Manava Dharmashastra 8
Manuṭīkā 8
- Language
- Sanskrit
Contents
8.1.1
pūyamiti | cikitsakānnādnena tathāvidhāyāṃjātāvutpadyate yatra pūyabhuk bhavati | evaṃpuṃścalyānaṃśukraṃvārdhuṣikānnaṃpurīṣaṃ śastravikrayiṇaḥ śukraviṣṭhādivyatiriktaṃmūtrādimalam | 220 || yadveti | sākṣāduktaphalebhyoye anye krameṇā bhojyānnāḥkathitāstat saṃbandhdyannaṃcarmāsthiromāṇi praśastabuddhyovadanti |
8.1.2
221 || bhuktveti | eṣāṃmadhyādnyatamasaṃbandhyannamajñānādbhuktvā tryahamabhojanaṃkuryādicchāvastu bhuktvā caretprājāpatyaṃkṛcchraṃ | retoviṇmūtraṃcāmatyā bhuktvā gautamasmaraṇānmatkṛcchramācaret | tathācāha | surāyāamatyā pāne payogghṛtamudakaṃvāyuṃpratyahaṃtaptāni saptamakṛcchraḥ tatosyasaṃskāromūtrapurīṣaretakūṇapāṃprāśane caivamitiatra cānyatamasyeti yadyapiśrutaṃtathāpi || svabhāvakāla saṃsarga nimittaḥpariṇāmataḥ || bhāvāśrayapraduṣṭaṃcanityamannaṃvivarjayediti || saptavidhasyātrapaṭhitasyāpi duṣṭasyedameva prāyaścittamekaprakaraṇopadeśādasmiṃśca prakaraṇe eṣāṃprāyaścittāntarānāmnānāt | śuktaparyuṣitayośca pañcamādhyāyavakṣyamāṇaniṣedhayorapīha prāyaścittaviśepārthamevānnamityāhurutadasadevamabhipretamuktavāto nyatamaduṣṭamityevamavakṣyatpauruṣeyeṣu hi grantheṣu liṅgamātramapi vyavasthāheturbhavati | tāvataiva vaktrānuśayānumānāt ekaprakāreṇopadeśaśca snātakabatnakhakhyāpanārthaīha prāyaścittānāmnātepi caiṣāṃ ekādaśādhyāyoktāni māyaścittāni bhaviṣyanti | śuktaparyuṣitayośceha snātakavratatvārthamevābhidhānam | tasmādyathāśrutamevatyājyaṃtatra svabhāvaduṣṭaṃmūtrādi kāladuṣṭaṃparyuṣitādi saṃsargaduṣṭaṃduṣṭānnādi pariṇāmaduṣṭaṃ śuktādi bhāvaduṣṭaṃ sadyaḥpīḍitadrākṣārasādiāśrayaduṣṭaṃmattādisaṃbandhi aprakaraṇe caprāyaścittopadeśolāghavāyarthaṃtarhi kriyamāṇemattādiyahaṇakaṃtavyaṃsyāt | 222 || nādyāditi | śrāddhādikriyāśūnyasya sacchūdrasya śāstravit dvijaḥ pakvānnaṃna bhuñjīta api tvannāntarābhāve āmameva na pakvaṃ ekāhorātraparyāptaṃnādhikamasmātpratigṛhṇīyāt |
8.1.3
223 || śrotriyasyeti | eko'dhītavedaḥ kṛpaṇaḥ paraudārovṛddhijīvī vā tayorguṇamubhayaṃvicārya devāstulyamannamanayoriti kalpitavantaḥubhayorapi guṇayogāt | 224 || tāniti | tān devān brahmā āgatya viṣamaṃyattanmāsamamiti vyācaṣṭa yasmāddānyānnaṃśraddhayā pavitrīkṛtaṃbhavati ? kadaryānnaṃpunaraśraddhayādūṣitamityubhayapratiṣedhepi śraddhāvadvārdhuṣikānnaṃpratiprasavarthamidam | 225 || yataevamataḥ śraddhayeti | dānadharmamiti | āntarvedikobahirvedikaśca yodānākhyodharmastaṃ śrutādhyayanādisarvaguṇopetaṃbrāhmaṇaṃprāpyaparitoṣāravyenacittadharmeṇayathāśakti nityaṃkuryāt | 226 | 227 || yatkiṃciditi | prārthitenākṛtadoṣavicāreṇa svalpamapi yathāsaṃbhavaṃdāṃtavyaṃ yasmādanavarataṃdānapravṛttasya kadācidavaśyaṃtathāvidhaṃpātramāgamiṣyatiyaddṛṣṭādṛṣṭadoṣebhyomocayati | 228 || vāridaiti | udakapradaḥ sauhityaṃ annado'nantasukhaṃ tilapradaīpsitānyapatyāni dīpadastitamirādyanupahataṃcakṣuḥ prāpnoti | 229 || bhūmidaiti | bhūmidobhūmyādhipatyaṃca suvarṇadodīrghamāyuḥ gṛhadaḥ śreṣṭhānigṛhāṇi rūpyadauruṣṭaṃrūpaṃlabhate | 230 || vāsodaiti | vastradaśvaṃdreṇa saha samānalokatāṃcandralokaṃ aśvadaḥaśvikabhyāṃ samānalokata vyavapradomahatīṃśriye gopradaādityalokaṃyāmoti |
8.1.4
231 || yānaśayyāpradaiti | rabakhaṅgādipradobhāryām ārtatrāṇakṛtprabhutvaṃ dhānyapradaḥ sārvakālikaṃsukhaṃ vedapradaḥ paraṃbrahmasamānagatitvaṃ | sarvatracātreyadravyasāralpabhūyastvādyapekṣayā dṛṣṭavatyalpasyālpabahutvakālāditāratamyaṃvijñeyam || 233 ititasarveṣāmiti | jalānnagobhūvastratilasuvarṇaghṛtādīnāṃsarveṣāṃyāni dānāni teṣāṃmadhyādvedadānaṃkalādhikyādviśiṣyate | 233|| yeneti | yādṛśena rājasena sāttvikena tāmasena vā śuddhena vā madhyamenāśuddhena vācittadharmeṇa ca yadyadeva dravyaṃdadāti tattaddravyaphaladvāreṇa tu tenaiva dānagatabhāvena bhāvānurūpeṇaiva sukhaṃmadhyamaduḥkhaṃvatācittena na janmāntarepūjitaḥsanprāpnoti | 234 || tasmādyatnataḥ kareṇa deyam yadviti | yāvadarcāpūrvakaṃdānapratigrahau kurutastau dvāvapi dātṛpratigrahītārausvargaṃgacchato'rcitakareṇa punarnarakaṃprajataḥ | pratigrahītuḥsatyapi vṛttyarthatve na dṛṣṭārthatve pratigrahasyārcitameva mayā yāhyaṃnānyathe tyevaṃniyamodṛṣṭadvāreṇa vacanānvāyuuktaḥ svargalābhaḥ | 235 || na vismayeteti | mahatāpi kṛcchracāndrāyaṇāditapasā kṛtena mayākiyatapaḥ kṛtamityevamāśrcaryanabhajeta yāgaṃcakṛtvā asatyaṃnavadetsatyapi puruṣārthatvenānṛtaniṣedhe yāgāṅgatvārthaḥ punarupadeśastathāpīḍitopi brāhmaṇānnindeddānaṃkṛtvādadaṃmayāṃdattamiti na kathayet | 236 || yasmāt yajñaiti | yasmāt yajñādīnyanṛtādibhiḥ kṛtairakṛtasamāni bhavanti tasmādetanna kartavyam | 237 || dharmaṃśaneaiḥsaṃ- sarvaprāṇipīḍāṃpariharan paralokopakārārthamṛdvāṃśiyathā pipīlikāḥ saṃcinvantyevaṃdharmaṃśanaiḥśanairarjayet |
8.1.5
238 || nāmutreti | yasmātparaloke sahāyaṃkāryasaṃpatyarthamātṛpitṛputrabhāryābāndhavāna tiṣṭhantyapi tu dharmaeva kevalaupakārārthamāste tasmānna mātrādyapekṣayādharmamutsṛjeta | 239 || ekaiti | pṛkaeva san prāṇyutpadyate nabāndhavaiḥ sahaiva ekaeva mriyatesukṛtaduṣkṛtaphalaicaikaeva bhuṅke atomātrādīnāṃjananamaraṇaduṣkṛtapīḍāṃśa bhoktṛtvābhāvāna tadapekṣayādharmenajahāt | 240 || mṛtamiti | mṛtasya śarīraṃkāṣṭhavadavajñāyabhūmau parityajyaparāṅmukhābāndhavāgacchanti natatsāhārthaṃvartante | dharmaḥ punastaṃparaloke yāntaṃpaśrādgacchati | 241 || tasmāditi | yasmāddharmeṇa sahāyena satā dustaranarakādi duḥkhaṃ tarati tasmāddharmasahāyyārthasarvadā śanairarjayet | 242 || dharmapradhānamiti | dhārmikaṃpuruṣakathaṃcitpramādakṛte ca vyatikrame prāyaścittenāpagatapāpaṃ svatejaḥpuṃjojvalitavicaratvādbrahmavadākāśātmakaṃsaṃtaprakṛtodharmaḥ kṣipraṃparalokaṃnayati | tasmāddharmaṃśanaiḥsaṃcinuyāt | 243|| uttamairuttamaiḥsārddhamiti | kulamutkṛṣṭatāṃnetumicchanśrutābhijanādyuktaiḥmahānavarataṃkanyādānādisaṃbandhānācaredavaruṣṭāṃstatsaṃbandhevūpariharet | uttamavidhānādevādharmavyāvṛttisiddhaupṛthagvacanamunamābhāvesamābhyanujñānārtha | 244 || utttamānuttamānevagacchatṛhīnāṃścavarjayanniti | uttamasaṃbandhevṛttamānanusarannikṛṣṭāṃścavarjayanbrāhmaṇaḥśreṣṭhatvaṃ prāpnoti | viparyayanapunarjātiranapāyācchūdratulyatāṃprāpnoti |
8.1.6
246 || dṛḍhakārīti | ārabdhasaṃpādanaśīlokrūraḥ śītātapādidvandvasahiṣṇurnirdayācāraiḥ sahāvasan ahiṃsakogyaḥ saevaṃniyamaḥ sadamenopaśamenendriyasaṃyamākhyena dānena ca svargamāpnuyāt | 246 || edhodakamiti | kāṣṭhodakaphalamūlamākṣikamannaṃcāyācitopanatamanāpatmakaraṇātpatitādyatyantakutsitavarjaṃ sarvataḥpratigṛhṇīyāttathā bhayaṃcātmaparitrāṇaṃatyantaprītikaraṃmatvāddakṣiṇātulyaṃātmabhayarakṣaṇasamarthamitisarvataśrāṇḍālāderapyaṅgī kuryāt | 247 || āhṛtābhyudyatāmiti | pratigṛhītadeśamānītāṃdātuṃcodyamitāṃidaṃtulyaṃdāsyāmītyevaṃpūrvakamakathitāṃ gohiraṇyādibhikṣāṃ duṣṭakarmakāriṇopi anāpatyakaraṇātpatitādyatyantakutsitavarjyahiraṇyagarbhomāhyaṃ manyatesma | 248 || ...tīti | tadīyaṃkavyaṃpaṃcadaśavarṣāṇi pitaronādanti havyaṃca puroḍāśādidevānpratyagnirnaprāpayatīyastāṃbhikṣāṃpratyācaṣṭe | 249 || śayyāṃgṛhamiti | śayanagṛhadabhadakapuṣparaladadhidhānā matsyakṣīramāṃsaśākāni gandhvantica karpūrādīnyayācitopasthitā ni na pratyācakṣīta | edhodakādivākyapaṭhitasyodakasyehapunaḥpāṭhaḥ ślokadvayasyapaṭhitayoḥ pratyākhyāne tulyatvajñāpanārthaḥ | tathāca gautamaḥ edhādīniśayyādibhiḥ sahaikasminasūtre paṭhitavān | 250 || gurūnbhṛtyāniti | mātāpitrādīngurūn bhṛtyānbhāryāputrādīnavaśyaṃbharaṇiyān kṣudhāvasannānuddhartumicchandevatātithīṃśca pūjayiṣyannanāpatprakaraṇāt patitādyatyantakuttsitavarja sarvataḥ pratigṛhṇīyānnarūpāntarasadbhāve sati tena dhanenātmanastṛptiṃkuryāt | mukhyopāyaparikṣayehyavṛttikarśitaḥ saṃsīdannityāpaddharmevakṣyati |
8.1.7
251 || guruṣviti | mātrādiṣvatīteṣu tairvināgṛhe pṛthakvasanātmajīvamanvicchannanāpadi sarvadā sādhubhyaeva pratigṛhṇīyāt | 252 || ardhikaiti | śūdreṣu madhyātkarṣa kakulamitragopāladāsanāpitābhyojyānnāḥ yaśca ttvadāśritohamityevamātmānaṃsamarpayet | śūdraśca nāpitādikarmaṇā jīvetkārukakarmabhiriti vakṣyati yathātmanivedanaṃtena kāryam | 253 || tathāha yādṛśaiti | yādṛśosya bhavedātmā kulaśīlādibhiryādṛśaṃca dṛṣṭārthamadṛṣṭātiśayārthaṃcopacaraṇaṃkartumiṣṭaṃyena vā prakāreṇa mṛdudakāyāharaṇādinimittaṃbrāhmaṇaṃseveta | anena prakāreṇātmānaṃnivedayet | 254 || yasmāt yaiti | yaḥ kaścit prakṛtācchūdrādanyopi kulādibhiranyathābhūtamātmānaṃitthaṃbhūtohamityanyathāsādhuṣu kathayati saātmarūpapāpalāpataeva coroloke'tiśayena pāpakṛtsarvavastupradhānātmapāpahāritvāt | 255 || vācyarthāiti | sarve'rthāḥ śabdeṣu saṃbaddhāḥśabdārthasaṃbandhasyaniyatatvāt śabdamūlakāśca yataḥ śabdebhyaḥ pratīyante śabdapratītipuraḥsaṃraṃcārthasaṃvyavahāramatīdeḥ | śabdaviniyatāivāstāṃvācaṃyaścorayet | avyaduruktamamyadanutiṣṭhetsasarvavastusteyakṛnnarobhavati | 256 || maharṣipitṛdevānāmini | maharṣipitṛdevānāṃsvādhyāyaprajāyajñasaṃpādanena yathāśāstramṛṇasaṃśuddhikṛtvā tataḥ 'putre sarvaṃgṛhadhuraṃca saṃnyasya dhanārjanācchānādīnāśritaḥ san vācyeke juhvati prāṇamityādi nītyā jñānabalānmahāyajñādīn saṃpādayan gṛhaevaṃkacitkālaṃveset | 257 || tathā ca vasan ekākīti | nirjane pradeśe ekākī sannupaniṣaduktopāsanādibhiḥ paramātmasvarūpanirūpaṇamātmahitaṃ cintayan prakṛṣṭaṃśreyomokṣākhyaṃprāpnoti |
8.1.8
258 || eṣeti | eṣā ṛtādikājīvikā nityā anityā yā āpadi vidhānādgṛhasthasya brāhmaṇasyoktā | tathā sātakratavidhiśca sattvākhyaguṇavṛddhikarapraśastastyaivoktaḥ | 259 || aneneti | anenoktaśāstrācāreṇa vedārthavidbrāhmaṇonityakarmānuṣṭhānenopakṣīṇapāpaḥ san brahmaloke mahimānamaśnute | 260 || || itiśrīmaṭṭamādhavattmajagovindarājaviracitāyāṃ manvāśayasāriṇyāṃṭīkāyāṃ gārhasthyasadācāraścaturthodhyāyaḥ samāptaḥ || oṃ namaḥ śivāya || || śrutvaitāniti | idamṛcurmahābhāgamiti | tān yathoktān snātakarmān ṛṣayaḥ śrutvā agnerjātaṃ paropakāriṇaṃ bhṛgumidaṃ vakṣyamāṇamuktavantaḥ | prathame'dhyāye manuprabhavatvaṃ bhṛgoruktamiha tu śrautārthavādadṛṣṭyāmagnitrabhavamucyate | tatra hi tasya yadretaḥ prathamamudīvyata tadasāvādityobhavat | yatdvitīyamāsīttadbhṛguritiśrūyate 'taeva [ bhraṃ ] ṣṭodretasa utpanna iti bhṛgurityevaṃ caikasmin janmani tasyaivāhaṃkārānmanvāvimcāparamiti nakadācidanupapattiḥ | evamiti | evamatikrāntaṃ śāstroktaṃ svadharmamācaratāṃ vedaśāstrajñānāṃ brāhmaṇānāṃ kathaṃ prabho mṛtyurākrāmati | na teṣāṃ vedoktāyuṣāṃ purāhṛtyunābhāvyaṃ āyuḥkṣayakāraṇasya dharmaparilopāderabhāvāt | 3 |
8.1.9
4 || kaḥ punarasāvannadoṣa ityāśaṅkiṃtamāha laśunamiti | laśunagṛñjanapalāṇḍvākhyāni śākāni | kavakaṃ chatrākaviśeṣaḥ | kṣudkhaṇḍakamityāyurvedaprasiddhamamedhyaprabhavānica manuṣyādi jagdhaprabījapurīṣanirgatatvena kevalāmedhyotpattikāni purīṣasthānotpannāni cāmedhyasaṃsargaprabhavāni taṇḍulīyādīni dvijātīnāmabhakṣyāṇi | dvijātigrahaṇaṃ śūdraparyudāsāthai cāturthyatvabhakṣyaprakaraṇaṃ | brāhmaṇasyaiva nāśrotriyatateyajña ityupakramya bhuñjīta brāhmaṇaḥ kacit ityabhidhānādataeva prakaraṇabhedaḥ | 5 || lohitānīti | lohitānyatrapuṣpādivyatiriktānyaśrāvādīno vṛkṣeṣyo nirgatāṃstathā | vṛkṣegundaṃmadeśodbhavaṃ śeluṃca śleṣmātakaṃ śeluḥ śleṣmātakaḥ smṛta iti abhidhānakośāccāyurvedaprasiddheḥ | nanu kṣīrasūtakṣīrasaṃtanikāyathānyāyai vyākhyātamasiddheḥ | gausaṃbandhica pīyūṣaṃ | nacaprasūtāyāgoḥ kṣīraṃ yadvagnisaṃyogātkaṭhinībhavati tadyatnatovarjayedetaccadaśāhātpareṇāpi yadikadācitsyāttadāniṣidhyate | daśāhīnavartinastvanirdaśāyāgoḥ kṣīramityanenaivasiddhatvāt | 6 || vṛthākṛśarasaṃyāvamiti | kṛśaraṃtilamudgasiddhabhodanaṃ saṃyāvaṃdhṛtaguḍakṣīrādikṛtaṃ puṣkariketimasiddhaṃ | pāyasamapūpaṃca | vāstvayakṣādiviśiṣṭadevatāyāgoddeśamantareṇakṛtaṃ | kṛtānvāhikavaiśvadedhakāryamapi na bhakṣayettathopākaraṇākhyaśrautasaṃskāraviśeṣāṇāṃgovyajānāṃyānyanupākṛtānimāṃsāni tāni kalpayatā na bhakṣayedatithyodastvanarcitaṃvṛthāmāṃsamityuktā devānnānica nivedakādīni havīṃṣica prāgghomādvarjayedvaviḥ | śeṣasyāhimabhakṣyatvaṃvakṣyati |
8.1.10
7 || anirdeśāyeti | prasūtāyāśca anirgatadaśāhāyāgoḥ saṃbandhikṣīraṃ tatoṣṭasaṃbandhiaśvādyekaśaphaiḍaka saṃbandhiva tathā || adugdhdyādohakālepusandhinīsadbhiriṣyata iti trikāṇḍābhidhānādvakakṣīrāyāapisandhinyāḥkṣīraṃ tathāghṛtavatsāyāśca goḥ payovarjayet | vatsagrahaṇādeva gavi labdhāyāṃgoyagrahaṇaṃ goreva natvajāmahiṣyoriti jñāpanārthaṃ | anakṣīramagrahaṇe prakṛte sandhinīkṣīraṃvivatsāyāścagoḥ payaiti punaḥkṣīramahaṇapayomahaṇācca sandhinīvivatsāyāścagoḥ payaiti | punaḥ kṣīramahaṇapayomahaṇācca sandhinīvivatsāyāśca kṣīrameva pratiṣidhyate | natu tadvikārāitikaścidāha tadasat | svabhāvaśucinovikārāmyanujñānasyānyāyyatvāttathācāśubhāneṣu tasya niṣedhadarśanaṃ | śaṅkaścāha || kṣīrāṇiyānyabhakṣyāṇitadvikārāśanebudhaḥ | kuryātprayatnenasamāhitaḥ || iti sandhindyāśca taddhitanirdeśasyārutatvācca kṣīragrahaṇaṃ kartumupayujyate sandhinīca samāsāntavarttitvātkṣīraśabdasya goḥ payaiti payoyahaṇamupayujyate | 8 || āraṇyānāṃsarveṣāṃ hastyādīnāṃmṛgāṇāṃsaṃndhinīkṣīraṃvaidyaṃ ca varjayettathā yāni prāptamvarasrānikālāntareṇodakādisaṃsargakālaparivosābhyāṃcāmlībhavanti tāni sarvāṇi śukrāni varjayet | cāturthakasūtre śuktaparyuṣitapratiṣedhaḥ latākavatārthaityuktaṃ | 9 || atrapratiprasavamāha
8.1.11
śukteṣumadhyoddadhitasaṃbhavaṃ tusarvaudaśvidādi | yānicaśuddhaiḥpuṣyādibhirudakenasahasaṃvanyante tāni bhakṣyārhāṇi | ācārasya ca smṛtivākyayadhyākhyānadvayānīyatvāyaācārāvirodhīsasmṛtyarthaḥ | kapathinuṃnyāyo'taḥśiṣṭācārānatikrameṇa puṣpādisaṃgrahaṃgravyāntaradarśanamapivijñeyaṃ | atracābhiṣutaśuktapratiprasavātsarvaśuktānotyayaṃpratiṣedhopyabhiṣutaviṣayaeva | tataḥsvabhāvaśuktānāmāmalakādīnāmapratiṣedhaḥ itikecit tadasaddadhibhakṣyaṃtvityanenābhiṣutasyāpi pratiprasavānnāmalakādīnāmabhakṣyatāpattirnahyamlāparthayaśuktaśabdopiyathoktārthaeva | 10 || āmamāṃsamevayebhakṣayanti tānaśyenādīnsarvānpakṣiṇovarjayet | evaṃ cobhayabhakṣyāṇāṃmayūrādīnāmapratiṣedhaḥ | tathācaśaṅkhaḥ || tittiraṃcamayūraṃcalāvakaṃcakapijjhalaṃ || vārdhīṇasavaṃrtakaṃcabhakṣyānāhayamaḥsatāṃ || iti grāmanivāṃsinaśca pakṣiṇaḥpārāvatādīnvarjayet | tathāśrutau bhakṣatvenacoṣṭraṃvaḍavamālabheta tasyaca māṃsamaśnīyāditivacenanirdiṣṭāekaśaphāḥkharādayaḥ tānvarjayedyetuyatranirdiṣṭāstāṃstatraivabhakṣayedyajñāṅgatvena teṣāṃtatraiva bhakṣyatvanodānyānyatra diṣṭibhākhyaṃca pakṣiṇaṃvarjayet || | 11 ||
8.1.12
kalāvaṃkoyāmacaṭakonigameṣu pāṭhatasya varṣāsu vanavāsatvenobhayanivāsāt grāmanivāsapratiṣedhaḥ | vṛtyāśaṃkāyāmidaṃvacanaṃ | tathāplavaṃsaṃkaṭavilākhyaṃpakṣiṇaṃ haṃsacakravākagrāmakukkuṭaśukasārikāṃvarjayet | grāmakukkuṭagrahaṇaṃmāraṇyābhyanujñānārtham | tasya grāmanivāsitvādevapratiṣedhesiddhe'rtigaityāccāraṇyāsyābhakṣitāśaṅkāsyāttadarthaṃvacanaṃ natu grāmanivāsitvādevapratiṣedhasiddheḥ grāmakukkuṭapratiṣedhasiddhryaigrāmakukkuṭagrahaṇametadvyatiriktagrāmanivāsivikalpārthaṃ kiṃvākhyāyate kimāraṇyābhyanujñātaparatveneti naivaṃ svapadārthagataprayojanasadbhāvesativākyāntaragataviśeṣāvadhāraṇaparatvaṃsyānyāyyatvāt | sārasaṃlakṣmaṇākhyaṃpaṃkṣiṇaraṃjudālaṃcapāyikākhyaṃjātyuhaṃcavātakajala kukkuṭaśabdābhyāṃprasiddhaṃvarjayet | 12 ||
8.1.13
pradattya cañcavābhakṣayaṃtittān dārvāghātādīnjālapādāṃścakoyaṣṭimūrikākhyaṃpakṣiṇannakhairvikṣipyayebhakṣayaṃti tānūśraddhābhyanujñānāraṇyakurkuṭavyatiriktāṃścakorākukkubhādīṃścatathā nimajjayematsyāṃnadanti manvādayastānrasūnāghātanasthānamityābhidhānikasmaraṇādāghātasthānebhavaṃmāṃsaṃbhakṣyāṇāmapivratūraṃśuṣkamāṃsaṃvarjayet | jālapādatvādevaplavahaṃsacakravākānāṃniṣedhasiddhau pṛthagvacanaṃtadanyeṣāṃmāyādīnāṃvikalpajñāpanātham | vikalpaścāpadi bhakṣyāṇyanāpadi netyevaṃvyavasthitovijñeyaḥ | yatobuddhipūrvakāriviracitegranthaācāryasyaivamabhiprāyamunnīyate | nūnaṃjālapādapratiṣedhonālasati yenajālapadaviśeṣānhaṃsādīn svaśabdena niṣedhati nacātyantānāśvāsastadā sati jālapadapratiṣedhonarthakasyāttasmādviśeṣo'trānumīyate | kasyāṃcidavasthāyāmadyādīnāṃbhakṣaṇamabhimataṃ kasyāṃcinnapratiṣedhaeveti | tenāpadi tu bhakṣaṇamanāpadi tu niṣedhaeva pratiṣedhadvayārthatvāt | yadi punastulyavikalpaḥ syāttadā jālapadaniṣedhasyānarthakyamevasyāttadvacanamantareṇaiva tathāvidhavikalpasya kadācit bhakṣyāṇi kadācinnetyetatraphalaṃsaṃpadyate | tacca jñāpanamantareṇaiva laukikatvādvakṣaṇasyārthitvānarthitvābhyāṃsiddhaṃ tasmājjālapadamatiṣedhābhidhānādeva vyavasthitoyaṃ vikalpa ityavasīyate | 13 || bakaṃcaiveti | bakaṃ balākaṃ kākolaṃca droṇakākaṃ | kāko kaudāttvadattaititrikāṇḍapāṭhāt | khañjarīṭākhyaṃ pakṣiṇaṃ | matsyādāṃśca paikṣiṇopi nakrādīn grāmaśūkarāṃśca sarvānvarjayet |
8.1.14
14 || asyārthavādaḥ yoyasyamāṃsamiti | yoyatsaṃbandhi māṃsamaśnāti tanmāṃsādaeva nindātha mucya nānyamāṃsādapāpadeśaṃlabhate matsyādaḥ punaḥ sarvamāṃsabhakṣaiti vyapadeśaṃyujyatetānmatsyānvarjayet | 15 || idānīṃ jātiviśeṣakriyāviśeṣasamavalaṃbanena matsyapratiprasavamāha pāṭhīnarohitāviti | pāṭhīnaścaṃdrakākhyomatsyabhedaeva | rohitopi rohitamatsyākhyastau devapitryakarmaviniyuktāvityadanāhauṃ natvanyadā | rājīvāḥ punaḥ padmavarṇīmatsyaviśeṣāstathā siṃhamukhāḥ saśalkāśca śaklacilicimaśabdābhyāmāyurvedaprasiddhāḥ sarvadā havyakavyābhyāmanyatrāpi bhakṣyārhāḥ | 16 || nabhakṣayediti | yaekakrāprāyeṇādanti sarpādiyastāṃstathā abhiyuktairapi nāmajātibhiryemṛgapakṣiṇona jñāyante tānviśeṣasāmānyapratiṣedhānākramaṇe sati bhakṣyapakṣe patitvā bhakṣyatvena samuddiṣṭānevaṃ pañcanakhāṃśca sarvānnaramārjārādīnnabhakṣayet | 17 || atrapratiprasavamāha śvāvidhikaṃśalpikaṃgodhāravaṅgaṃkūrmaśaśāṃstatheti | śvāvikaṃsedhākhyaṃprāṇibhedaṃ vālpakaṃ cāpaṃgodhāṃca prāṇiviśeṣaṃkhaḍgaṃgaṇḍakaṃ kūrmakacchapaṃ śaśaṃca pañcanakheṣu madhyādbhakṣaṇārhānmanyādayaāhuḥ | tathaikadantapaṅktyupeteṣu madhyāduṣṭravarjitānajādīniti | 18 || chatrākamiti | kavakagrāmasūkaralaśunādīnāmanyatamaṃbuddhipūrvaprāyaścittagurutvādbhyāstobhakṣayitvā dvijātiḥpatet | dvijātikarmabhyohāniḥpatanamiti | tataścaprāyaścittaṃtasya na bhavati tathā vakṣyati || garhitānādyayojagdhiḥsurāpānasamāniṣaṭ iti |
8.1.15
19 || amatyaitānīti | etāni chatrākādīni ṣaṭbuddhipūrvakaṃpratyekaṃ bhakṣayitvā ekādaśādhyāyavakṣyamāṇasvarūpaṃ sūtāhaṃsāntapanaṃ yaticāndrāyaṇaṃ caret | etadvyatirikteṣu | lohitaniryāsādiṣu pratyekabhakṣaṇe'horātraṃnāśnīyāt | prāyaścittasya prakarṣeṇotkarṣolaśunādīnāvarjanādārtha | śeṣeṣūpavasedaharityetatpunarlāghavārtham | tatrahi kriyamāṇe lohitavṛkṣaniryāsādigrahamakaṃvyaṃsyāt | 20 || saṃvatsarasyaikamapīti | saṃvatsarasya madhya brāhmaṇaḥ śeṣeṣūpavasedahariti samanantaraprastutalohitavṛkṣaniryāsādyasaṃvaitti bhuktaprāyaścittārthamapi kṛcchraṃkṛcchramadhyaprathamāmnānāt | prājāpatyaṃcaretkṛcchramiti tasya punarbhakṣaṇaviśeṣatoyadyasyacoditaṃprāyaścittaṃ tadeva kuryādataevaca jñāyate | asaṃvaitti tatkṛtepi vyatikrame pāpaṃprāyaścittaṃbhavatītyevaṃ ca || trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānāmakalpayan || adṛṣṭamadbhirniṇiktamityetatprāyaścittavyatiriktaviṣaye'vatiṣṭhate | tathāca dravyaśuddhiprakaraṇaetadārtheṇābhihitaṃ | brāhmaṇagrahṇaṃdvijapradarśanārthe trayāṇāṃprakṛtatvān | etaduktaṃdvijātonāmiticopasaṃgrahāt | 21 || yajñārthamiti | yāgārthabrāhmaṇādibhiḥkṛtaiḥ praśastāyeca uditāḥśrutau mṛgapakṣiṇāstevadhyāiti śrutyuktānuvādobhṛtyānāṃcaivetyetadvidhitsitaṃ svāmyādāpanārthaṃ bhṛtyānāmavaśyabharaṇīyānāvṛddhamātrādīnāṃsthityarthaṃca vadhyāagastyoyasmātpūrvamevaṃkṛtavāniti copasaṃgrahāt | 22 || babhūvuriti | yasmāccirantaneṣvapi saṃbandhiṣu yajñeṣu brāhmaṇakṣatriyayajñeṣu ca bhakṣyāṇāṃmṛgapakṣiṇāṃsaṃbandhināmāṃsena puroḍāśāabhūvan | tasmādyajñārthamapitevadhyāḥ |
8.1.16
23 || adhunā paryuṣitapratiprasavārthamāha yatkiṃciditi | yadbhakṣyaṃkharaviśadamabhyavahārya | modakādi yaccabhojyaṃ | pāyasādiupaghātāntararahitaṃtaddhavighṛtādisnehasaṃyuktaṃkṛtvā paryuṣitamapi rātryantaritamapyamadanāīmityevaṃ tacchabdavyatyayenaitatvyākhyeyaṃ | yathāśrutā- haviryobhighāraṇesati snehasaṃyogāvaśyaṃbhāvitvādvaviḥ | śeṣasya yatkiṃcitsnehasaṃyuktamityanenaiva siddhatarabhidhānamanarthakaṃsyāt | yacca hutaśiṣṭaṃpuroḍāśādi paryuṣitaṃ syāttadbhojanakāle snehasaṃyogaśūnyamapyadanāheṃ | 24|| 'caraścitamiti | yavagodhūmakṣīravikārāḥ sarvenekarājyantaritāḥ santaḥ snehaprokṣaṇarahitāapi dvijātibhiradanīyāḥ | 25 || etaduktamiti | dvijātīnāmetadbhakṣyābhakṣyaniḥśeṣeṇoktaṃ ataūrdhvaṃmāṃsasyabhakṣaṇe varjaneca vidhiṃvidhānaṃvakṣyāmi | 26 || prokṣitamiti | prokṣaṇākhyaśrautasaṃskārayuktaṃgovyajasaṃcitmiyamāṃsaṃtadbhakṣayediti | śrutikarmāṅgabhūtabhakṣaṇaniyamānuvādoyaṃ brāhmaṇaka manādinimittabhakṣaṇaniyamasāmyāpādanārthaḥ | yattuprokṣitaparisaṃkhyārthatvamāhustadasadanupākurutamāṃsāni iti asyāprokṣitapratiṣedhārthatvāt | brāhmaṇānāṃceti brāhmaṇaprārthanayātyaktapratiṣiddhamāṃsāśinopi ca brahmacaryādiniyamatośrīyāttathāśrāddhemadhuparkevā tadāmiṣeṇakartavyaṃ | nāmāṃsomadhuparkaḥsyāditismṛtigṛhyaśāstramrayaktenābrāhmaṇenāpiniyuktoniyamitobhakṣayet | tathācanniyukta stvityatikramadoṣaṃvakṣyati prāṇarvātyayepi cakṣunimitte vyādhinimitte catyaktamāṃsāśinopica brahmacaryādiniyamatobhuñjīta |
8.1.17
27 || prāṇasyeti | koṣṭhasthasyavāyoḥ śarīrāvasthityarthamidaṃsarvaṃprajāpatirannaṃkalpitavān | kiṃtadataāha | paścādijaṅgamaṃ mūlaphalādicasthāvaraṃ sarvaṃprāṇasya bhojanaṃ tasmātprāṇātyaye māṃsamadanīyamiti | prāṇātyayamāṃsabhakṣaṇārthavādaḥ | 28 || carāṇāmiti | jaṅgamānāmajaṅgamāḥ sthāvarāṇyannaṃ | daṃṣṭravatāṃca vyāghrādīnāmadaṃṣṭrārurvādayaḥ | hastavatāṃmārjīrādīnāma̍hastāmatsyādayaḥ | śūrāṇāṃsiṃhādīnāṃbhīravoharaṇyādayaḥ | animittapūrvaślokasyaivāyaṃprapañcaḥ | itthaṃprajāpatikalpanāyāṃsatyāṃ | 29 || nānrāduṣyatīti | adanāhrānprāṇinoharaharapyaśnannabhakṣayitā na doṣān prāpnoti | yasmātprajāpatinaivādanāhrbhakṣayitāraścotpāditāiti | prāṇātyayamāṃsabhakṣaṇaniyamadārthyārthoyamarthavādānahetuḥprāṇyupaghātaniṣedhopadeśāt | 30 || yajñāyeti | yajñasaṃpattyarthaṃtadaṅgabhūtaṃyanmāṃsabhakṣaṇametaddevocitamanuṣṭhānamataevayatnataḥ kārya | etadvyatiriktaprakāreṇa punarmāsabhakṣaṇapravṛttīrakṣaḥ samucitamācaraṇaṃ manvādibhirucyate | tasmādetannakāryamiti prokṣitabhakṣaṇaniyamādanuvādārthaḥ | 31 || krītveti | krītvātSnapshotācotpādya yathoktabhṛtyānāṃcaiva bhṛtyairityanenacānītaṃ yathoktaṃdhānā matsyānvyayomāṃsamityevaṃrvādhimāṃsaṃdevapitṛbhyodatvāśvanūpāpaṃnaprāpnotītyupākaraṇānarhaśaśādimāṃsaviṣayamidamupākaraṇārhagovyajamāṃsasyānupākurutasya devādyarcanaśiṣṭasyānupākṛtamāṃsādīni pratiṣedhāt |
8.1.18
32 || nādyāditi | māṃsabhakṣaṇaprakārajñodvijonāpadi devādyarcanavidhānaṃvinā māṃsaṃnāśrīyāt | yasmādvidhānenayomāṃsamaśnāti samṛtaḥ sanparaloketaiḥ prāṇibhiḥparavaśobhujyate | yanmāṃsamanena bhakṣitayuktetipūrvātharvādaḥ| 33|| natādṛśamiti | mṛgavadhajīviśavarādivyatiriktasya dhananimittaṃmṛgāṇāṃhaṃturnatathāvidhaṃpāpaṃbhavati | yādṛśarutadevādyarcanani khādataḥ paraloke bhavatīti pūrvārthavādaeva | 34 || niyuktastuyathāvadyomāṃsaṃnāśnātimānavaiti | śrāddhamadhuparkayoḥ śāstramaryādānatikrameṇa niyuktaḥ sanpomanuṣyomāṃsaṃnāśnāti samṛtaḥ sannekaviṃśatijanmānipaśutvaṃprāpnoti | iti yathāvidhiniyukta stviti etanniyamavyatikramaphalakathanaṃ | 35|| asaṃskṛtānīti | paśuprāgādicoditaprokṣaṇādimattvaṃsaṃskārarahitānū govyajādipaśūn viprādirnakadācidapyadyāt | kiṃtarhi naimittikaṃvaidikapaśuyāgādividhimāśritaḥ sammattasaṃskṛtadivāśrīyādityanupākūtamāṃsārthe nirūpaṇārthavādametat | 36|| kuryāditi | saṅgebhūtādi doṣeṇa śarīrāvasāde sati tadvināśanāya̍ghṛtamayīṃvā paśupatikṛtimupahvareta | na purnadevādyuddeśamantareṇaivapaśuṃhetuṃnakadāpīcchet | 37 || yasmān yāvaṃtipaśulomāṇīti | vṛthā uddeśamantareṇayaḥpaśuṃhaṃti samṛtaḥsan tasya hanasya paśoryatsakāśātsaṃkhyākān vārānūjanmanijanmanimāraṇaṃprāpnoti tasmādvathā paśuṃnehanyāt | ha śabdaāgamasūcakaḥ |
8.1.19
38 || yajñārthamiti | yajñasaṃpattyarthaṃprajāpatinātmanaivādareṇa paśavaḥ sṛṣṭāyajñaśvānauprāsteti nyāyena nāsyajagataḥbhūtyabhivṛddhyarthatasmādyajñeyovadhaḥ sodharmokhyavadhakāryābhāvādavadhaeva oṣadhyaiti | oṣadhayodarbhādyāḥ paśavochāgādayaḥ vṛkṣāḥplakṣādyāḥ tiryañcaḥkūrmādayaḥ pakṣiṇaḥkaṅkādyāḥ yajñārthavināśaṃprāptāstetataḥtamadhamārjārtatanibarhitvā punarātmajñānādhikṛtaśarīralābhenotkarṣāṃn prāpnuvanti | 40 || madhuparkeceti | rājartviksnātaketyevamādinodite gṛhoktarūpe madhuparke yajñeca jyotiṣṭomādau pitrye daive ca karmaṇyevapaśavohiṃsanīyāḥ nānyatretyevamanuruktavān | 41 || eṣviti | paramārthikavedārthajñodvijaeteṣu madhuparkādiṣu padārtheṣu paśūnhiṃsan ātmānaṃtāṃścapaśūnuttamāṃgatiṃsvargādau vicitraśarīrasaṃbandhaṃprāpayati | na cānyatrānyadīyakarmaṇaḥ kathamanyasyaphalaprāptiriti nodanīyaśabdapramāṇakorthoyantacchabdovodhayati tattathaivapratipādanīyamanyathāśabdapramāṇakadharmārthaphalalābhepikaāśvāsaḥ | paśusañjñapanamantramadhyeveda āmnāyate || natrāuetanmriyasenariṣyasidevāiḍeṣipathibhiḥsugebhiriti paśuṃkilahotevamāha || natvaitanmriyasenāpiriṣyasihiṃsyasekiṃtahiṃsugairnikṛṣṭayonivyavadhānaśūnyairmārge devāneṣi svargaṃprāmoṣītyarthaḥ || evaṃcānyatratvaparopakārabhāvān | 42 || gṛhaiti | gṛhasthavānaprasthabrahmacāribhiścavasthaḥpraśastātmādvijaḥapādyapi aśāstritāṃhiṃsāṃnācaret |
8.1.20
43|| kathaṃpunastulyeprāṇivyāpādanelaukikyā adharmaḥśāstrīyāyādharmaityataāha yeti | yāśāstranoditā hiṃsā sthāvarajaṅgamesmiñjagati anādikālapravṛttāṃtāṃhiṃsākāryābhāvādahiṃsāmevavidyātnonānyapramāṇakodharmovedādevannibabhau prakāśatāṃgataḥ | evaṃca nātra kutārkikavitarkāākrāmante | 44 || yo'hiṃsakānīti | yonupaghātakānprāṇinohariṇādīnātmasukhābhilāṣeṇa hinasti saihaloke paraloke na kadācit sukhaṃvardhate | 45 || yobandhanavadhakleśāditi | yobandhanavadhatrāsādīnprāṇināṃkarttuṃnecchati sasarvasyahitaprāpaṇecchośīloanantaṃsukhaṃprāmoti | 46 || yaddhyāyatīti | yaścintayatibhagavadīśvarārādhanādi yadvākurute hariharacaraṇanamaskārādi yatravā bhavabhaktibhāvanādau ratiṃbadhnāti tatsarvamayatnenaprāpnoti yaātatāyyādīnapipraṇinonahinastyevaṃmāṃsabhakṣaṇaprasaṅgenaguṇadoṣānabhidhāyādhunāmakṛtamanusartumāha | 47 || nākṛtvāti | bhāṇihiṃsāmantareṇa na kvacinmāṃsamutpadyate | prāṇivadhaśca svarganimittaṃ na bhavati matyutanarakādihetustasmādvidhināmāṃsabhakṣaṇaṃvajayet | 48 || samutpattitticeti | śukraśoṇitābhyāṃcikitsakotpādanādyesarāgyāṃsamutpattiṃmāraṇakāle ca sakalakrūrakarmaṇiṇībhūtau vadhabandhau paryālocya vihitamāṃsabhakṣaṇādapi nivarteta | 49 || kimutāvihitamāṃsabhakṣaṇādityavihitamāṃsabhakṣaṇānindārthamāha nabhakṣayatīti | yodevārcanādividhiparityāgena piśācavanmāṃsaṃ na bhakṣayati sasarvalokapriyobhavati | vyādhibhiścanapīḍyate |
8.1.21
50 || anumanteti | anyena hanyamānamavalokya sādhvayaṃhantā karotīti yonumādetesonumantā viśasitāṃgaṃkaronāhaṃtā vadhakaḥ krayavikrayī krītvāvikrīṇīte saṃskartāārandhakaḥ upahartā pariveṣṭā khādakobhakṣayitā eteghātakāḥ| ityatraca nihantāraṃvarjayitvānyeṣāmaghātakānāṃghātakavacanamaśāstritaprāṇivadhenumodanānīyapi na kāryāṇi ityevamarthanatughātakatvapratipādanārthaṃ | kartavyakartavyapratipādanaparatvāsya śāstrasya ghātakarādakādīnāṃca pṛthakpṛthak prāyaścittadarśanāt | 51 || svamāṃsamiti | svaśarīramāṃsaṃparamāṃsena devārcanarahitena yovṛddhiṃnetumicchati tasmādadhiko'nyo'puṇyakartā nāstītyavidhimāṃsabhakṣaṇanindārthavādaeva | 52|| idānīmaśiṣṭāpratiṣiddhamāṃsanivṛttidharmayintyetatpratipādayitumāha varṣevarṣaiti | prativarṣaaśvamedhena yajeta | tathā, yoyāvajjīvaṃmāṃsaṃnāśnāti tayoraśvamedhamāṃsatyāgajajanitasya puṇyasya saṃvandha svargādiphalaṃtulyaṃ | 53 || phalamūlāśanairiti | pavitrāṇāṃphalamūlānāṃca | bhakṣaṇaiḥstatharṣisaṃbandhināmannānāṃnīvārādināmāraṇyānāṃbhojane tathāvidhaṃ-
8.2
nāśrotriyatataiti anadhītavedena prārabdhe yajñe'gnīṣomīyādūrdhvamapi brāhmaṇona bhuñjītārthatpunaḥ agnīṣomīyādīkṣitasya kadaryasyetyanenaivapratiṣedhasiddhiḥ| sūtrakāreṇāgnīṣomīyāvadhikadīkṣitasyābhojyānnatvamuktaṃ atodīkṣitasyakadaryasyetyayaṃpratiṣedhastadadhikaeva sadābahūnāṃyājakena ṛtvijā striyā vā napuṃsakena vā yatra gṛhe vaiśvadevādikromaḥ kṛtaḥ na tatra kadācidapi brāhmaṇobhuñjīta |
205|| aślīlamivi | yatrapūrvoktāhomaṃkurvanti tacchiṣṭānāṃtadaślīlamayuktaṃdevānāṃca pratikūlaṃtasmādetān homaṃna kārayet |
206 || mattakruddhādurāṇāmiti | klībakruddhavyadhitānāṃkeśadāmaladvādaśakṛmisaṃsargaduṣṭaṃpādena cecchātaḥ spṛṣṭaṃnabhuñjīta |
207 || bhrūṇaghnāvekṣitamiti | brahmahādipatitāvekṣitaṃrajasvalādyaspṛśyaspṛṣṭaṃpakṣiṇā kākādinā''svāditaṃśunā spṛṣṭaṃna bhuñjīta |
208 || gaveti | gavāghrātaṃkobhuṅktaitica yadāghuṣya dīyate maṭhabrāhmaṇādisaṃghānnaṃca tathā veśyānnaṃśāstravidā caitat kutsitamiti yaduktaṃtannābhīyāt viśeṣataiti prāyaścittaviśeṣārtham |
209 || stenagāyanayoriti | caurageyajīvitakṣakavṛddhyupajīvyannaṃna bhuñjīta | yajñārthedīkṣitasya prāgagnīṣomīyādgaddhasya bandhanena vinā'pyaunigarḍanigaḍasya dattāyonigaḍasyābandhanepi ca |
210 || abhiśastasyeti | mahāpātakṛtvenotpannābhiśāpasyāniścitapāpasyāpi napuṃsakasya puṃścalyā vyabhicāriṇyā agaṇikāyā api dāṃbhikasya vyājadharmacāriṇonnaṃna bhuñjīta | tathā śuktaṃyan mātaḥ svarasaṃkālāntareṇodakādi saṃsargakālāntarābhyāṃcāmlībhavati paryuṣitaṃca rātryantaritaṃ śūdrasya cocchiṣṭaṃnāśrīyāt | śuktaparyuṣitayorabhakṣaṇaṃpañcame vakṣyatīhatu snā takavratatvārthamabhidhānam |
211 || cikitsakasyeti | vaidyasya cikitsājīvinaḥ tathā lubdhakānārjavaprakṛtyucchiṣṭādināṃ ugrasya kṣatriyeṇa śūdrāyāṃtatpannasya sūtikoddiśena anāśaucibhirapi yatkṛtaṃkṛtāntarācamanaṃcatathā anirgatadaśāhikasūtikā'nnaṃpretānnasya vakṣyamāṇatvānna bhuñjīta anye tūryarājānamāhustadasadyājñavalkyenanobhayapāṭhāt |
212 || anārcitamiti | arcāīsya yadakṛtārcedīyate akṛtadevatārcanaṃca yanmāṃsaṃ atithyāderdīyate kalpayituṃdevān pitṝṃścārcayitvetyevamādervakṣyamāṇatvānnabhuñjīta |
213 || piśunāntinośceti | bhaṣakāsatyavādikratupuṇyavikrayinaṭasauvikānāmuparutāpakāriṇāṃścānnaṃnāśnīyāt |
214 || karmārasyeti | kamārasya viṣādaveṇayośca daśamādhyāyavakṣyamāṇayornaṭagāyanavyatiriktasyāpi ca raṅgāvataraṇajīvinaḥ suvarṇakāraśastravikrayiṇoścānnaṃnādyāt |
215 || śvavatāmiti | śvakrīḍimadyavikrayivastradhāvanapaṭarāgakṛnniṣṭurāṇāṃjāyājāraśca yasyāvijñāto gṛhe'sti teṣāmannaṃna bhakṣayet |
216 || mṛṣyantīti | bhāryājāraṃce sahante tadannamabhojyameva ca gṛhādratāyāṃjāriṇyāṃ upekṣitāyāmapi pratiṣedhaḥ | sarvakarmasu hvayāyatānāmannirgatāśaucaṃcamūtakānnamaprītikaraṃca na bhuñjīta |
217 || rājānramiti | rājānaṃtejonāśayati ataeva ca rājānnapratiṣedhovoddhavyaḥ | nādyācchūdrasya pakvānnaṃ adhikulamitraṃcetiśūdrānnapratiṣedhaṃvakṣyatyatastadennama-
mittaṃtejopahanti suvarṇakāracarmacchedyanne āyuḥkhyātī hataiti vyatikramaphalakathanam |
218 || mitī | sūpakārādyannamapatyānihanti asyāpyataeva niṣedhaḥ | carmakārādīnāṃcānnaṃgobalīyardnyāyena thaḥ | ityaḥ | evamiha śāstre sarvatra vijñeyam | nirṇejakānnaṃca karmāntarājjitebhyaḥ svargādilokebhyaḥ ācchinatti |
219||
satānuvāceti | anabhyāseneti | vedābhyāsācāralopālasyānandoṣākhyāyuḥkṣayakāraṇānyevaṃ ca vedābhyāsācārānuṣṭhānānālasyeyuktaśāstraprameyabhūteṣu kṛteṣvapi yadāvakṣyamāṇāndoṣona parihriyate tadā tena hetubhūtenākālamṛtyurviprānhantumicchati |
8.55
namaithunācaraṇenakaściddoṣoyasmājjaṅgmātmakabhūtānāṃeṣāśattapāpamaithunātmikāpravṛttiḥ svābhāvikoyaṃ vyāpārovarjanaṃpunarmahāphalaṃ | iti māṃsavarjanaphalaprasaṅgenāśiṣṭāpratiṣiddhamadyamaithunādinivṛttiphalakathanaparametat |
8.63.1
ahnācaikeneti | ekenāhorātreṇa navabhiścāhorātrairevaṃ vṛttavaśāddaśāhena nirdiṣṭena mūlyena brāhmaṇasya brāhmaṇasya snānālaṃkāraniharaṇaṇādikāriṇobrāhmaṇaḥsapiṇḍasamānodakavyatiriktāḥśudhyanti | lehannirharaṇesati piṇḍaṃdvijaṃpretamitivakṣyati | dharmārthaṃpunarnirharaṇamāṇānāmā śaucābhāvaeva | etadvaiparamaṃtapoyanpretamaraṇyaṃnayantītiśruteḥ || nateṣāmaśucirkiṃcitpāpaṃvāśubhakarmaṇāṃ || jalāvaragāhanātteṣāṃsadyaḥśaucaṃvidhīyata itiparāśarasmaraṇāt || caivaṃvaidaṃpāraśipyānmūlyaviṣayeca tiṣṭhate | udakadāyinaḥkevalamudakaṃsamānodakāstrirātreṇaśudhyanti | 65 || rātribhiriti | (1) navamedaśamevāpiprabalaiḥsrutimārutaiḥ | niḥsāryatebāṇaivayaṃtracchidreṇasajvaraḥ || itiyājñavalkyena prasavakālasmaraṇāt navamāsādṛrvāk garbhasrāve sati yāvanmāsogarbhastatsaṃkhyābhiḥrātribhirviśudhyati | yatrapunarāpte kāle jātasya kathaṃcijjīvanaṃbhavati tatra paripūrṇamevāśaucaṃ vṛddhavyavahārābhidyaṃgyatvāccaddhvārthasaṃvandhasya tathāvidhegarbhasrāvaśabdāprayogāt | rajasvalāstrī rajonivṛttausatyāṃsnāte sādhvīdharmārthakarmayogyābhavati | sparśayogyāpunastrirātraṃrajasvalāśucirbhavatītivasiṣṭhasmaraṇāccaturthe'hnisnānaṃkṛtvā śuddhā bhavati || ādantajanmanaḥsadyaācūḍānnaiśikīsmṛtā | trirātramātratadeśāddaśarātramataḥparamiti || yājñavalkyenasmaraṇāddantajananādūrdhvaṃ prākcūr̤ākaraṇātkālāt mṛtānāṃrāṇāṃsapiṇḍeṣvahorātreṇa śuddhiḥ | cūḍākaraṇakālādūrdhvaprāgupanayanakālānmṛtānāṃcirātreṇa śuddhiriṣyate | 66 |
8.63.2
67 || ūnadvivārṣikamiti | māsamātronavarṣadvayapramāṇaṃpretamalaṃkṛtyagrāmādvahiḥśuddhāyāṃ bhūmaukālāntarasaṃbhāvyasthisañcayanavarjaṃ bāndhavāḥprakṣipeyuḥ | 68 || nāsyeti | asyonadvivārṣikasya pretasyāgnisaṃskāronakartavyonāpi sakṛnmasiñcatyudakaṃnāmagotreṇa vāgyatāḥ | ityevamādiyājñavalkyānyuktaprakriyodakakriyācaurdhvadaihikaṃkiñcinnakartavyaṃ | kiṃtarhiagnisaṃskāranirapekṣyamaraṇyekāṣṭhavatparityajya tryahaṃ apetāśauce sati śāstroktakarmāṇinkuryādyaṃcārukatacūḍasya tryahavikalpaḥ | kṛtacūḍaviṣaye tryahasyoktatvāt | anarthakamidaṃsyādvikalpaścavṛttādyapekṣayetyuktaṃ | 69 || nātrivarṣasyeti | yasyatṛtīyaṃvarṣanāpakrāṃtaṃtasyodakakriyāagnisaṃskārādyaurdhvadaihikaṃnakartavyamityuttaravidhitsārthaṃpūrvānuvādaḥ | jātadantasyacodakakriyāagnisaṃskārādyaurdhvadaihikaṃ kartavyaṃdaśamyāmupasthāpyapitānāmakarotītigṛhyadarśanādasmādvākyādūrdhvakartavyaṃ | yadyakaraṇapakṣasaṃ bhavekaraṇapakṣādaraṇaṃkleśāvahaṃ tathāpakṣadvayānnānājātandatanāmnokaraṇepretopakārobhavatyakaraṇātpunaḥpratyavāyābhāvaityavasīyate | 70 || sabrahmacāriṇīti | sahādhyāyiniprete [ e ] kāhaṃmāśaucaṃ samānodakānāṃpunarjanme sati trirātrācchuddhiriṣyate | tryahāntūdakadāyinaiti prathamaviṣayamuktaṃ | 71 || strīṇāmiti | vāgdattānāṃnavivāhitānāṃbhartrādyayarūyahācchudhyanti | bhrātrādayaḥ punastrīṇāmakṛtacūḍānāṃityetaduktenavidhineti | 72 || akṣāralavaṇānāiti | biḍalavaṇādikṣāravarjitamannamaśnīyuḥ | nadyādaumṛdāvarjasnānaṃkuryuḥ | māṃsavarjacānnamśūddheriti gautamasmaraṇāt | yāvadāśaucanāśīyurbhūmaucaikakāḥśayīran |
8.63.3
73 || saṃnidhāveṣaiti | pretadāhāvasthānāparijñānena satyevaśāvāśaucasyakīrtitovidhiḥkathitodeśāntarāvasthānādajñānesatyaṃvakṣyamāṇovidhiḥ sapiṇḍasamānodakairboddhavyaḥ | 74|| vimatanviti | taccheṣaṃdaśarātraṃsyāditi | deśāntarasthaṃmṛtaṃjātaṃvā anirgatadaśāhādikaṃśrutvā daśarātrādeyacchiṣṭaṃtāvadevāśaucavān bhavennatuparijñānātaprabhṛtidaśāhāśaucamādriyate | 75 || atikrāntaiti | āśaucātikrame nanamaraṇaṃvā jñātvā trirātramāśaucavānbhavati | saṃvatsarepunaratīte jñātvā snātvaiva śudhyati | 76 || nirgamaraṇamiti | nirgatadaśāhādikaṃsapiṇḍamaraṇaṃśrutvā putrasyaca janmamanuṣyaḥśrutvā sacailaṃsnātvā śuddhobhavatyevaṃ cakṣattaroktena | trirātreṇāsyasahasyevikalpaḥ | 77 || bāḷaiti | ādeśāntarasthepi dantajātyūne bāleddeśāntarasthevā bālepi asapiṇḍasamānodake deśāntarastheti mṛte sacailaṃsnātvā sadyaevaviśuddhyati | deśāntarasthasapiṇḍajananamaraṇayostaccheṣaśuddhiruktā | samānodakānāṃca tryahaśuddhiruktā tadvaikalpikamanenasadyaḥśaucamucyate | 78 || antardaśāhaiti | tāvatsyādaśucirviproyovannasyādaharniśaṃ || daśādimadhye yadi japunarmaraṇemaraṇaṃ janane jananaṃsyāt | punaḥśabdāt, sūtakesūtakaṃ bhūyoyadyapi syātkathaṃcana || taccheṣeṇaiva śuddhiḥsyānmṛtake mṛtakaṃtathā ityaṃgirasaḥsmaraṇāt || ca tadā tāvatkālameva brāhmaṇāderaśaucaṃyāyāvatpūrvotpannāśaucanāpagataṃtatapaścādatītam daśāhādi yāvattatrāpica rātriśeṣe dvābhyāṃprabhāte tisṛbhiriti gotamīyoviśeṣodraṣṭavyaḥ | 79 || trirātramiti | ācārye prete trirātramāśaucamāhustatputrapatnyoścāhorātramiti śāstramaryādā |
8.63.4
80 || śrotriyaiti | vedādhyayini kenāpi maitryādinā nimittena nikaṭavartiśca sabrahmacāriṇyapi prete trirātramāśaucavānbhavati | mātulaśiṣyātvikūbhāgineyādiṣu ubhayatohaīyaṃpakṣadvayamiva | yasyāstāṃrātrimaucabāṃdhavatvepi mātulasya punarvacanaṃ mātuleyādīnāṃvikalpārthaṃ | 81 || preterājanisajyotirairyasyasyādviṣayeṣuceti | yatsaṃbandhini deśe brāhmaṇādiḥsthitaḥtasminrājani prete sajyotiṣādinādityena rātrau tārakābhiḥsahavartate iti sajyotirdivātpannedivaivāśaucarātrāvupajāyate rātrāveveti | śrotriyesaṅgate tridivasamityuktamaśrotriyepunaḥsaṅgatehaḥsamagraṃrātrau na bhavati | rātrāvutpannerātrimevanāhau ahnādi avaktarivālapaṃvābahuvāyasyetyevaṃ dharmakegurāvevameva | 82 || śudhyediti | anupūrvaśaścaturṇāvarṇānāṃ pretaśuddhivakṣyāmītyuktamaṃtatpūrvoddaśāhavidhiḥ | brāhmaṇaviṣayaevaivaṃcāsaudaśāhenabrāhmaṇaḥśudhyedditītaravicitsayā vihitamanūdyate | jananamaraṇanimittaāśauce | kṣatriyodvādaśena vaiśyaḥpañcadaśāhena śūdromāsenaśudhyati | 83 || navardhayediti | yasyāgnihotrādyapekṣamarvāksañcayanādasthnāṃityevamāśaucasaṅkocauktaḥsatakriyārthantāvadevāśaucamāśrayennatuniṣkarmā sukhamāśiṣyaḥ itibuddhyā āśaucasaṃyuktānyahānivardhayettasyāṃkriyāyāṃdaśāhenāśrayet | rateṣucāgniṣvapi hotrādikriyānisyannacatacchrautaṃkarmakurvansapiṇḍopyaśuddhobhavati kiṃpunaranyastasmādanyaṃkārayettaduktaṃ | gṛhe nityāninivartante | vaitānavajrjaṃ śālāgnaucaikeanyaetāni kuryurīti |
8.63.5
84 || divākīrtimiti | caṇḍālarajasvalāpatitasūtikāśavatatspṛṣṭinaḥspṛṣṭvā snānena śudhyati | anyetu caṇḍālādisparśopi tatspṛṣṭinyāyamicchanti | kiṃtudakyāśucibhiḥ snāyātsaṃpṛṣṭastairupaspṛśedityevaṃyājñavalkyavacanamasti | itthaṃsmṛtyaryepisamācāronveṣyaḥ | 85 || ācamyeti | prakṛtacaṇḍālādyaśucidarśane sarvadā''camyaśuciḥ | sasūryadaivatyānmaṃtrānyatāsāmarthyapāvamānīśca svādiṣyetyādyāḥ bhaktyā japet | 86 || nāramiti | snehayuktāṃmā ṣāsthispṛṣṭvā brāhmaṇādi snātvāviśuddhyati | lehaśūnyaṃpunaḥ spṛṣṭropaspṛśya gosparśanādityekṣaṇayoranyataraṃkṛtvā viśudhyati | 87 || ādiṣṭīnodakamiti | vratādeśayogādādiṣṭo brahmacārī brahmacāriṇaḥśavakarmiṇavratānnivṛttiranyatra mātāpitnoriti vasiṣṭhasmaraṇānmātāpitṛvyatiriktānāṃsapiṇḍādīnāṃaniṣṭodakasamāvarttanānnakuryāt | samāpte punaḥ- brahmacaryetebhyoniṣṭodakaṃdatvā trirātreṇaiva śudhyati | 88 || vṛthāsaṃkarajātānāmiti | vṛthājātanotsṛṣṭasvadharmāṇāṃsaṅkarajātānāṃvā niyuktāsutādīnāṃvyatikramasāhartyācca vedabāhyeṣuca vrateṣu raktāpāditvādi nānāṃ | 89 || tathā
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit