Pramāṇa · Search · About · API

Kalaviveka 77.p3

Kālaviveka 77.p3

Language
Sanskrit

77.p3.1

tatra viṣṇuḥ
“māghaśuklaikādaśyāmupoṣya dvādaśyāṃ bhagavantaṃ vāsudevamabhyarcya puṣpadhūpānnalepananaivedyairbahubhirbrāhmaṇatarpaṇairvratametat
saṃvatsaraṃ kṛtvā sāpatyaḥ pūto bhavati | yāvajjīvaṃ kṛtvā
śvetadvīpamāpnoti | ubhayapakṣadvādaśīmevaṃ saṃvatsareṇa svargalokamavāpnoti | yāvajjīvañca kṛtvā viṣṇulokam
evameva pañcadaśīṣvapi
brahmabhūtamamāvāsyāṃ paurṇamāsyāntathaiva ca
yogibhūtaṃ paricaretkeśavaṃ mahadāpnuyāt ||”
vahnitarpaṇaṃ tilahomādinā, brāhmaṇatarpaṇañca bhojanadakṣiṇādinā
tadete catvāraḥ kalpāḥ pāpakṣayakāmasya | saṃvatsaraṃ śuklaukādaśyāmupavāsavrataṃ dvādaśyantam | śuklāyāmiva yāvajjīvikam upavāsavrataṃ śvetaddīpaprāptikāmasya | tathobhayapakṣopavāsavrataṃ sāṃvatsarikaṃ svargakāmasya | tadeva yāvajjīvaṃ viṣṇulokaprāptikāmasya
kālādhikyena phalādhikyam | “tadeteṣu vrateṣu ravivārāderavaśyambhāvāt tadvarjjanena prathamameva gṛhiṇā saṅkalpaḥ kāryya” iti
yoglokavacanamanādeyaṃ saṃvatsaraṃ yāvajjīvaṃ vā upavāsasyaiva phalārthaṃ
vihitatvāt śukravārādivarjjane tāvatkālīnavratasyāsiddheḥ kathaṃ
tatphalasiddhiḥ | evamityādipadairupavāsasyaiva parāmarśāt nityasyāpyubhayaikādaśīmātrasamāpyatvādaddarśapūrṇamāsavat nāsti yāvajjīvaprayogo yaḥ saṅkalpanīyaḥ | nanu tarhi na bhavatvetadvrataṃ gṛhiṇāṃ,
ravivārādiṣu gṛhiṇāṃ niṣedhāt iti | naitadapi, nāyaṃ niṣedha
ityasakṛduktatvāt kintūpavāsavidhinaikavākyatayā paryudāso niṣedhaphalaḥ | sa ca vārādikālaparyudāso vārādivarjjite kāle
kuryyāt gṛhiparyudāso vā gṛhibyatiriktaḥ kuryyāditi | tatra

77.p3.2

nityaikādaśīvrate ravivārādivarjjanena upavāsavidhānasya varṇitatvāt ravivārādiṣu ca naktādinā tasya karttavyatvāt | “upavāsaniṣedhe tu bhakṣyaṃ kiñcit” iti, “naktaṃ haviṣyānnam” iti ca
“ekabhaktena naktena” ityādinā ca svahastitatvāt | kāmye punarupavāsasyaiva vidhānāt kathaṃ vārādiparyudāsaḥ | na hyasti
sambhavo vatsaramupavaset ravivārādiṣu nopavaset | kiñca gṛhiṇāṃ
tvasta dinavarjanena† upavāsavidhānaṃ vānaprasthādeścāvarjaneneti
vairūpyam | ataeva gṛhiṇaḥ paryudāsaḥ gṛhīvyatiriktaḥ kuryyāditi nitye kālaparyudāsārthatvāt kāmye paryudāsārthatvānupapatteḥ‡ | ekatvāddacanasya
atha gṛhiparyudāsārthameva vacanamastu yathā
“āditye'hani saṃkrāntau grahaṇe candrasūryyayoḥ
upavāso na karttavyo gṛhiṇā putriṇā tathā ||”
na hi tatra ravivāraparyudāsaḥ teṣu ravivārādiṣu upavasedityanupapatteḥ kintu gṛhītaraḥ kuryyāditi | taddadatrāpīti | naitat
upavāsavidhau tarhi ravivārāderaparyudāsatvāt teṣu naktādividhirna
syāt | tathāca “upavāsaniṣedhe tu bhakṣya”miti nopapadyeta
tathā aparāṇyapi vacanāni
“kṛṣṇapakṣe'tha saṃkrāntyāṃ grahaṇe cāpi putravān
upavāsaṃ na kurvīta smṛtaṃ tatrāpyanodanam
indukṣaye'rkasaṃkrāntyāmekādaśyāṃ sitetare
pāraṇāñcopavāsañca na kuryyāt putravān gṛhī ||§
(madhumāse vṛṣe caiva saṃkrāntyāṃ rāhusūtake
upavāsaṃ na kurvīta yadicchecchreya ātmanaḥ
ravivāre'rkasaṃkrāntyāmekādaśyāṃ sitetare
pāraṇāñcopavāsañca na kuryyāt putravān gṛhī ||)
tatrāpi na grahaṇādiniṣedho gṛhiparyudāsārthaḥ | asitaikādaśyādiṣūttarakālaparyudāsārthaḥ kathaṃ syāt
tathā

77.p3.3

“vṛddhiṃ kṛtvā tu ṣaṇmāsān nopavāso vidhīyate”
iti paṭhanti | etacca prathamapariṇayanaviṣayamityuktaṃ nibandhaiḥ
prakṛtamanusarāmaḥ | tasmādekādaśyupavāsavrataṃ saṃvatsarādisādhyaṃ
śukravārādiṣvapi gṛhiṇā kāryyam
yadapi varāhavacanam
“ekādaśyāṃ nirāhāro yo bhuṅkte dvādaśīdine
kṛṣṇe vā yadi vā śukle tadbrataṃ vaiṣṇavaṃ mahat ||”
mahattvamāha
“yadīcchedviṣṇunā vāsaṃ sutasampadamātmanaḥ
ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi ||”
nanu yadīcchediti icchāsambhūtayā viṣṇusahavāsāditayā pratyekamavagamāt ekaikasyaiva phalavattvam | tatrobhayaikādaśīvrataṃ sakṛdvā
vatsaraṃ vā yāvajjīvaṃ vā kṛtaṃ phalasādhanatayā vidhīyate | tatra
sakṛdvārṣikī viṣṇuvirodhāt na sambhavataḥ | yāvajjīvaprayogaphalatvena viṣṇulokaprāpteruktatvāt | sakṛtkaraṇādeva tatsiddhau
yāvajjīvavidhānānupapatteḥ| (na ca yāvajjīvaprayogasādhyatvaṃ
viṣṇunā sahavāsasya sakṛtprayogaphalatvañca putrāderiti sambhavati na
kurvīteti sakṛduccaritena tulyarūpakarmmavidhānānupapatteḥ) | atha
yāvajjīvaprayogo'pi pāralaukikaputrādyarthināṃ sambhavatyeva| naitadevam†| yāvajjīvaprayogādeva paramapuruṣārthasya viṣṇusahavāsasya
siddhau na kaścidapi prekṣāvān pāralaukikaputrādyarthī syāt,
tadarthaṃ vā karmma kuryyāt| ucyate,—ataeva tarhi viṣṇuvirodhāt
na bhuñjītetyāvṛttaṃ boddhavyam| muninā tu sakṛduccāraṇaṃ lāghavārthaṃ
kṛtam| tatra putrādyarthinaḥ sakṛdvidhānāt āvṛttikalpanā pramāṇābhāvāt| viṣṇusahavāsārthinastu yāvajjīvavidhānamiti na
virodhaḥ
tathā viṣṇudharmottaram
“ekādaśyāṃ yadā rāma ādityasya dinaṃ bhavet

77.p3.4

upoṣyā sā mahāpuṇyā putrapautravivarddhinī||”
putrapautravivarddhanahetutvādvṛhiṇaiva tatra karttavyam‡| ato nānena
ravisārādiniṣedhasyaikavākyatā, nityavratavidhinā ekavākyatayā
kālaparyudāsārthatvāt| etadvidhyekavākyatve ca gṛhiparyudāsārthatvāpatteḥ
tathā bhaviṣye
“ekādaśī dvādaśī ca tatropoṣ‍ya kratoḥ phalam
ahorātreṇa caikena brahmahatyāṃ vyapohati ||”
atrāpi na ca vārādiparyyudāsaḥ avaśyāṅgīkarttavyanityavidhinā
ekavākyatayā nirākāṅkṣasya nānenāpyekavākyatā asyāpi nirākāṅkṣatvāt sāmānyaśrutisaṅkocāpatteḥ | yacca yoglokena— “putrapautravivarddhinī,” “sutasampadamātmanaḥ” ityādikamanuvādamātraṃ
varṇitam, tadasaṅgatam | adhikāriviśeṣaṇāpekṣayā'rthavādikaphalasvīkārasya rātrisatrādhikaraṇoktatvāt | brahmahatyāvyapohanasyāpi— “brahmahā dvādaśarātramupavaset” iti hīnatamabrāhmaṇavadhaviṣaye rahaḥprāyaścitte sambhavatyeva iti amīmāṃsakavacanaṃ
heyam | nanu ravivārādiṣu nityasya naktādinā samāpyatvāt
yāvajjīvikakāmyopavāsavrate kṛte na prasaṅgānnityasiddhirato
nityasyātikramaḥ syāt iti, naitat | “naivādrādaśiko bhavet”
iti, avratinā na bhāvyamiti tasyārthaḥ | tacca sampannam
“upavāsaniṣedhe tu” iti ca upavāsākaraṇe naktādikamupavāsakāryye vihitam, tatra copavāsasya niṣiddhasya samāptatvāt kuto na
nityasiddhiḥ | yāvajjīvakāmyopavāsavidhau vidhivirodhādeva
kāmyākaraṇe nityasya karttavyatā nānyadā | kāmyameva viṣṇusāyujyaphalakam (nityātikramajanitapāpakṣayaṃ vinā na suphalaprasavāya prabhavati) atastatkuruta iti na virodhaḥ | atha yadā

77.p3.5

pūrbbadine pūrṇāpi paradine niḥsṛtā, dvādaśī tu na niḥsṛtā tadā
pūrbbadine gṛhibhiḥ kāryyā yatibhiścottarā
yadāha pracetāḥ
“ekādaśī pravṛddhā cecchukle kṛṣṇe viśeṣataḥ
tatrottarāṃ yatiḥ kuryyāt pūrbāmupavasedgṛhī ||”
viśeṣata ekādaśī vivṛddhā na dvādaśī, nāpi daśamī ityarthaḥ
aviśeṣata iti pāṭhe nañaḥ kalpanānarthakyañca | yatipadaṃ gṛhasthetaraparam | yadā dvādaśyapi varddhate tadā sa evāha
“pūrṇāpyekādaśī tyājyā varddhate dvitayaṃ yadi
dvādaśyāṃ pāraṇābhāve pūrveva parigṛhyate ||”
pāraṇālābha iti pāraṇāyogyadvādaśyaprāptāvityarthaḥ | varddhate
dvitayamekādaśīdvādaśyau na tu daśamyekādaśyau ; pūrṇāpi tyājyetyanupapatteḥ | sarvvairapi pūrṇeva
tathā brahmapurāṇam
“ekā liptāsamāyuktā yadi vṛddhiparā bhavet
tathāpyekādaśī nāsti daśamyā vāpyasaṅgatā ||”
asyārthaḥ | ekādaśīliptāmātrasaṃyuktā dvādaśī paradine pāraṇocitā dvādaśī vṛddhiparā barttate, tadā daśamyā'saṃyuktā pūrṇāpītyarthaḥ | sā nāsti ekādaśīkāryyaṃ na kurute, kintu ekādaśīliptāyuktaiva dvādaśī upoṣyā ityarthaḥ | yatra tu pūrvvadine daśamīyuktaikādaśī, paradine ca ekādaśīdvādaśī, aparadine dvādaśī na
varddhate
tatrāha brahmāṇḍapurāṇam
“ekādaśī dvādaśī ca parato dvādaśī na cet
tadā ṛtuśataṃ puṇyaṃ trayodaśyāntu pāraṇe
kalāpyekādaśī yatra parato dvādaśī na cet
tatra ṛtuśataṃ puṇyaṃ trayodaśyāntu pāraṇe
ekādaśīkalāyuktāmupoṣya dvādaśīṃ naraḥ
trayodaśyāntu yo bhuṅkte viṣṇusāyujyamṛcchati ||”
ṛtuśatapuṇyaprāptiśca sarvvāśramiṇāṃ sambhavati | pāpakṣayārthamapi
ṛtūnāṃ vihitatvāt | pāraṇāyogyadvādaśīnirgame tu trayodaśyāṃ

77.p3.6

pāraṇe doṣamāha
brahmāṇḍapurāṇam
“ekādaśīmupoṣyaiva dvādaśyāṃ pāraṇaṃ smṛtam
trayodaśyāṃ na tatkuryyāddvādaśadvādaśīkṣayāt ||”
atha skandapurāṇam
“upoṣaikādaśīṃ yastu trayodaśyāntu pāraṇam
karoti tasya naśyanti dvādaśyo dvādaśaiva tu ||”
dvādaśīvināśābhidhānena dvādaśīvratamevaitat tadekādaśyupoṣagena
ityuktam | ataeva ekādaśī pitṝṇāntu dvādaśī cakrapāṇina
iti pañcarātravacanam | dvādaśīnāśadoṣaśrutiśca sarvvāśramiṇāṃ
sambhavani, pāpakṣayārthamapi dvādaśīnāṃ viṣṇunā vihitānāṃ sarvvaireva kṛtānāṃ nāśasambhavāt
atha daśamīyuktānāṃ niṣedhavacanāni
tatra varāhapurāṇe
“daśamyāṃ nārabhennaiva trayodaśyāṃ samāpayet |”
udayopakramakalāyāṃ hyupavāsasyārambhaḥ | udayāntarārambhasamāptiḥ
tenādyakalāsambandhe'pi nopavastavyamiti asyārthaḥ
skandapurāṇe
“daśamyekādaśī viddhā gāndhārī tāmu poṣitā
tasyāḥ putraśataṃ naṣṭaṃ tasmāttāṃ parivarjayet
muhūrttenāpi saṃyuktā daśamyekādaśī tu yā
tāmupoṣya naro mohātsukhe dharme vimucyate ||”
kūrmmapurāṇe
'daśamyekādaśī yatra tatra sannihito haraḥ
ekādaśīdvādaśī yatra tatra sannihito hariḥ
daśamīśeṣasaṃyuktāmupoṣyaikādaśīṃ kila
saṃvatsarakṛtāccaiva sukhāddharmmācca hīyate
daśamīśeṣasaṃyuktā gāndhārī tāmu poṣitā
tasyāḥ putraśataṃ naṣṭaṃ tasmāttāṃ parivarjayet
śeṣo'ntavinār̤ikā
likhanti
“daśamyanugatā hanti dvādaśadvādaśīphalam
dhamrmmāpatyadhanāyūṃṣi trayodaśyāntu pāraṇam ||”
tathā
“kalayāpi ca saṃsṛṣṭāṃ daśamyaikādaśīṃ tyajet |”
nāradapurāṇasya mārkaṇḍeyaviṣṇusaṃvāde
“yaiḥ kṛtā daśamīmiśrā jar̤avākyācca mānavaiḥ

77.p3.7

te gatā niraye ghore yugānyekonasaptatim ||”
tathā vaiśyabhikṣusaṃvāde
“daśamīmiśritā vaiśya bhavedekādaśī tithiḥ
āsurī ca bhavedeṣā tithirava na saṃśayaḥ
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam
asyāntithāvupoṣitvā vṛthā bhavati tatkṣaṇāt
apatyanāśamāpnoti mahānarakadāyinī
dhanahānirbhavedvaiśya na karttavyā kathañcana
yā śuddhā dvādaśī grāhyā trayodaśyāntu pāraṇam ||”
tathā mārkaṇḍeyaviṣṇusaṃvāde
“aruṇodayavelāyāṃ daśamī tiṣṭhate yadi
tayāpyekādaśīṃ hitvā dvādaśīṃ samupāvaset
ravicakrārddhamātrāpi daśamī śrūyate yadi
śuddhāpi dvādaśī grāhyā trayodaśyāntu pāraṇam
kalārddhenāpi viddhā yā bhavedekādaśī yadā
tadā hyekādaśīṃ tyaktvā dvādaśīṃ samupāvaset ||”
tathā sauradharmmottare†
“ekādaśīmupavased‡ dvādaśīmathavāpi tu
vimiśrāṃ vāpi kurvīta na daśamyā yutāṃ kvacit ||”
anenopavāsasya kālatrayamuktam | kevalaikādaśī kevalaiva dvādaśī
vimiśrā vā, anayorevopavāsa ityarthaḥ | tatra yadi dvādaśī
udayakāle§ daśamīyuktāpyekādaśī gṛhyate tadā kevaladvādaśyupavāsavidhāyakavacanaṃ nirvviṣayaṃ¶ syāt
bhaviṣyapurāṇam
“ekādaśīṃ daśāyuktāṃ varddhamānāṃ vivarjjayet
pakṣahānau sthite some laṅghayeddaśamīyutām
ekādaśī daśāyuktā parato'pi na varddhate
yatibhirgṛhibhiścaiva saivopāsyā sadā tithiḥ||||”
daśā daśamī | dvādaśīdine ekādaśīkalārddhamātrasyāpi anirgame sati daśamyāpi viddhā ekādaśī upoṣyā iti pratīyate
śāstrārthaḥ | sa tu sauradharmmottarakūrmapurāṇādiviruddhaḥ
yadāha sauradharmmottare
“ekādaśīmupoṣeta dvādaśīmathavā punaḥ
vimiśrā vāpi karttavyā na daśamyā yutā kvacit ||”

77.p3.8

kūrmapurāṇe
“ekādaśīmupoṣeta dvādaśīmathavāpi ca
vimiśrāṃ vāpi kurvīta na daśamyā yutāṃ kvacit
kuryyādalābhe saṃyuktāṃ nālābhe'pi praveśinīm
upoṣyā dvādaśī tatra trayodaśyāntu pāraṇam
udayātprāgdaśamyāstu śeṣaḥ saṃyoga ucyate
upariṣṭātpraveśastu tasmātsaṃrrvvajayetsadā ||”
tathā sauradharmmottare | sūta uvāca
“kīdṛśastu bhavedvedho yogo viprendra kīdṛśaḥ
yogavedhau samācakṣva yayorveṣṭamupoṣaṇam ||”
vyāsa uvāca
“yā tithiḥ spṛśyate rājan prātarvaktrāvalokinī
sa vedha iti vijñeyo yogaḥ sūryyodayo mataḥ ||”
“daśamyekādaśīṃ yuktāṃ pramādādyadyupoṣayet
saṃvatsarakṛtaṃ puṇyaṃ tasya naśyati tatkṣaṇāt ||”
“kalārddhenāpi viddhā syāddaśamyaikādaśī tu yā
tadā hyekādaśīṃ muktvā dvādaśīṃ samupavaset ||”
“ekādaśī viluptā cetparato dvādaśī sthitā
upopyā dvādaśī tatra yadīcchetparamaṃ padam
dvādaśyāmupavāsantu ye vai kurvvanti te narāḥ
vatsa māmeva paśyanti mama vrataparāyaṇāḥ ||”
udayakālasya daśamyākrāntatvādudayayogavilopādekādaśī viluptā
ucyate | paratrāpyudayakāle dvādaśī sthitā naikādaśītyarthaḥ | na
tu daivādakaraṇaviṣayaṃ pūrvvavacane mukteti śrutiḥ
tathā
“dvādaśyāmupavāso'tra trayodaśyāntu pāraṇam
niṣiddhamapi karttavyamājñeyaṃ pārameśvarī ||”
ekādaśyāmupavāse trayodaśyāṃ pāraṇaṃ niṣiddhamanujānāti
tathā
“yadākrāntā daśamyā tu ekādaśyāsantataḥ
tadā hyekādaśīṃ tyaktvā dvādaśīṃ samupāvaset ||”
ekādaśīsamanvito divaso yadā daśamyākrāntaḥ spṛṣṭa ityarthaḥ
tathā
“ekādaśī yatra luptā parato dvādaśī bhavet
upopyā dvādaśī tatra yadīcchetparamāṃ gatim ||”

77.p3.9

pūrvvadine daśamī viddhā kṣīṇā paratra ca luptā nāsti kintu dvādaśyeva paraṃ tatra upoṣyā dvādaśītyarthaḥ
tatraivāha
“trayodaśyāntu śuddhāyāṃ pāraṇe pṛthivīphalam‌
śatamabhyadhikaṃ vāpi naraḥ prāpnotyasaṃśayam‌
ekādaśī yadā na syādupoṣyā dvādaśī tadā ||”
“ekādaśīṃ daśāyuktāṃ varddhamāne vivarjjayet‌
pakṣahānau sthite some laṅghayeddaśamīyutām‌
ekādaśī daśāyuktā parato'pi na varddhate
gṛhibhiryatibhiścaiva saivopoṣyā sadā tithiḥ ||”
“ekādaśī dvādaśī ca taccheṣe ca trayodaśī
triḥspṛśā sā tithiḥ proktā sarvvapāpaharā smṛtā
upavāsaḥ kṛtastatra mahāpātakanāśanaḥ ||”
“dinakṣaye'rkasaṃkrāntyāṃ grahaṇe candrasūryyayoḥ
upavāsaṃ na kurvīta putrapautrasamanvitaḥ ||”
dinakṣayalakṣaṇamāha kūrmapurāṇe
“dvau tithyantāvekavāre yasmin sa syāddinakṣayaḥ
snānaṃ dānaṃ japo homo nopavāso gṛhāśrame ||”
naktamāha bhaviṣye
“muhūrtto naṃ dinaṃ kecitpravadanti manīṣiṇaḥ
nakṣatradarśanānnaktamahaṃ manye gaṇādhipa ||”
saure muhūrtto naṃ dinaṃ naktamanyatra tu sarvvatra nakṣatradarśanam
atha skandapurāṇam
“daśamyekādaśīviddhā kṣayamekādaśī gatā
naktaṃ tatra prakurvīta nopavāso vidhīyate ||”
viddheti udayātprāgvaidho'bhimataḥ | udayasambandhe sati dvādaśyāmupavāsavidhānāt | “kṣayamekādaśī gate”ti daśamītaḥ kṣayamekādaśī gatā | udayātpūrvvakālaṃ vakrāvalokanakālaṃ na spṛśati
ataeva kṣayaṃ gatā | udayapūrvvāvasthāne'pi dvādaśyāmupavāsavidhānāt
tathā
“ekādaśī dvādaśī ca taccheṣe ca trayodaśī
snānaṃ dānaṃ japaṃ homaṃ kṛtvā brāhmaṇavācanam
nirvarttya dvādaśīkarma tato naktena varttayet

77.p3.10

dinakṣaye tu samprāpte nopoṣaniyamau smṛtau
upoṣe putranāśaḥ syānniyame tu dhanakṣayaḥ ||”
gṛhītaṃ dvādaśīvrataṃ na tyājyam
tadāha varāhapurāṇe
“dvādaśyāmupavāsantu ye vai kurvvanti te narāḥ
vatsa māmeva paśyanti mama bhaktiparāyaṇāḥ
pūrvvasaṅkalpitaṃ yattu vrataṃ saniyamavrataiḥ
tatkarttavyaṃ naraistadvaddānādhyayanavarjjitam
bahukālikasaṅkalpo gṛhītaśca purā yadi
(sūtake mṛtake caiva vrataṃ tannaiva duṣyati)†
sūtake mṛtake caiva harṣe vā samupasthite
paracakrāgame roge na tyājyaṃ dvādaśīvratam
sūtake mṛtake snātvā praṇamya manasā harim
ekādaśyāṃ na bhuñjīta vratamevaṃ na lupyate
dvādaśyāñca tathā bhuktvā mṛtakānte janārddanam
pūjayitvā vidhānena bhojayeddvijottamān
pūrvokte tu vrate cīrṇe‡ yathoktaphalabhāgbhavet
vratabhaṅgānmahadduḥkhaṃ prāpnoti narakaṃ tathā
tasmātpramāde duḥkhe vā sūtake mṛtake'pi vā
snātvā kāyavrataṃ kuryyāddānārccanavivarjjanam ||”
upavāsāśaktau punarāha
etacca pīḍāyāmapi§ phalecchāyāmavāpte vā phale kāmyamapi
avaśyaṃ samāpanīyam | avadhiṃ yāvannivarttitavyam | “yathoktaphalabhāgbhavet” iti vacanāt | “gṛhītañca purā yadi” iti
śruteḥ | nityasya agṛhītasyāpi karttavyatvāt “yadī”ti nopapadyate | nitye'pi sūtakamṛtakayoḥ pratiprasavaḥ sambhavatyeva anyathāśuceranadhikārāt
atha varāhapurāṇe
“ekādaśyāntu naktena naraḥ kuryyādyathāvidhi
mārgaśīrṣaśuklapakṣādārabhyābdaṃ vicakṣaṇaḥ
tadvrataṃ dhanadasyedaṃ kṛtaṃ vittaṃ prayacchati
tasya brahmā dadau prītastithimekādaśīṃ prabhuḥ
tasyāmanagnipakkāśo bhavetsuniyataḥ śuciḥ

77.p3.11

tasyāsau dhanado devastuṣṭo vittaṃ prayacchati ||”
“haviṣyabhojanaṃ snānaṃ satyamāhāralāghavam
agnikāryyamadhaḥśayyāṃ naktabhojī ṣar̤ācaret ||”
“sāyamādyantayoraṅgoḥ sāyamprātaśca madhyame
dharmmopavāse kurvvīta naiva bhaktacatuṣṭayam ||”
“kāṃsyaṃ māṣaṃ masūrañca caṇakaṃ koradūṣakam
śākaṃ madhu parānnañca varjjayedupavasan striyaḥ ||”
atha taddivasīyaṃ tyājyamucyate
“asatyabhāṣaṇaṃ dyūtaṃ divāsvapnañca maithunam
ekādaśyāṃ na kurvīta upavāsaparo naraḥ
upavāse tathā śrāddhe na khādeddantadhāvanam
dantānāṃ kāṣṭhasaṃyogo hanti sapta kulāni vai
strīṇāṃ samprekṣaṇāt sparśāttābhiḥ saṅkathanādapi
vipadyate brahmacaryyaṃ na dāreṣvṛtusaṅgamāt ||”
“smaraṇaṃ kīrttitaṃ keliḥ prekṣaṇaṃ guhyabhāṣaṇam
saṅkalpo'dhyavasāyaśca kāryyanirvṛttireva ca
etanmaithunamaṣṭāṅgaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ ||”
“asakṛjjalapānācca tāmbūlasya ca bhakṣaṇāt
upavāsaḥ praduṣyeta† divāsvapnācca maithunāt ||”
tathā
“patitapāpapāṣaṇḍasambhāṣāvadhūtatāpasānṛtasteyadrohādikaṃ
varjjayet |”
ataeva
“upāvṛttasya pāpebhyo yastu vāso guṇaiḥ saha
upavāsaḥ sa vijñeyaḥ sarvvabhogavivarjitaḥ ||”
“upāvṛttaḥ” nivṛttaḥ | “guṇā”śca aṣṭau ātmanaḥ
tathāha budhaḥ
“dayā sarvveṣu bhūteṣu kṣāntiranasūryā śaucamanāyāso maṅgalamakārpaṇyamaspṛheti kuryyāt |”
evamevāṣṭau ātmaguṇā ityupakramya gotamaḥ | tān vivinakti
bṛhaspatiḥ
“pare vā bandhuvarge vā mitre dveṣṭari vā sadā
ātmavadvarttitavyaṃ hi dayaiṣā parikīrttitā
bāhye cādhyātmike caiva duḥkhe cotpādite tathā
na kupyati na vā hanti sā kṣamā parikīrttitā

77.p3.12

na guṇān guṇino hanti stauti mandaguṇānapi
nānyadoṣeṣu ramate sānasūyā prakīrttitā
abhakṣyaparihārastu saṃsargaścāpyaninditaiḥ
svadharme ca vyavasthānaṃ śaucametatprakīrttitam
śarīraṃ pīḍyate yena aśubhenāpi karmaṇā
atyantaṃ tanna karttavyamanāyāsaḥ sa ucyate
praśastācaraṇaṃ nityamapraśasta vivarjjanam
etaddhi maṅgalamparoktamṛṣibhistattvadarśibhiḥ
stokādapi pradātavyamadīnenāntarātmanā
ahanyahani yatkiñcidakārpaṇyaṃ hi tatsmṛtam
yathotpannena santoṣaḥ karttavyo hyalpavastunā
parasyācintayitvārthaṃ sā'spṛhā parikīrttitā ||”
ete'ṣṭau guṇāḥ
“puṣpālaṅkāravastrāṇi gandhadhūpānulepanam
upavāse ca duṣyeta dantadhāvanamañjanam ||”
cakārānnaktādiṣvapi
“kṣamā satyaṃ dayā dānaṃ śaucamindriyanigrahaḥ
devapūjāgnihavanaṃ santoṣo'steyameva vā
sarvvavrateṣvayaṃ dharmmaḥ sāmānyo daśadhā smṛtaḥ ||”
paurāṇikānyetāni vacanāni
yatta bhaviṣyavacanaṃ yoglokena likhitam
“bhakṣyaṃ bhojyaṃ tathā lehyamodanantu prakīrttitam
peyañcānodanaṃ proktaṃ tasmāttatparivarjayet
payaḥ pītvā tato gavyaṃ sthātavyaṃ kurunandana
nānnaṃ bhojyaṃ bhavettasmādanodanamiti smṛtiḥ ||”
tadanodanāsaptamīvratasya | tadvacanaṃ kathamatra saṃbadhyatāṃ prakaraṇavirodhāt | kiñcānena gavyapayaḥpānasya anodanatvena vyākhyātatvāt ekādaśyāṃ cānodanakṣīrapānayorbhedainoktatvāt nātra evaṃvidhamanodanam | kintu odanaṃ bhaktaṃ tato'nyadanodanamiti
yathāpracārameva uktam | ato yoglokamataṃ heyam
tathā'paraṃ varāhapurāṇe
“ekādaśyāṃ site pakṣe yadarkṣantu punarvvasuḥ
nāmnā sā vijayā khyātā tithīnāmuttamā tithiḥ

77.p3.13

yo dadāti tilaprasthaṃ trikālaṃ vatsaraṃ naraḥ
upavāsañca yastasyāṃ karotyetatsamaṃ smṛtam
tasyāṃ jagatpatirdevaḥ sarvvadeveśvaro hariḥ
pratyakṣatāṃ prayātyāśu tadānantaphalaṃ smṛtam
ekādaśyāṃ site pakṣe puṣyakṣaṃ yatra sattama
tithau bhavati sā proktā viṣṇunā pāpanāśanī
tasyāmārādhya govindaṃ jagatāmīśvaraṃ param
saptajanmakṛtātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ
yaścopavāsaṃ kurute tithau tasyāṃ dvijottama
sarvvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate
dānaṃ yaddīyate kiñcitsamuddiśya janārddanam
homo vā kriyate tasyāmakṣayaṃ kathitaṃ phalam ||”
“ekādaśyāṃ site pakṣe puṣyakṣaṃ yatra sattama
dvādaśyāṃ vā tadāśeṣapāpakṣayakaraṃ smṛtam ||”

Linked texts (11)