Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 1.5

Manvarthamuktāvalī 1.5

Language
Sanskrit

1.5

nanu munīnāṃ dharmaviṣayapraśne tatraivottaraṃ dātumucitaṃ tatko'yamaprastutaḥ pralayadaśāyāṃ kāraṇalīnasya jagataḥ sṛṣṭiprakaraṇāvatāraḥ| atra medhātithiḥ samādadhe;- śāstrasya mahāprayojanatvamanena sarveṇa pratipādyate| brahmādyāḥ sthāvaraparyantāḥ saṃsāragatayo dharmādharmanimittā atra pratipādyante| "tamasā bahurūpeṇa veṣṭitāḥ karmahetunā" (a0 1 ślo0 49) iti| vakṣyati ca "etā dṛṣṭvāsya jīvasya gatīḥ svenaiva cetasā| dharmato'dharmataścaiva dharme dadhyātsadā manaḥ" a0 12 ślo0 23 iti| tataśca niratiśayaiśvaryahetudharmastadviparītaścādharmastadrūpaparijñānārthamidaṃ śāstraṃ mahāprayojanamadhyetavyamityadhyayanātātparyamityantena| govindarājasyāpīdameva samādhānam| naitanmanoharam| dharmasvarūpapraśne yaddharmasya phalakīrtanaṃ tadapyaprastutam| dharmoktimātrāddhi śāstramarthavat| kiṃca "karmaṇāṃ phalanirvṛttiṃ śaṃsetyukte maharṣibhiḥ| dvādaśe vakṣyamāṇā sā vaktumādau na yujyate||" idaṃ tu vadāmaḥ| munīnāṃ dharmaviṣaye praśne jagatkāraṇatayā brahmapratipādanaṃ dharmakathanameveti' nāprastutābhidhānam| ātmajñānasyāpi dharmarūpatvāt| manuneva "dhṛtiḥ kṣamā damo'steyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ| dhīrvidyā satyamakrodho daśakaṃ dharmalakṣaṇam" (a0 6-śloka 92) iti daśavidhadharmābhidhāne vidyāśabdavācyamātmajñānaṃ dharmatvenoktam| mahābhārate'pi- "ātmajñānaṃ titikṣā ca dharmaḥ sādhāraṇo nṛpa" ityātmajñānaṃ dharmatvenoktam| yājñavalkyena tu paramadharmatvena yaduktam- "ijyācāradamāhiṃsā dānaṃ svādhyāyakarma ca| ayaṃ tu paramo dharmo yadyogenātmadarśanam" (a0 1 ślo0 8) iti| jagatkāraṇatvaṃ ca brahmalakṣaṇam| ata eva brahmamīmāṃsāyām - "athāto brahmajijñāsā" (vyā0 sū0 1-1-1) iti sūtrānantaraṃ brahmalakṣaṇakathanāya "janmādyasya tayaḥ" (vyā0 sū0 1-1-2) iti dvitīyasūtraṃ bhagavānbādarāyaṇaḥ praṇināya| asya jagato yato janmādi sṛṣṭisthitimalayamiti sūtrārthaḥ| tathāca śrutiḥ- "yato vā imāni bhūtāni jāyante| yena jātāni jīvanti| yatprayantyabhisaṃviśanti| tadvijijñāsasva| tadbrahma" iti prādhānyena jagadutpattisthitilayanimittopādānabrahmapratipādanam| ātmajñānarūpaparamadharmāvagamāya prathamādhyāyaṃ kṛtvā saṃskārādirūpaṃ dharmaṃ tadaṅgatayā dvitīyādhyāyādikrameṇa vakṣyatīti na kaścidvirodhaḥ|| kiṃca praśnottaravākyānāmeva svarasādyaṃ madukto'rtho labhyate| tathā hi; “dharme pṛṣṭe manurbrahma jagataḥ kāraṇaṃ bruvan| ātmajñānaṃ paraṃ dharmaṃ vitteti vyaktamuktavān|| prādhānyātprathamādhyāye sādhu tasyaiva kīrtanam| dharmo'nyastu tadaṅgatvādyukto vaktumanantaram||” idamityadhyakṣeṇa sarvasya pratibhāsamānatvājjagannirdiśyate| idaṃ jagat tamobhūtaṃ tamasi sthitaṃ līnamāsīt| tamaḥśabdena guṇavṛttyā prakṛtirnirdiśyate tama iva tamaḥ| yathā tamasi līnāḥ padārthā adhyakṣeṇa na prakāśyanta evaṃ prakṛtilīnā api bhāvā nāvagamyanta iti guṇayogaḥ| pralayakāle sūkṣmarūpatayā prakṛtau līnamāsīdityarthaḥ| tathāca śrutiḥ-“tama āsīttamasā gūḷhamagre” iti| prakṛtirapi brahmātmanā'vyākṛtāsīt| ataeva aprajñātamapratyakṣaṃ sakalapramāṇaśreṣṭhatayā pratyakṣagocaraḥ prajñāta ityucyate tanna bhavatītyaprajñātaṃ alakṣaṇamananumeyaṃ lakṣyate'neneti lakṣaṇaṃ liṅgaṃ tadasya nāstīti alakṣaṇaṃ apratarkyaṃ tarkayitumaśakyaṃ tadānīṃ vācakasthūlaśabdābhāvācchabdato'pyavijñeyam| etadeva ca pramāṇatrayaṃ satarkaṃ dvādaśādhyāye manunābhyupagataṃ ataevāvijñeyamityarthāpattyādyagocaramiti dharaṇīdharasyāpi vyākhyānam| naca nāsīdeveti vācyam| tadānīṃ śrutisiddhatvāt| tathāca śrūyate– “taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt” chāndogyopaniṣacca– “sadeva somyedamagra āsīt” (6/2/1) idaṃ jagatsadevāsīt| brahmātmanā āsīdityarthaḥ| sacchabdo brahmavācakaḥ| ataeva prasuptamiva sarvataḥ| prathamārthe tasiḥ| svakāryākṣamamityarthaḥ|
atha kimabhūdityāha–
śakalaṃ khaṇḍaṃ tābhyāmaṇḍaśakalābhyāṃ uttareṇa divaṃ svarlokamadhareṇa bhūrlokaṃ ubhayormadhya ākāśaṃ diśaścāntarāladigbhiḥ sahāṣṭau samudrākhyaṃ apāṃ sthānaṃ sthiraṃ nirmitavān|
idānīṃ mahadādikrameṇaiva jagannirmāṇamiti darśayituṃ tattatsṛṣṭimāha—