Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 1.1

Manvarthamuktāvalī 1.1

Language
Sanskrit

1.1

śrīgaṇeśāya namaḥ| gauḍe nandanavāsinānni sujanairvandye varendyāṃ kule śrīmadbhaṭṭadivākarasya tanayaḥ kullūkabhaṭṭo'bhavat| kāśyāmuttaravāhinahnatanayātīre samaṃ paṇḍitaisteneyaṃ kriyate hitāya viduṣāṃ manvarthamuktāvalī|
sarvajñasya manorasarvavidapi vyākhyāmi yadvāṅmayaṃ yuktyā tadbahubhiryato munivarairetadbahu vyāhṛtam| tāṃ vyākhyāmadhunātanairapi kṛtāṃ nyāyyāṃ bruvāṇasya me bhaktyā mānavavāṅmaye bhavabhide bhūyādaśeṣeśvaraḥ|
4|| mānavavṛttāvasyāṃ jñeyā vyākhyā navā mayodbhinnā| prācīnā api rucirā vyākhyātṛṇāmaśeṣāṇām|
5||
atra maharṣīṇāṃ dharmaviṣayapraśne manoḥ śrūyatāmityuttaradānaparyantaślokacatuṣṭayenaitasyaśāstrasya prekṣāvatpravṛttyupayuktāni viṣayasaṃbandhaprayojanānyuktāni| tatra dharma eva viṣayaḥ| tena saha vacanasaṃdarbhasvarūpasya mānavaśāstrasya pratipādyapratipādakalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ| pramāṇāntarāsannikṛṣṭasya svargāpavargādisādhanasya dharmasya śāstraikagamyatvāt| prayojanaṃ tu svargāpavargādi| tasya dharmādhīnatvāt| yadyapi patyupagamanādirūpaḥ kāmo'pyatrābhihitastathāpi "ṛtukālābhigāmī syātsvadāranirataḥ sadā" (a0 3 ślo0 45) ityṛtukālādiniyamena so'pi dharma eva| evaṃ cārthārjanamapi "ṛtāmṛtābhyāṃ jīvet" (a0 4 ślo0 4) ityādiniyamena dharma evetyavagantavyam| mokṣopāyatvenābhihitasyātmajñānasyāpi dharmatvāddharmaviṣayatvaṃ mokṣopadeśakatvaṃ cāsya śāstrasyopapannam| pauruṣeyatve'pi manuvākyānāmavigītamahājanaparigrahācchrutyupagrahācca vedamūlakatayā prāmāṇyam| tathā ca chāndogyabrāhmaṇe śrūyate- "manurvai yatkiṃcidavadattadbheṣajaṃ bheṣajatāyāḥ" iti| bṛhaspatirapyāha-"vedārthopanibaddhatvātprādhānyaṃ hi manoḥ smṛtam| manvarthaviparītā tu yā smṛtiḥ sā na śasyate1|| tāvacchāstrāṇi śobhante tarkavyākaraṇāni ca| dharmārthamokṣopadeṣṭā manuryāvanna dṛśyate||" mahābhārate'pyuktam-"purāṇaṃ mānavo dharmaḥ sāṅgo vedaścikitsitam| ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiḥ||" virodhibauddhāditarkairna| hantavyāni| anukūlastu mīmāṃsāditarkaḥ pravartanīya eva| ata eva vakṣyati-"ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā| yastarkeṇānusaṃdhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ" (a0 12 ślo0 106) iti| sakalavedārthādimananānmanuṃ maharṣaya idaṃ dvitīyaślokavākyarūpamucyate'neneti vacanamabruvan| ślokasyādau manunirdeśo maṅgalārthaḥ| paramātmana eva saṃsārasthitaye sārvajñaiśvaryādisaṃpannamanurūpeṇa prādurbhūtatvāttadabhidhānasya maṅgalātiśayatvāt| vakṣyati hi-"enameke vadantyagniṃ manumanye prajāpatim" (a0 12 ślo0 123) iti| ekāgraṃ viṣayāntarākṣiptacittam| āsīnaṃ sukhopaviṣṭam| īdṛśasyaiva maharṣipraśnottaradānayogyatvāt| abhigamya abhimukhaṃ gatvā maharṣayo mahāntaśca te ṛṣayaśceti tathā| pratipūjya pūjayitvā| yadvā manunā pūrvaṃ svāgatāsanadānādinā pūjitāstasya pūjāṃ kṛtveti pratiśabdādunnīyate| yathānyāyaṃ yena nyāyena vidhānena praśnaḥ kartuṃ yujyate praṇatibhaktiśraddhātiśayādinā| vakṣyati ca-"nāpṛṣṭaḥ kasyacidbrūyānna cānyāyena pṛcchataḥ" (a0 2 ślo0 110) iti| "abhigamya pratipūjya, abruvanniti"
kriyātraye'pi manumityeva karma| abruvannityatrākathitakarmatā| bruvidhātordvikarmakatvāt|
kimabruvannityapekṣāyāmāha-