Manava Dharmashastra 1.6
Manvarthamuktāvalī 1.6
- Language
- Sanskrit
1.6
tataḥ pralayāvasānānantaraṃ svayaṃbhūḥ paramātmā svayaṃ bhavati svecchayā śarīraparigrahaṃ karoti, na tvitarajīvavatkarmāyattadehaḥ| tathāca śrutiḥ–“sa ekadhā bhavati dvidhā bhavati”| bhagavānaiśvaryādisaṃpannaḥ| avyakto bāhyakaraṇāgocaraḥ| yogābhyāsāvaseya iti yāvat| idaṃ mahābhūtādi| ākāśādīni mahābhūtāni| ādigrahraṇānmahadādīni ca vyañjayannavyaktāvasthaṃ prathamaṃ sūkṣmarūpeṇa tataḥ sthūlarūpeṇa prakāśayan| vṛttaujāḥ vṛttamapratihatamucyate| ataeva “vṛtti sargatāyaneṣu kramaḥ” (pā0 sū0 1/3/38) ityatra vṛttirapratighāta iti vyākhyātaṃ jayādityena| vṛttamapratihatamojaḥ sṛṣṭisāmarthyaṃ yasya sa tathā| tamonudaḥ prakṛtiprerakaḥ| taduktaṃ bhagavadgītāyām–“mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram” (a0 9 ślo0 10) iti| prādurāsītprakāśito babhūva| tamonudaḥ pralayāvasthādhvaṃsaka iti tu medhātithagovindarājau|
mahāntamiti mahadākhyatattvamahaṃkārātpūrvaṃ paramātmana evāvyākṛtaśaktirūpaprakṛtisahitāduddhṛtavān| ātmana utpannatvāt ātmānamātmopakārakatvādvā| yānyabhihitāni abhidhāsyante ca tānyutpattimanti sarvāṇi sattvarajastamoguṇayuktāni viṣayāṇāṃ śabdasparśarūparasagandhānāṃ grāhakāṇi śanaiḥ krameṇa vedāntasiddhena śrotrādīni dvitīyādhyāyavaktavyāni pañca buddhīndriyāṇi, ca śabdātpañca pāyvādīni karmendriyāṇi śabdatanmātrādīni ca pañcotpāditavān| nanvabhidhyānapūrvakasṛṣṭyabhidhānādvedāntasiddhānta eva manorabhimata iti prāguktaṃ tanna saṃgacchate| idānīṃ mahādādikrameṇa sṛṣṭyabhidhānādvedāntadarśanena ca paramātmana evākāśādikrameṇa sṛṣṭiruktā| tathāca taittirīyopaniṣat"tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ| ākāśādvāyuḥ| vāyoragniḥ| agnerāpaḥ| adbhyaḥ pṛthivī" (2/1/1) iti| ucyate-prakṛtito mahadādikrameṇa sṛṣṭiriti bhagavadbhāskarīyadarśane 'pyupapadyata iti tadvido vyācakṣate| avyākṛtameva prakṛtiriṣyate tasya ca sṛṣṭyunmukhatvaṃ sṛṣṭyādyakālayogarūpaṃ tadeva mahattattvaṃ, tato bahu syāmityabhimānātmakekṣaṇakālayogitvamavyākṛtasyāhaṃkāratattvam| tata ākāśādipañcabhūtasūkṣmāṇi krameṇotpannāni pañca tanmātrāṇi tatastebhya eva sthūlānyutpannāni pañca mahābhūtāni sūkṣmasthūlakrameṇaiva kāryodayadarśanāditi na virodhaḥ| avyākṛtaguṇatve'pi sattvarajastamasāṃ sarvāṇi triguṇānītyupapadyate| bhavatu vā sattvarajastamaḥsamatārūpaiva mūlaprakṛtiḥ, bhavantu ca tattvāntarāṇyaেব mahadahaṃkāratanmātrāṇi, tathāpi prakṛtirbrahmaṇo'nanyeti manoḥ svarasaḥ| yato vakṣyati-‘‘sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani’’ (a0 12 ślo0 91) iti| tathā ‘‘evaṃ yaḥ sarvabhūteṣu paśyatyātmānamātmanā| sa sarvasamatāmetya brahmābhyeti paraṃ padam’’ (a0 12 ślo0 125) iti|