathā ca venaiti | venonahuṣaśvāpipijavanasya ca putraḥ sudānāmasumukhonimiśvavinayānnaṣṭāḥ | 41 || pṛthuriti | pṛthumanū vinītatayā rājyaṃprāptavantau | vaiśravaṇaśva vinaye sati dhanaiśvaryaṃprāptavān | gādhiputraśva viśvāmitraḥ kṣatriyaḥ san tenaiva śarīreṇātyantaduṣprāpaṃ brāhmaṇyaṃdhvinayayogātprāptavān tasmādvṛddhebhyovinayamadhigacchet | 42 || traividyebhyaiti | ṛgyajuḥsāmākhyavidyātrayādhyāyibhyaṛgyajuḥsāmārakhyāṃtrayīṃvidyāṃ abhyaset | natuśikṣayet | samāvṛttasya rājyādhikārāt brahmacaryāvasthāyāmevādhigacchet | daṇḍanītiṃcārthaśāstramarthayogakṣemopayoginīṃśāśvatīmanādipāraṃparyāyātāṃ tebhyaevaśikṣeta | tathātarkavidyāṃcādhyātmikāṃsāṃkhyādividyāṃpara maṇḍaladūtoktipaṃktyādyupayoginīṃ abhyudayavyasanakāleṣuca harṣāviṣādānutpādakāriṇīṃśikṣeta | tathā kṣatriyaṛṣivaṇijyādipaśupālanādivātāṃ tannimittacaraṃbhānnapravṛttīrdhanopacayāhetūna lokatastadvidhebhyaḥkārṣakādibhyaḥśikṣet |
13.36.2
43 || indriyāṇāmiti | cakṣurādīnāmindriyāṇāṃ viṣayaśaktiparihāre nityakālamabhiyogaṃkuryāt | sajitendriyaḥprajāvaśīkartuṃśaknoti | 44 || daśeti | daśakāmodbhavānivakṣyamāṇāni nityavyasanāni krodhajāni cāṣṭau duḥkhāvasānāni yatnataḥpariharet | 45 || kāmajeṣviti | yasmātkāmodbhaveṣu vyasaneṣu rājāprasaktodharmārthahārniṃprāmoti | krodhajeṣu ca saktaḥsarvadravyatvātmakatikopesati prāṇairviyujyate | 46 || mṛgayeti | ākheṭakārthamṛgavadhākṣādikrīḍāsakalamapivigrahetubhūtodivāsvāmaḥṛdoṣavacanaṃstriyomadomadyapānakṛtaḥtūryatrikonnṛtyagītavāditrāṇi animittaśvānugamanamityeṣadaśaparimāṇovyasanavargo'bhilāṣaviśeṣājjāyate | 47 || paiśūnyamiti | paiśūnyaṃ avijñātadoṣatriṣkaraṇam | sāhasaṃsādhornihṛṣṭakarmaviniyogobandhanaṃvā | drohaśchadmavadhaḥ | īrṣyā parasyātmanāsadguṇasāmānyākṣamaṇam | asūyā paraguṇastavāmarṣaṇam | arthadūṣaṇaṃmāprānāṃ arthānāmadānaṃprapahārovā | vākpāruṣyamākrośādi daṇḍapāruṣyaṃtāḍanādi | itiaṣṭaparimāṇovyasanasaṃghaḥkrodhājjāyate | 48 || dvayoriti | dvayorapyetayoḥkāmaḥkrodhavyasanavargayoḥsvayaṃkāraṇabhūtaṃsarvaismṛtyupanibandhagranthakārāmanyante | taṃlobhaṃyatnataḥpariharet | yasmādettasamudbhavametadguṇadvayaṃsarveṣāṃlobhomūlaṃkaściddhanalipsayā kaciccharīrasukhalobhena pravṛtteḥ | 49|| pānamiti | madaparyantaṃpānamakṣa krīḍāstrī saṃgayogomṛgayācetyetatkramapaṭhitaṃ kāmajagaṇamdhvādhīneṣuvyasaneṣu catuṣkamatiśayena duḥkhahetuṃbahutaraduḥkhahetutvānjānīyāt |
13.36.3
50 || daṇḍasyeti | vākpāruṣyārthadūṣaṇātmakaṃ trikaṃ krodhajavyasanagaṇamadhyāddoṣabhūyastvesatisarvadoṣahetuṃbruvyeta | 51|| saptakasyāsyeti | asya pānadaṇḍapātanādeḥ kāmakrodhodbhavasya saptaparimāṇagatasya vyasanagaṇasya sarvasminneva rājamaṇḍale prāyeṇāvasthitasya yadyatpūrvapaṭhitaṃvyasanaṃtattatparasmādduṣṭataraṃpraśastātmājānīyāt | dyūtātpānaṃduṣṭataraṃ tatrahiṃsaṃjñāpraṇāśādayonītiśāstroktādoṣāḥ dyūteṣu pākṣikīdhanāptirapibhavati | strīvyasanāt dyūtaṃduṣṭataraṃ tatrahivairodbhavodvādayonītiśāstroktādoṣāḥ strīvyasanepunarapatyotpādaalign="right"iguṇayogotpattiḥ | mṛgayāyāścastrīvyasanaṃdoṣavat tatrahikāryāntarādarśanādayonītiśāstroktādoṣāḥ | mṛgayāyāṃpunarvyāyāmādināguṇayogopibhavati | evaṃkāmajacatuṣkasya pūrvapūrvapāpīyaḥ | krodhajānāmapi vākpāruṣyāddaṇḍapāruṣyaṃduṣṭaṃ aṅgacchedādinā aśakyapratīkāratvāt | vākpāruṣyepunardīnasanmānādinā atipratisaṃdhānam | arthadūṣaṇādvākpāruṣyaṃduṣṭataram | araṃtudākrośanasantāpopaśamanasyaduḥsahatvāt | arthadūṣaṇaṃpunaḥpracuratarārthadānena parihartuṃpāryate | evaṃtrodhajatrikasyāpi pūrvapūrvapāpīyo'taścayadyadduṣṭataraṃ tattadvyasanaṃpariharet | 52 || vyasanasyeti | mṛtyuvyasanayormadhye vyasanaṃduṣṭataraṃyasmādvyasanī yāvaddīrghakālaṃjīvati tāvatāvacchāstrārthātikramādhikyādadhikataraṃnarakaṃgacchati | avyasanī punarmṛtaḥ śāstrānuṣṭhānāt svargaṃvrajati |
13.36.4
53 || maulāniāta | pitrādyanvayāyātān snehātiśayenāvyabhicārārthaṃ dṛṣṭādṛṣṭārthaśāstrajñān dṛṣṭādṛṣṭamaryādānulaṅghanārthaṃvikrāntān śarīrānapekṣaṃpravṛttyarthaṃ punaḥkṛtarājakāryānsaṃmohena karmasaṃpattyarthaṃ | kulīnān kulābhimānena avyabhicārārthe | dharmārthakāmabhayaviṣaye cāraprayogāddhi dvāreṇa kṛtaparīkṣān śuddhāna sapta cāṣṭau vāmātyānsahāyabhūtān mantrādeḥ kurvīta | 54 || yasmādapīti |
13.60.1
ḥ karmajātaṃyatkartavyaṃtadyatsaṅgyākairmanuṣyaiḥ saṃpadyate tatsaṅgyānanalasāṃścaturāṃstatkarmajñān kurvīta |
62 || dūtamiti | dūtaṃca dṛṣṭādṛṣṭārthaśāstrārthapāragamivi tasyābhiprāyasūcakasya vākyāyavyāpāraviśeṣasyākārasya cābhiprāyasūcakasya śarīravikārasya ceṣṭāyāśca kavacāyudhabhojanātmikāyāvijñātāramarthaśaucādiyuktaṃkulīnekurvīta|
63 || yasmāt anuraktaiti | anurāgavānarthaśaucayuktobhedyarthaparihārārthaścaturaḥ kālānatikramārthaṃsmaraṇavān samayasadeśārthaṃdeśakālajñaḥ tadanurūpe vyavahārārthaṃtvārūpipriyadarśanenādeyavākyatatvārthaṃcaturoyovāgmī puruṣasaṃdeśakathanārthaṃsaṃskṛtavicitrābhidhāyi uktipratyuktisāmarthyārtha ityevaṃvidhodūtorājñaḥ prakarṣeṇeṣyate |
64 || amātyaiti | senāpatau hastyaśvarathapadātyātmake daṇḍāyataḥ tadicchāyatasyopacayaḥdaṇḍecahastyādikenītyarthovyāpāra āyatastadabhāve nītyabhāvāt | rājani cārthāgāradeśāvāyattau tadicchayā vṛddhikṣayotpatteḥ dūte ca sandhivigrahāvāyattau tadicchayā tatpravṛtteḥ|
65 || dūtaiti | dūtarastatkuruteka rmābhidyanteyenabādhavāḥ || yasmādataeva bhinnānāṃsandhānotpādane samarthaḥ saṃhatānāṃca bhedane tathā pararāṣṭre vyavaharati yena saṃhatābhidyante tasmāt dūte sandhiviparyayāvāyattau cetyetannirgamārthamāha |
13.60.2
66 || savidyāditi | sadbhūto'prakāśābhirākāraceṣṭābhirātmīyābhiḥ parasya rājñomukhavikāśavaivarṇādyākāraṃharṣaviṣādasūcitaṃiṅgitāsvedavepathuromāñcādyātmakaṃ pañcasandhivigrahasabhiprāyasūcakaṃceṣṭāṃca vāhanāyudhasaṃskārodāsīnātmikāmutsāhamūcanīṃjānīyāt | abhilaṣitaṃtunopekṣitamiti jānīyāt kṛtyeṣu ca kruddhalubdhabhītāvamāniteṣu taddhṛtyeṣu kartumiṣṭasaṃgrahaṇam |
67|| buddhveti | pararājasaṃvandhi kartumiṣṭamaśeṣaparamārthatojhātvā tathā dūtoyateta yathā svāmināśa dvāreṇa tasyātmanāśona bhavati|
68||jāṅgalaṃ sasyasaṃpannamāryaprāyamanākulamiti | alpodakatṛṇoyastu pravātaśca rātapaḥ jñeyaḥ saṅgaṅgalodeśaititathāvidhaṃdeśaṃpracuradhānyādikaṃ bahudhārmikajanaṃ rogamaśakādyupadravānākulaṃ phalakusumodyānādiyutaṃ nacāṭavikādisāmantanivāsinaṃ karṣakādīnāṃsukhopajīvyaṃ āśritya rājānivāsaṃkuryāt |
69 || dhanvadurgamiti | dhanvadurgamantarudakaṃ bāhyataḥ samantātpañcayojanamātramarubhūmyupetam | mahīdurgaṃ dṛḍhaṃvapropaniruṃtaṃ vistārādviguṇocchrāyadvādaśahastādhikocchratopariyuddhārthagavākṣādiprākāropetam | aṃbudurgaṃ bāhyato'gādhānāśnāvakodakaparivṛtam | vṛkṣadurgaṃ bahiḥsamaṃtāt tatoyojanamātraṃvyāpyāsti saṃhatamahāvṛkṣopetam | manuṣyadurgaṃsamantato'vaschāpitahastyaśvapādavyupetaṃ āyudhāvikrāntapuruṣam | giridurgaṃ parvatapṛṣṭhamatidurārohaṃ atisaṃkaṭairvārmāgānugatam | antarnadīprasravaṇādi udakayuktaityevameteṣu durgeṣu madhyādanyatamaṃdurgamāśritya puraṃkuryāt |
13.60.3
70 || sarveṇatuprakāreṇeti | yataeṣāṃdurgāṇāṃmadhyāt bahuguṇabhūyastvena giridurgapraśasyate iti giridurgaṃsarvaprayatnena samāśrayet |
71 || trīṇyādyānyāśritāstveṣāṃmṛgagartaśayāḥpureti | eṣāṃdurgāṇāṃmadhyāyāni trīṇi dhanvamahīvṛkṣadurgāṇi mṛgādayaāśritāḥ| tatra dhanvadurgaṃmṛgairāśritam | mahodurgaṃbilāsādairnakulādibhiḥ | aṃbudurgamudakacāribhiḥ kūrmādibhiḥ uttarāṇi trīṇivṛkṣanṛgiridurgāṇi krameṇa plavaṅgamādayaāśritāḥ| tatravṛkṣadurgaṃvānarairāśritaṃ | nṛdurgaṃmanuṣyaiḥ | giridurgaṃdevaiḥ |
72 || yatheti | yathaitānmṛgādīn durgavartinovyādhādayaḥśatravaḥnāhiṃsanti aśaktatvāt evaṃdurgāśritaṃrājānaṃna śatravaiti |
73 || ekaiti | yasmādekodhanuṣkaḥ prākārasthaḥ parakīyānāṃśatasya yoddhuṃśaknoti tasmāddurgakartavyatayopadiśyate |
74 || tasmāditi | taddurgaṃkhaḍgādyayudhadhanadhānyāśvādivāhanabrāhmaṇatakṣādiśilpiyantraghāsodakasammṛddhaṃkāryam |
75 || tasyeti | tasya durgasya madhye sudṛḍhaṃ paryāptapṛthagāyudhānāṃśālāyupetaṃprākāraparikhādirakṣitaṃsarvartukaṃphalapuṣpādiyogena sarve ṛtavoyatra sudhādhavalidīrghikādijalayuktaṃvṛkṣāśritaṃgṛhamātmanaḥ kārayet |
76 || taditi | tadgṛhmadhiṣṭhāya samānavarṇāṃpraśastalekhātilakādilakṣaṇopetāmaśukulīnāṃmanoramāṃtvākṛtimācārādisaṃpannāṃbhāryā upayacchet |
77 || purohitamiti | purohitaṃcātharvaṇavidhijñaṃkurvīta | ṛtvijaśvasūtrakāroktaprakriyayā vṛṇuyāt | te cāsya rājñogṛhmoktāni śrautāni karmāṇi kuryuḥ |
13.60.4
78 || yejateti | rājāśvamedhapuṇḍarīkādīn nānāprakārān paryāptadakṣiṇān yajñānkuryāt | brāhmaṇebhyaḥsvīyān gṛhaśayyādīn bhogān dhanāni ca suvarṇādīni dharmārthaṃdadyāditīdamadhikaṃrājñoyāgadānamavaśyakartavyamucyate |
79 || sāṃvatsarikamiti | āmairhitakāribhiruktaguṇaiḥ amātyairvārṣikaṃvakṣyamāṇaṃdhānyādikaṃrāṣṭrādānāyayet | śāstraṃpradhānaśva loke karaśulkādiṣu syāt rāṣṭrīyeṣu pitṛvatsnehādinā varteta |
80 || adhyakṣāṃniti | tasyakāryāṇyavekṣerennṛṇāṃkāryāṇikurvatāṃ || tatratatrahastyaśvāyudhārthādisthāneṣvadhikṛtānvipreśritaḥtatratatkarmakuśalānvividhānpṛthakpṛthakkuryāt | nacāsyākṣateṣuteṣuhastyaśvavādisthāneṣu tadaupayikāni kāryāṇi kurvatāmanuṣyāṇāṃsarvāṇikāryāṇisamyakkaraṇārthamavekṣeran |
81 || āvṛttānāmiti | nṛpāṇāmakṣayohyeṣanidhirbrāhmovidhīyate || yatogurukulānnivṛttānāṃbrāhmaṇāṃnāṃniyamatodhanadānena pūjāṃca kuryāt yasmātsoyaṃnidhirivanidhiḥ brahmasunihitodhanāṃdiṣu vinaśvarorājñāṃśāstreṇopadiśyate | brāhmayākhyajanmāntarepi sunihitobhavati |
82|| neti| taṃtrāhāryaṃvirodhina caurānāpiśatravohanti| anyanidhivannāpi mṛtsaṃsogādinā naśyati | tasmādyoyamakṣayonidhirbrāhmaṇākhyanidhirjanmāntare uccamānantaphalāvāptaye rājñā dhanādirbrāhmaṇeṣu nidhātavyaḥ|
83|| naskandataiti | agnihotrādyāhuteḥ kila sravaṇacalananāśākhyādoṣābhavanti | ataśca karmavaiguṇyaṃtatpunaretadbrāhmaṇamukhānau hutaṃ brāhmaṇasya yaddattaṃnna sravati na cati nāpi dāhādīnā kaśācit vinaśyati tasmādetaddoṣāsaṃbhavānnihotrādibhyaḥ śreṣṭhamiti prakṛtadānastutiparametat |
13.60.5
84|| samamiti | sahasraguṇamācāryeanantaṃvedapārage | brāhmaṇavyatiriktaviṣaye upakārakatvarūpeṇa yaddānaṃna dānapratigraharūpeṇa tatra tadabhāvāttatsaṃmayasya deyadravyasya yatphalaṃśrutaṃttattatonātyutkṛṣṭaṃ iti prāpyate | evaṃtanmātnopajīvinī brāhmaṇe pūrvāpekṣayādviguṇaphalamevaṃprakrāntādhyayane lakṣaguṇaṃphalaṃ samastaśākhādhyāyini anantaphalam|
85||pātrasyahaviśeṣeṇaśraddadhānastathaivaca || alpaṃvābahuvāpretyadānasyāvāpyatephalaṃ||adhyayanaṃvijñānatapoyuktatayā pātratāratamyamapekṣya śraddhātāratamyaṃcānyaṃvā bahu cāparalauke vā dānasya phalaṃ propyate|
86 || samottamādhamauriti | samādhikahīnabalaiḥ rājabhiryuddhārthamāhūtoprajārakṣaṇodyataḥ kṣatriyeṇāhūtenāvaśyaṃyoddhavyamityevaṃkṣatradharmasaṃbhāvayan saṃgrāmānna nivarteta |
87 || saṃgrāmeṣviti | yuddhebhyo'parāṅmukhatvaṃprajānāṃpālanaṃbrāhmaṇānāṃparicaryetyetadrājñāṃprakṛṣṭaṃsvargādisādhanam |
88 || tathāca āhaveṣviti | mahīpālāḥ mithaḥ spardhamānāḥ saṃgrāmeṣvitaretaraṃhantukāmāḥ prakṛṣṭayā śaktyā sammukhaṃyudhyamānāḥ svargaṃgacchanti |
89|| nakūṭairiti | nakarṇikairnāpidigdhairnāgninajvalitatejanaiḥ|| saṃgrāme yuddhaṃkuvan kūṭaśastrādibhiḥ śatrūn hanyamānopi kṛtakarṇākāraphalakairrnāpi viṣaliptairna cāgnivvālitaphalakaiḥ|
90|| naceti | yuddhabhūmityaktā sthalamārūḍhaṃnapuṃsakaṃbaddhāñjalimuktakeśopaviṣṭaṃtvadīyohamityevaṃvaktāraṃ na hanyāt |
91|| nasuptamiti | suptaṃvigatasannāhaṃ aparidhānānāyudhapradhanaprekṣakān anyaiścayudhyamānān na hanyāt |
13.60.6
92 || nāyudhavvyasanaprāptamiti | bhagnarāyudhaṃhataputrādikaṃtrahāropetaṃbhītaṃ saṃgrāsapratitivṛttaṃśiṣṭācāraṃ smaran na hanyāt |
93 || yastvi-
ya bhītaḥ parāṅmukhobhūtaḥ saṃgrāme śatrubhirhanyate'pi yadi tathāpi prabhoryatkiñcitpāpaṃttatsarvamāpnoti pāpaṃtasya bhavatītyetāvadatra vivakṣitaṃ | anyaṃvā kathayati apāpe prabhau pāpābhāvaprasaṅgena ca prabhoreva tatprāyaścittenenāsau duṣkṛtātpramucyate | bhartṛgrahaṇādamātyasyāpi parāvartanādidoṣaeva nabhrakṛtasyeva rājñaḥ |
94|| yadvitti | asya ca parāṅmukhahatasyayatkiñcitparalokārthasukṛtamarjitamasti tatsarvaṃprabhorbhavati |
95|| rathāśvamiti | rathāśvahastidhvajahiraṇyadhānyapaśudāsyātmakaṃsarvāṇi guḍlavaṇādīni kupyatāmralohādi yoyatparānvajitya harati tasyaiva tat bhavati na rājñaḥ |
96|| rājñeceti| yadyapi yoyajjayati tasya tadyuktaṃtathā ca yadyattatra śreṣṭhantattat rājñebhṛtyādadyuḥ | māhendramuddhāramuddharanvṛtraṃhatvetyevamādikātravaidikīśrutiḥ | yaccāvibhāgena jitaṃ tadrājñā sarvayodhebhyodātavyam |
97 || eṣaiti | eṣovigarhito'nādipāraṃparyāyātoyodhadharmauktaḥ | tataḥ saṃgrāme śatrūna hiṃsan kṣatriyaetaṃdharmena parityajet |
98 || alabdhamiti | ajitaṃbhūhiraṇyasuvarṇādi jetuṃyalaṃkuryāt | jitaṃca yatnatorakṣet | rakṣitaṃcavṛddhiṃnayet | evamasya mahādhanatvāt svaparaparibhavona bhavati | vardhitaṃca pātrebhyodadyāt | tathāsati paralokābhyudayopyasya bhavati |
99 || etaditi | etadarjanarakṣaṇavardhanadānātmakaṃcatuḥprakāraṃ puruṣakārasya prayojanaṃjānīyāt | atosyānalasaḥ sarvadānuṣṭhāne yatnaṃkuryāt |
13.60.7
100 || alabdhamiti | arjitaṃhastyaśvarathapadyātyāmakena daṇḍena jetumicchet | jitaṃca śāstradṛṣṭena pratyavekṣaṇena rakṣet | rakṣitaṃca vṛddhayarthairupāyaiḥ sthūlapathādibhirvardhayet | vardhitaṃca yadadhikaṃtatparalokārthapātrebhyodyādat |
101 || nityamiti | hastyaśvarathapadātyātmakodaṇḍonityamudyataḥ kṛtayuddhādiśikṣyābhyāsoyasya satathā syāt | nityaṃca vivṛtaprakāśīkṛtaṃ sīmāṭavyādi deśodyatāyudhaṃsannaddhapuruṣamāraṇena pauruṣaṃparākramoyasya satathā syāt | nityaṃsaṃvṛtaṃguptaṃsaṃvāryagopanīyamantrakṛtyotthānāni yasya satathā syāt | sarvadā ca śatrorvyasenāpekṣaṇakṛtyadūṣaṇādinā chidrānveṣaṇaparaḥ syāt |
102 || nityamudyatadaṇḍasyeti | yasmānnityodyatadaṇḍātsarvaṃjagadudvijate tasmātsarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva vaśīkuryāt |
103 || amāyayeti | budhyetāriprayuktāṃcanityaṃmāyāṃ susaṃvṛtaḥ || yāvacchatrūṇāṃprakṛtyupajāpādi chadmanānukṛtaṃtāvacchadmanaiva vyavaharan tu kadācitpūrvacchadmasamācaret | suvyaktapakṣakakṣaśca bhūtvā śatrukṛtaṃprakṛtibhedādi chadma sarvadā cārādibhiravekṣeta |
104 || nāsyeti | tathā yateta yathāsya chidraṃprakṛtibhedādi śatrurna jānīte śatroḥ punarasau prakṛtabhedādi yatnatojānīyāt | tathā kūrmaivātrayavānupraveśena prakṛtyādīni rājyāṅgāni saṃgrāmādinā rakṣet | kathaṃcicca prakṛtibhedādi yadātmanaḥ chidramupajātaṃtatra yatnataḥ samādhānaṃkuryāt |
13.60.8
105 || bakavaccintayedarthān śaśavaccaviniḥpatet || vṛkavaccāvalumpetasiṃhavaccaparākramet || yathā bakodurgāśrayamatticaran svabhāvamapi matsyāmāṃsagrahaṇādanirviṇṇekāyāntaḥkaraṇatayā cintayatyevamatigume ca ripau tadrāṣṭrasaṃbandhādīnarthān cintayet | yathā śavaragocaratāmupagatopi śaśo'ticalakuṭilagatitayā deśāntaramupasaratyevaṃrukalasāmantaprakopoticalaripumadhyavartī vā kathaṃcidarisaṃmohamādhāya tataḥ pradeśādguṇavadrājāntarasaṃśrayārthaṃ upasarpet | yathā ca vṛkaḥkṛtarakṣānapi paśūṃstadgrahaṇābhiyogena kathaṃcit anavadhāne pāne hinastyevaṃdurgādyava-
sthitamapi paraṃkathaṃcidapi tat pramādamāsādyāvalumpeta | yathā ca girivaraśikharākāramapi kariṇaṃ utsāha- [śakti]gāt siṃhonihantumākrāmatyevamalpabalopi balavattarābhibhūtasaṃśrayādyapāyāntarābhāve sakalavalāviṣṭambhena parihaṃ tumākramet |
106 || evamiti | evamuktanītyā jetuṃpravṛttasya rājñoyevijayapratikūlāḥ syuḥ tān sarvān sāmabhedadānadaṇḍairupāyairvaśīkuryāt |
107 || yadīti | te ca paripanthinoyadyādyaiḥ sāmadānabhedairupāyaiḥ vaśaṃnāyānti tadā daṇḍenaiva deśopamaryādādinā haṭhādeva śanairkāryādśodaṇḍamastena vaśaṃ nayet |
108 || sāmādīnāmiti | sāmādīnāṃcaturṇāmapyupāyānāṃmadhyātsāmadaṇḍau rāṣṭravivṛddhyarthaṃpraśastau nityaṃvidvāṃsaumanyante | sāmni kṣayavyayāyāsānāṃmabhāvādaṇḍe ca yuddhādyanarthotpāde casiddhyatātiśayāt |
109 || yathoddharatīti | yathā kṣetrasya kakṣasyotpāṭayitā kakṣaṃnāśayati dhānyaṃca rakṣati evaṃtṛpo'nukūlān rāṣṭriyānarakṣeta pratikūlāṃścahanyāt |
13.60.9
110 || mohādditi | yorājā hitā'hitā'vivekena prajāḥ pīḍayati sakṣipraṃprakṛtilopādinā 'dharmabhūyastvena rājyājjīvitācca bandhusahitonaśyatyacirāt |
111 || śarīrakarṣaṇāditi | yathā prāṇabhṛtāṃdīrghādhvagamanādinā prāṇāḥ kṣīyante eva tathā rājñāmapi rāṣṭropapīḍanāt prakṛtikopesati prāṇāḥ vināśamupayānti |
112 || evaṃcaitaddoṣaparijihīrṣayārāṣṭrasyeti | rāṣṭrasaṃrakṣaṇe sarvadā vakṣyamāṇamupāyaṃkuryāt | yasmātsusaṃrakṣitāṣṭrorājā yatnena vardhate |
113 || dvayoriti | dvayorgrāmayormadhye trayāṇāṃpañcānāṃbahūnāṃvā grāmaśatānāṃdeśakālādyapekṣayā āptapuruṣādhiṣṭhitaṃrāṣṭrasya saṃgraharaṃkṣābhūtaṃsthānaṃkaṃkuryāt grāmadoṣāyavabodhārthaṃ karādigrahaṇārthaṃ ca |
114 || grāmasyeti | grāmadaśagrāmādhyakṣaṃkuryāt |
115 || grāmadoṣāniti | viṃśatīśaiti | grāme cauryādidoṣānutpannān grāmādhipatirājñāṃpratisaṃdhānāśaktonākulatayā svayaṃdaśagrāmādhipataye kathayet | daśādhipatirviṃśatisvāmine viṃśatīśaḥ śateśāya śateśo'sahasreśāya |
116 |
117 || yānīti | yāni grāmāvāsibhirannapānādīni yet sarvāṇi svāmine dātavyāni tāni grāmādhipatirgṛhṇīyāt |
118 ||daśīti | aṣṭagavaṃdharmahalaṃṣaḍgavaṃjīvikārthināṃ || caturgavaṃgṛhasthānāṃddhigavaṃbrahmaghātināmitihārītaḥ | ṣaḍgavaṃmadhyamahaṃlaṃtadviguṇaṃ kulaṃmanyante | tenamadhyamena haladvayena yāvatībhūrvāhyate tatphalaṃdaśādhipatiḥbhṛtyarthaṃbhuñjīta | evaṃviṃśatyadhipatiḥ pañcakulāni śatādhipatirmadhyamaṃgrāmaṃ sahasrādhipatirmadhyamaṃpuram |
13.60.10
119 || teṣāmiti | evaṃgrāmādhimattiprabhṛtīnāṃ yānigrāmanivāsakāryāṇi tadaśakyapratisandhānāni yānica teṣāṃ saṃbandhīni kṛtākṛtāni vānyapyapi rājñāniyuktānalasobhūtvā 'vekṣeta |
120 || nagaraiti | pratinagaraṃ ekaikaṃ uccaiḥsthānaṃmahākulīnaṃghorarūpachatrālaṅkārahastyaśvādibalasāmagryā bhayānakākāraṃ madhye grahamiva bhāskārākāraṃnagarādhipaṃtikuryāt |
121 || saiti | sanāgarikaekagrāmādhipatyādīn balapūraṇāya sati prayojane sarvadā svayaṃ paścāt yāyāt | teṣāṃnāgarikaparyantānāṃ rāṣṭreṣu yadācaritaṃ tadviṣayaniyuktaiḥ cārairyathā tadrājā agamayet |
122 || rājñaiti | yasmādrājñābhṛtyārakṣādhikṛtābhṛtyāste bāhulyena parasvagrahaṇaśīlāvañcakāśca bhavanti tasmāttebhya ātmīyāḥ prajā rājārakṣet |
124 || yadditi | ye rājādhikṛtāḥ kāryikebhyaḥ parasvādāyirūpeṇa pāpabuddhayorthaṃgṛhṇīyusteṣāṃsarvasvamapahṛtya deśānnirvāsanaṃrājā kuryāt |
124 || rājakarmakhiti | rājopayogikarmasu yuktānāṃdāsyādikhīṇāṃdāsavargasya cotkṛṣṭahīnasthānānurūpeṇaiva karmānurūpyeṇa pratyahaṃvṛttiṃdadyāt |
125 || tāmeva darśayati paṇodeyo'vakṛṣṭasya ṣaḍutkṛṣṭasyabhaktakamiti | paṇe| vakṣyamāṇorujaghanyabhṛtakasya bhaktārthaṃpratyahaṃdātavyaḥ | ṣāṇmāsikaścācchādovastrayugalaṃmāsi māsi dhānyadroṇodvādaśottaroṇi pañcapalaśatāni deyaḥ | utkṛṣṭasya tu ṣaṭpaṇā bhaktārthaṃdeyāḥ | anayaiva kalpanayā ṣā...kasya triyugavaṭakaṃ deyam | anayaiva ca diśā madhyamasya paṇatrayaṃṣaṇmāsikaṃtralayugatrayaṃmāsikaṃca dhānyadroṇatrayyamiti |
13.60.11
126 || krayavikrayamiti | kiyatā krītaṃ kiyatā ca vikrīyate kiyaddūrānotaṃ kimasya vaṇijodeśāntarādāgacchato bhaktasūpādyarthagataṃ kiṃcāsyāraṇyādau caurādiyokṣemārthagatamityetadapekṣyavaṇijaḥ karān dāpayet |
127 || yatheti | yathā rājñovaṇikkarṣaṇādeśca karmakartuḥ phalasaṃbandhobhavati tathā paryālocya rājā sarvadā rāṣṭre karānkalpayet |
128||yathālpalpamiti| atradṛṣṭāntamāha yathājalaukovatsabhramarāḥ śanaiḥśanaiḥ stokaṃstokaṃ adanīyaṃ asṛkkṣīramakarandamadantyevaṃ mūlamacchindatā rājñā sāṃvatsarīkokaro'lpo'lpograhītavyaḥ |
129 || pañcāśadbhāgaiti | mūlādhikayoḥ paśuhiraṇyayoḥ pañcāśattamobhāgorājñā grāhyaḥ | evaṃdhānyānāṃṣaṣṭhoṣṭamodvādaśovā karṣakakleśāpekṣayā grāhyaḥ |
130 || ādadīteti | tṛṇānāṃcaivaṣaḍbhāgaṃcarmaṇāṃvaiṇavasyaceti | vṛkṣamauṃsamākṣikaghṛtakarpūrādigandhānāṃguḍūcyādyoṣadhīnāṃ lavaṇādirasānāṃ puṣpamūlaphalapatraśākatṛṇacarmaveṇumayammṛnmayāśmamayānāṃ ṣaḍbhāgaṃgṛhṇīyāt |
131 |
132 || mriyamāṇaiti | nacagacchedviṣādaṃcaṃśrotriyoviṣayevasan || atyantakṣīṇakośopi rājā vedādhyāyinobrāhmaṇāt karaṃ na gṛhṇīyāt | na ca tadīye deśe vasan śrotriyoviṣādaṃgacchet |
133 || yasmāt yasyeti | yasya rājñodeśe śrotriyaḥ kṣudhāvasannobhavati tasya rāṣṭramapi acirāt kṣudhāvasādameti |
134 || yataevamataḥ śrutavṛtteiti | bhayebhyaścatathārakṣetpitāputramivaurasaṃ || jñānānuṣṭhāne'sya jñātvā tadanurūpāṃdharmārdanapetāṃ saṃjīvikāṃ kalpayet | caurapāradārikādibhyobhayebhyaśca rakṣaṇīyaṃstathā yathā pitā putraṃrakṣati |
13.60.12
135|| saṃrakṣyamāṇaiti | saca brāhmaṇorājñā rakṣyamāṇāmodharmamanvahaṃkurute | tena rājñaāyurvardhate rāṣṭrāṇi vardhante |
136 || yatkiṃciditi | tadrāṣṭre krayavikrayādijīvinamalpūpikādvikaṃ nikṛṣṭajanaṃyatkiṃcit svalpamapi karākhyaṃvarṣe rājā dāpayet |
137 || kārukāniti | kārūn sūpakārādīn śilpinaścarmakārādīn śūdrāṃśca kāyakleśajīvinobhāriprabhṛtīn māsimāsi ekaikamahorātraṃkarma kārayet |
138 || nocchindyāditi | ucchindyāddhyātmanomūlamiti || rājā atisnehena karāyagrahaṇe sati ātmanaḥ kośakṣayāt rājyavināśārūyamūlacchedaṃna kuryāt | tathātilobhavān āsāṃprajānāmapi na ca mūlacchedaṃkuryāt | tasmādātmamūlachedena rājākarākramaṇe sati ātmānaṃprajāśca pīḍayet |
139 || natīkṣṇonamṛduścasyātkāryavīkṣyamahīpatiriti | kāryavaśāttīkṣṇomṛdurvā rājā bhavet | naikāntataḥ kāryatastīkṣṇamārdavālambī rājā prajānāmabhimatobhavati |
140 || amātyamukhyamiti | bhṛtyaviṣaye kāryadarśane rājā khinnaḥ san pradhānāmātyaṃdharmajñaṃprājñaṃyatendriyaṃkulīnaṃtasmin kāryadarśanasthāneviniyuñjīta |
141 || evamiti | evamuktanītyā sarvamātmanaḥ kāryajātaṃ saṃpādya yatnavān buddhyā'skhalannātmīyāḥ prajāḥ parirakṣet |
142 || vikrośantyaiti | yasya rājñaḥ sabhṛtyasya paśyataeva rāṣṭrādākrandantyaḥ prajāḥ śatruprabhṛtibhiḥ apahriyante svajīvitakāryābhāvāt mṛtaeva na tu jīvati |
143 || kṣatriyasyeti | kṣatriyasyadharmāntarebhyaḥ prajāpālanamevaprakṛṣṭodharmoyasmādrakṣaṇamiti phalabhoktā rājā dharme saṃbadhyate |
13.60.13
144 || utthāyeti | muhūrtamātrāvaśiṣṭāyāṃrātrāvutthāya kṛtāvyakaśīcaḥ saṃyatamanāḥ kṛtāgnihotrobrāhmaṇānpūjayitvā vāstu lakṣaṇo
13.145
tatreti | tasyāṃsabhāyāṃsthitodarśanārthaṃ mā sarvāḥ prajāvākcakṣurādinā paritoṣya visarjayet | tāvisarjya mantribhiḥ saha sandhivigrahādicintayet |
13.153.155
... siddhiṃ vijijñāsavastamāgatya pṛcchanti | vārttāntarāṇyārirādhipathāvartantītyevaṃpañcavargaṃtattvataścintayet | evaṃpañcavarge ... kalpyatatastenaivavardvāreṇa pararājasyātmīyāstāṃścamatthyādīnāmanturāgāparāgau jñātvā tadanucintayet | vakṣyamāṇasyarājamaṇḍalasyapracāraṃ kaḥsandhyarthītyevamādikaṃ buddhvā tadanuguṇaṃ cintayet |
|| etāiti | etāmadhyamādyāścatasraḥ prakṛtayaḥ saṃkṣepeṇa maṇḍalasya mūlamanthāsāṃprakṛtīnāṃ ābhyaḥ prasūteretāmūlamityucyante | anyāścāṣṭau samākhyātāḥ | tathathā agratobhūtānāṃ mitramamitraṃ mitramitramarimitraṃceti | evaṃ anyāścatasrobhavanti | paścācca pārṣṇigrāhaākraṃdapārṣṇigrāhāsāraākrandāsāraiti catasraevamaṣṭau mūlaprakṛtibhiścatasṛbhiḥ saha dvādaśaprakṛtayaḥ smṛtāḥ |
13.153.156
|| amātyarāṣṭradurgārthadaṇḍākhyāiti | āsāṃcatasṛṇāṃmūlaprakṛtīnāṃca śākhāprakṛtīnāṃ uktānāṃ ekaikasyāḥ prakṛteramātyadeśadurgakośadaṇḍākhyāḥ pañcadravyaprakṛtayobhavanti | evaṃ ca mūlaprakṛtayaścatasraḥ śākhāprakṛtayo'ṣṭau dravyaprakṛtayaḥ ṣaṣṭirityevaṃsaṃkṣepatodvisamatiḥ kathitāḥ |
13.153.157
|| anantaramarividyādarisevitameva ceti | vijigīṣoḥ samaṃtānmaṇḍalībhūtānāṃbhūmyanantarānarīn jānīyāt | tathā tatsevitaṃcārimeva vidyādareḥ punaranantarānvijigīṣoḥ bhūmyekāntarānmitraprakṛtiṃvidyāt | tayoścārimitrayoḥ parāmudāsīnaprakṛtiṃvidyāt | tāsāmevāgre paścāt bhedenāripārṣṇigrāhādibyapadeśabhedaḥ |
13.153.158
|| tānsarvānatisaṃdadhyāditi | tān sarvānprakṛtīn sāmadānabhedadaṇḍāruyairyathāsaṃbhavaṃvyastaiḥ samastarvā pauruṣeṇa vā daṇḍenaiva kevalenānayena vā sāmnaiva vā kevalena vaśīkuryāt |
13.153.160
159|| sandhimiti | dvaidhībhāvaṃsaṃśrayaṃ ca ṣāḍguṇyaṃcintayetsadā || tatrobhayānugrahakṛtpa rovandhaḥ sandhiḥ apakārovigrahaḥ abhyudaye satyuparigamanaṃyānaṃ upekṣaṇamāsanaṃ | ekena saha sandhiranyena sahavigrahodvaidhībhāvaḥ | parasyātmārpaṇaṃsaṃśrayaityetān ṣaḍguṇānupakārān sarvadācintayet | ṣaḍguṇāśrayeṇātmanobhyudayaḥparasyāpacaye bhavati tameva guṇamāśrayet |
|| āsanaṃcaivayānaṃca saṃdhāya ca vigṛhya ceti | ātmābhyudayaparihānyādikaṃ kāryavīkṣya saṃdhāyāsanaṃvigṛhya vāsanaṃsaṃdhāya yānaṃvigṛhya vā yānadvaidhaṃvā saṃśrayaṃvā'nutiṣṭhettatra tadā tvāyatikālayoḥ pareṇa saha sāmyāśaṅkāyāṃ saṃdhirutvā''sīta | yadā tu tadātvasāmyepyātmaprakṛtīnāṃmavicalittvaṃ paraprakṛtīnāṃcopajāpasahatvaṃ manyeta tadā vigrahamāśrityāsīta | yadā punaḥ parasmādabhyutthitobhavati tadārutātmarāṣṭrasandhānovigṛhya yāyādvigṛhya yānahetvabhāve pārṣṇigrāheṇa saha sandhāya yāyāt tathā kāryāpekṣayā ekena saha sandhimapareṇa saha vigrahamityevaṃdvaidhaṃkuryāt| yadā tu durbalaḥ san valavatā''kṣiptastadā tadviśiṣṭabalamanyamāśrayeta |
13.153.161
|| saṃdhimiti | saṃdhivigrahādīn guṇān sarvānaiva dvipakārān rājājānīyāt ityuttaraṃvivakṣārtham |
13.153.163
162|| samānayānakarmeti | sāṃpratikaphalayoyenāgāmiphalāvaṣṭambhena rājāntareṇa yātrānvaṃprati yānakarma kriyate sasamānayānakarma kriyate sasamānayānakarmasaṃdhiryaḥ punaḥ tvanayāhvahamanuyāsyāmīti sāṃpratikāgāmiphalāpekṣayaiva kriyate sosamānayānakarmasaṃdhirityevaṃdviprakāraḥ saṃdhirvijñeyaḥ |
|| svayaṃ kṛta iti | mitreṇa caivāpakṛte dvividhovigrahaḥsmṛtaḥ || vakṣyamāṇamārgaśīrṣādikālādanyatratasminneva vā kāle kāryāpekṣayā svayaṃkṛtaityeko vigrahaḥ | yaśca parasyaśatrustadvijigīṣormitraṃtenāpakāre kriyamāṇe vyasaneni śatrau dvitīyaityevaṃdvividhovigrahaḥsmṛtaḥ |
13.153.165
164|| ekākinaiti | parasya vyasanādau kṣiprapratīkāre'kasmātkārye prāpte samarthasyaikākinoyānasamarthasya tu mitrasahitasyeti vidhaṃyānamucyate |
|| kṣīṇasyeti | prāgjanmārjitakarmavaśena aihikena pūrvapramādenaśanaiḥśanaiḥ kṣīṇadravyādikasya sarvasamṛddhasyāpi vā mitrānurodhena tatkāryarakṣārthaṃ ityevaṃdvividhamāsanaṃsmṛtam |
13.153.166
|| balasyeti | kāryasiddhyarthaṃbalasya hastyādeḥ senāpatyādyadhiṣṭhitasyāvasthānamekatra kāryaṃ | rājñaśca balaikadeśa yuktasya durgāvasthānamityevaṃdviprakāraṃsaṃdhyādiguṇaṣaṭkopakāraṅgaiḥ dvaidhaṃkīrtyate | ekena saṃdhiranyena saha vigrahaḥ pratyekarūpatayāvasthānamityevaṃdvaidhasyāpi punadvaividhyam |
13.153.167
|| arthasaṃpādanārthamiti | śatrubhirabhibhūyamānasyābhibhavanivṛttyākhyaḥ prayojanasaṃpādanārthamasatyapi vā tadānīmabhibhavaāgāmyabhibhavāśaṅkayā'mukasaṃśritoyamityevaṃvyapadeśārthaṃ sādhunnṛpasaṃśrayaṇamityevaṃ dvividhaḥ saṃśrayaḥ smṛtaḥ |
13.153.168
|| yadāvagacchedāyatyāmādhikyaṃdhruvamātmana iti | yadāgāmini kālaātmano niścitamādhikyaṃmanyeta sāmpratikañcālpa mapakṣayastadāpakṣayamaṅgīkṛtyādhisaṃdhimevāśrayet |
13.153.169
|| yadeti | yadāmātyādikāḥ sarvāḥ prakṛtīrdānamānādinātyantaṃparituṣṭāmanyeta ātmānaṃca prabhūtamantrotsāhaśaktyādinocchritaṃ tadā vigrahamevādhyavasyet |
13.153.170
|| yadāmanyeteti | yadāsvakamamātyādisainyaṃparituṣṭaṃdhanādinā ca puṣṭaṃparamārthena jānīyāt śatrośca viparītaṃtadā tasyopari yāyāt |
13.153.171
|| yadātviti | yadā punarahastyādinā bhṛtyaiśca parikṣīṇaḥ syāttadā śanaiḥ sāmopapradānādinā śatrūntsāntvayan yatnenātyucchūyādāsanamāśrayet |
13.153.172
|| manyeteti | sarvaprakāreṇa yadātiśayena balinamaśakyasādhanaṃśatruṃmanyeta tadā balaikadeśasahitodurgopāśrayo'pareṇa balaikadeśena tadupaghātamācaran evaṃvidhābalaṃkṛtvā mitrasaṃgrahādyātmanaḥ kāryaṃ sādhayet |
13.153.173
|| yadeti | yadā śatrubalānāṃprakṛtikoṇḍinātiśayena yātavyobhavati tadākṣiprameva dhārmikaṃparitraṇasamarthaṃnṛpamāśrayet |
13.153.174
|| nigrahmamiti | yatsaṃbaṃdhidoṣeṇāsya gamanīyatvamāyāṃtatāsāṃprakṛtīnāṃśatrubalasya cayenā [ sau ] balibhūtastayorubhayorapi savijitaḥ san yoniyahaṃkuryāt taṃsarvayatnairguruvannityaṃseveta |
13.153.175
|| yadīti | suyuddhamevatatrāpinirvikalpaḥsamācaret agratikā hi gatiḥ saṃśrayonāma tatrāpi ca saṃśrayakṛtaṃdoṣaṃyadi paśyettadā nirvikalpobhūtvā śobhanaṃyuddhameva tasmin kāle samācaret durbalenāpi balavataḥ parājayadarśanāt nihatasya ca svargaprāpteḥ |
13.153.176
|| sarvopāyairiti | nītikuśalorājā sarvaiḥ sāmādibhirupāyaiḥ tathā ca yateta yathāsyamitrodāsīnaśatrumadhyamāadhikāna bhavanti | ādhikye hi teṣāṃsutarāṃkṣobhobhavati dhanagarveṇa mitrasya śātravāpatteḥ |
13.153.177
|| āyatimiti | sarveṣāṃsvalpāmapi kāryāṇāṃ āgāmini kāle guṇadoṣāvityevaṃvicārayet vartamānakāle ca kṣiprasaṃpādanārthaṃsarveṣāṃkāryāṇāṃguṇadoṣau kimeṣāṃkṛtaṃvicāritaṃkiṃvāvaśiṣṭamityecaṃcāvadvicārayet |
13.153.178
|| āyatyāmiti | yaḥ kāryāṇāmāgāmikāladoṣajñoguṇavatkāryamārabhatedoṣavatpariharati yaśca vartamānakāle kṣipramennāvadhāryakāryaṃkaroti nadīrghasūtrokāryeṣvaḥ kāryaśeṣajñobhavati satkāryasamāptau tatphalaṃlabhate | ataevaṃvidhakālatrayasāvadhānatvānna kadācit śatrubhirabhibhūyate |
13.153.180
179|| yatheti | yathainaṃrājānam mitrādayaḥ uktānavaśrayeyuḥ | tathā sarvasaṃvidhānaṃkuryāt | ityevaṃmāṃkṣepikonayonītiḥ |
|| yadeti | yadā tvarirrāṣṭraṃprati yātrāmārabheta śaktaḥ saṃstadānena vakṣyamāṇena prakāreṇa śatrudeśatvaramāṇogacchet |
13.153.181
|| mārgaśīrṣeiti | yaścaturaṅgabalaprāyomahīpatiḥ samārgaśīrṣe māsi śubhe pracuratarayavasaṃdhānyarathamārgopete tacchubhe dīrghakālamayatauvā''sannasasyapratyāsanne yātrāṃkuryāt | yaḥ punaraśvabalaprāyo vāsantasasyaprāyaṃca deśaṃ yātyadīrghakālaevayasya yātrā saphālgune caitre vā evaṃtvacalayogyakālānatikrameṇa yāyāt |
13.153.182
|| anyeṣviti | uktakāla'pyeṣu kāleṣu yadyātmano niścitaṃ jayamāśaṅketa tadā hastibalaprāyo'śvabalaprāye varṣāsvaśvabalaprāyo hastibalaprāye grīṣme tadā vigṛhyaiva yātrāṃ kuryāt | śatrośca prakṛtikopādau vyasane upapanne uktakālavyatirikte'pi kāle yāyāt |
13.153.183
|| kṛtveti | saṃśodhayeti | pārṣṇigrāhasaṃdhānajanapadadurgasaṃrakṣaṇakruddhādivargopaśamanādikaṃmūlamātmadurgarāṣṭrarūpe saṃvidhāyaṃ kṛtvā upayogivāhanāyudhacarmamantrādividhānaṃ yathāśāstraṃ kṛtvā paramaṇḍalagatasya yenāspadamavasthānaṃ bhavati tadupagṛhya tadīyān bhṛtyapakṣyānātmasātkṛtya parān svakārpaṭikādīn paramaṇḍalavārttāca yodhārthaṃ samyagavasthāpya tathā jāṅgalānūpāraṭavikabhedena trividhaṃ panthānaṃ mārgarodhakagulmādicchedanimnonnatādisamīkaraṇodapānakhananādinā saṃśodhya tathā hastyaśvarathapadātisenāpattikarmakarātmakaṃ ṣaḍvidhaṃbalaṃ svakaṃ yathopayogamāhārauṣadhasatkārapūraṇādinā saṃśoṣya sāṅgrāmikavidhinā śatrudeśaṃ matvarayāvrajet |
13.153.185
|| śatrusevinīti | gatapratyāgate caivatauhikaṣṭatarau ripū || yasminmitraṃgṛhaṃ chatvā śatruṃ seveta yaśca bhṛtyādiḥ pūrvavirāgādgataḥ paścādāgatastayoḥ sāvadhānobhavet yasmāttāvatiśayena ripū kaṣṭatarau |
13.153.186
|| daṇḍavyūheneti | daṇḍākṛtivyūharacanāvyūhaḥ evaṃ śakaṭādivyūhopi tatrāye ca balādhyakṣomadhye rājā paścātsenāpatiḥ pārśvayorhastinaḥ tatsamīpe aśvāḥ tataḥ padātayaḥ evaṃrūparacanodīrghaḥ sarvataḥ samavinyāsodaṇḍavyūhastena taṃyātavyaṃ mārgasarvatobhaye sati yāyāt | sūcyākārādhaḥ paścātpṛthuḥ śakaṭavyūhastena pārśvatobhaye sati vrajet | varāhaviparyayeṇa makaravyūhastenāgre paścādbhāge bhaye sati gacchet | pipīlikāpaṅktivat agrapaścādbhāgenāsaṃhatarūpatayā yatra sainikāvasthānaṃsadīrghapracāraḥ puruṣamukhaḥ sūcīvyūhastenāyatogaye sati yāyāt |
13.153.187
|| yataiti | yasyādiśaḥśatrukṛtaṃ bhayamāśaṅkyetatasyāmeva balaṃ vistārayet | tamantatovistṛtaparimaṇḍalomadhyopaviṣṭo vijigīṣuḥ padmavyūhena purā nirgatyaivaṃsarvaśastvayaṃ susthitāvyam |
13.153.188
|| senāpatibalādhyakṣāviti | hastyaśvarathapadātyātmakasyāṅgadaśakasyaikaḥ patiḥ kāryaḥ sapratikaucyate | patikadaśakasyaikaḥ patiḥ saṃsenāpatiḥ | taddaśakasyaikaḥ sanāyakaḥ | saeva ca balādhyakṣaḥ | tau sarvāsu dikṣvanekapradhānatve satisaṃgharṣayuddhārthaṃ niyojayet | yasyāśca diśobhayamāśaṅketa tāmagrediśaṃ kuryāt |
13.153.189
|| gulmāniti | gulmān sthānakavyāptapuruṣānadhiṣṭhitān sthānāpaharaṇayuddhārtharataśadbhedapahaṭṭāhisaṅketān vanāvasthānapraṇītānnirbhayān avyabhicarān samaṃtāt sthāpayet |
13.153.190
|| saṃhatāniti | alpān yodharāna saṃhatān kṛtvā yodhayedvahūna punaryathecchaṃvistārayet | sūcyāpūrvoktayā vajrākhyena vā vyūhena tridhāvasthitabalena racayitvā yodhāyū yodhayet |
13.153.191
|| syandanāśvairiti | samabhūbhāge rathāśvairyoddhavyam | tatra rathasāmarthyāt tathānugatodake nauhastibhirvṛkṣagulmavatyāṃbhe dhanurbhiḥ pāṣāṇakaṇṭakagartādirahite khaḍgaphalakākhyairāyudhaiḥ |
13.153.192
|| kaurakṣetrāniti | kurukṣetrabhavān matsyān virāṭanadeśavāsinaḥ pāñcālān kānyakubjān bhṛtyān śūrasenajān pṛthuśarīrānprāyeṇa pṛthuśarīrabalaśauryābhimānayogān senāgreṣuyojayet | tathā'nyānapi dīrghān laghūnmanuṣyāṃśca |
13.153.193
|| praharṣayediti | ceṣṭāṃścaivavijānīyādarīṇāṃ yudhyatāmiti balaṃracayitvājaye dharmārthau parājaye svargāttṛṇye ityevamādinā yuddhārthaṃprotsāhayet | tāṃśca yodhan samīkṣya parīkṣayet | kaevamuktā hṛṣyanti kupyanti ceti tathā yodhānāmaribhiryudhyamānānāmapi sopadhānayuddhādiceṣṭāvijānīyāt |
13.153.194
|| uparudhyeti | durgāpāśritamapi yudhyamānamariṃdurgaveṣṭanadvāreṇāvilyāsīta | asya ca rātrau durgādvahirdeśaṃluṇṭhanādinopapīḍayet | ghāsānnodakendhanāṃni vāsya sarvadāpadravyasaṃmiśrādinā dūṣayet |
13.153.195
|| bhindyāditi | durgopasthyajīvyāni taḍāgādīniprabhedena nāśaye durgaprākārān bhindyāt tatparikhāśca pūrayet chidrakaraṇenaḥ vānirudakāḥ kuryāt | evaṃ ca śatrumaśaṅkitameva vaskandayet tasyopari nipatedrātrau vā divā vā śivāsitādibhirvinnāsayet | idānīṃcamuhurmuhuḥ |
13.153.196
|| upajapyānīti | tadanvayinorājyārthinaḥ kruddhān bhṛtyāṃścopajāpārhānupajapet | tatkṛtaṃca yattatkṛtyaṃyatnajānīyāt grahasaumyādinānukūledaive sati vijayepsurapagatabhayoyudhyeta |
13.153.197
|| sāmneti | vijetuṃprayanettārīnūnyudhyetakadācana || sāmnāprītayā varadarśanena hitakathanādyātmakena dānena ca hiraṇyādīnāṃ bhedanena ca tatprakṛtīnāṃ tad nvayināṃca viśleṣaṇenaiva tairvyastaiḥsamastairvā yathopayogaṃvijetumarīn prayateta | na punaḥ kadāciyudhyet |
13.153.198
|| anityadūti | yudhyamānayortayorbalavadabalasthānāpekṣāyāmevāniyamena jayaparājayau dṛśyete | tasmādupāyāntarasaṃbhave sati yuddhaṃvivarjayet |
13.153.199
|| trayāṇāmapyupāyānāṃpūrvoktānāṃparikṣaye | tatoyudhyetasaṃyattaiti || sāmādīnāṃpūrvoktānāmupāyānāmasādhakatve sati jayaparājayasaṃdehe tathā sāvadhānoyudhyeta yathā śatrūnvijayeta | yadi yojayettadāsvarganisaṃdigdhe punaḥ parājaye niṣpatanaṃsādhayedyathā vakṣyatyātmānaṃsarvatorakṣeediti |
13.153.200
|| jitveti | pararāṣṭraṃ jitvā tatratyān devān dharmapradhānān brāhmaṇāṃśca dānamānādibhiḥ pūjayet | tathā śrotriyādigatāvaśyadāneṣu mayaitadanujñātamityevaṃparihārān dayāt | tathātvāmabhaktyāsmākaṃyairapakṛtaṃteṣāmayākṣāntaṃ idānīmāśvastāḥ santaḥ khanyāpāramanutiṣṭhantvevaṃ abhayāni khyāpayet |
13.153.201
|| sarveṣāmiti | teṣāṃparakīyānāṃsarveṣāṃsaṃkṣepato'bhilaṣitaṃjñātvā tasmin jitarāṣṭre jitarājānvayinaṃ abhiṣecayet rājye | idaṃtvayā kāryamidaṃnetyevaṃtasya tadamātyādīnāṃparibhāṣaṇaṃ ca kuryāt |
13.153.202
|| pramāṇānīti | teṣāṃparakīyānāṃye dharmādanapetādeśadharmatayā śāstreṇābhyupagatā ācārāstānapramāṇīkuryāt | evaṃvābhiṣiktaṃmantryādibhiḥ saha ratnādidānena pūjayeccavān |
13.153.203
|| ādānamiti | ye abhila ṣitānāmarthānāmevaharaṇamapriyakaraṃ dānaṃca teṣāṃpriyajanakaṃ ityutsargattathā kālavaśena jñānamapi vā praśasyate tasmāt tasminkāle enaṃpūjayet |
13.153.204
|| sarvamiti | yatkiṃcitsaṃpāyaṃtatprāgjanmaśubhāśubhaṃ ubhe karmaṇī tadihalokakṛte ca manuṣyavyāpāra āyattaṃtatra tayormadhyedaivaṃcintayitumaśakyam | mānuṣe punaḥ paryālocanaṃbhavatyatastadvāreṇa kāryasiddhayarthayatitavyaṃ nirīhena bhāvyam |
13.153.205
|| sahavāpivrajedyastviti | evaṃpūrvātmyena saha yuddhaṃkārya yadi vā saevamitraṃhiraṇyaṃ vā tena dattabhūmyekadeśovātyaktaityevaṃpūrvātrāphalaṃmatvā tena saha saṃdhaṃkṛtvā yatnavān vrajet |
13.153.206
|| pārṣṇigrāhamiti | vijigīṣorariṃprati niryātasya yodeśākramaṇādyācarati sapārṣṇigrāhastathā kurvataḥ pārṣṇigrāhasya yoṃ'kuśasthānīyaḥ saākraṃdastāvapekṣya yātavyānmaitrībhūtādamitrādvā phalaṃgṛhṇīyāt tāvadanavekṣyagṛhṇankadācittadgatena doṣeṇayujyate |
13.211
...mārthamavadhārayan || rakṣākṣamamapi nadīmātṛkatayā sarvadā sasyapradamapi bahutṛṇapatrādiyogāt paśuvṛddhikarī mapi bhūmimātmarakṣārthamavalaṃbamānorājñā'nanyagatikaḥ parityajet |
213 || yasmātsahati | prakṛtikośakopakṣayamitravyasanādikāyugapatsarvāāpadotyarthamutpannājñātvā namohamupeyādapi tu vyastānsasamastānvā sāmādīnupāyānsarvānvā mājñaḥ prayuñjīta sarvathā |
214 || upetāramiti | etattrayaṃsamāśrityaprayatate tātmasiddhaye || upetātmā upeyaṃ ca prāptavyaṃsarve ca sāmādayaupāyāste ca paripūrṇāīti tatrayasāmarthye sati ātmasiddhyarthayatetetyupasaṃhāraḥ |
215 || evamiti | evamuktanītyā sarvarājā mantribhiḥ saha vicārya tadanu dhanurādinā vyāyāmaṃkṛtvā snātvā ca madhyāhne kāle antaḥpuraṃbhoktuṃpraviśet |
216 || tatreti | tatrāntaḥ puraātmatulyairbhojanakālavedibhirbheṣadyaiḥ sūpakārādibhiryatkṛtamannādyaṃsuṣṭhu ca parīkṣitaṃ agniprakṣepacakorādidarśanena agnihiṃ saviṣānnaprakṣepe sati caṭacaṭāyate cakorasyākṣiṇī rakte bhavataityevamādinā parīkṣitaṃviṣāpahāraiśca mantrairjapamadyāt |
217 || viṣadhnairiti | viṣaghnairauṣadhaprayogaiḥ sarvadravyāṇi bhogabhojyādīni lakṣayet | viṣaghnāni ca ratnāni garuḍodgīrṇanāgamaṇiprabhṛtīni yatnavān sarvadā dhārayet |
218 || parīkṣitāiti | striyaśca dāsyodharmārthakāmobhayaviṣayecāraprayogādidvāreṇa kṛtaparīkṣāguḍhāyudhagrahaṇaviṣṇimābharaṇadhāraṇāśaṅkayā saṃśuddhaveṣālaṅkaraṇāḥ ananyamanaskāścāmarasnānāyudakadhūpairainaṃ rājānaṃparicareyuḥ |
219 || evamiti | evaṃvidhaparīkṣādiprayatnaṃvāhanaśayanāsanabhojanasnānānulepaneṣu sarvālaṅkārārtheṣu kurvīta |
220 || bhuktavāniti | kṛtabhojanaḥ san tasminnevāntaḥpure bhāryābhiḥ saha krīḍen | kālātikrameṇa ca saptamedivasasya bhāge tatravittyāṣṭame bhāge punaḥ kāryāṇi cintayet |
221 || alaṅkṛtaiti | alaṅkṛtaśca sannāyudhajīvinaṃpunarjanaṃvāhanāni cāśvādīni sarvāṇi khaḍgādīni ca śastrāṇyalaṅkaraṇāni ca saṃpaśyet |
222 || saṃdhyāmiti | tataḥ saṃdhyopāsanaṃkṛtvā guhābhyantare bhṛtaśastrorahasyābhidhāyināṃsvavyāpāraṃśṛṇuyāt || 223 gattveti | tasmātpra
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit