Jayasimhakalpadruma 3.p3
Jayasīṃhakalpadruma 3.p3
- Language
- Sanskrit
3.p3.1
asyāśca nāmaniruktirbhaviṣyottare- 'tithīnāṃ pravarā yasmādbrahmaṇā samudāhṛtā | pratipadyāpade pūrvaṃ pratipattena socyate |' iti | tatra śuklapratipadamāvāsyāyutaiva kāryā | yugmāgnīti vacanāt | paiṭhīnasinā'pyuktam- 'pañcamī saptamī caiva daśamī ca trayodaśī | pratipannavamī caiva kartavyā saṃmukhī tithiḥ|' iti | saṃmukhī sāyāhnavyāpinīti nirṇayāmamṛtokto'rthaḥ prāmādikaḥ uttaravacanavirodhāt hemādrivirodhācca | saṃmukhī pūrvaviddheti tu yuktam | sā'pi yadā pañcadhā vibhaktasyāhnaścaturthabhāgavyāpinī tadaiva pūrvaviddhā grāhyā tadabhāve sāyāhnavyāpinī grāhyeti mādhavamatam | 'tadabhāve tu sāyāhnavyāpinī parigṛhyatām|' iti tadukteḥ | aparāhnottarakāle pravṛttāvuttaraviddhaiva grāhyeti madanaratne | 'pratipatasaṃmukhī kāryā yā bhavedāparāhikī|' iti skandapurāṇavacanāt | nanvetadvacanaṃ pratipanmātraviṣayamastu viśeṣāśravaṇāt | na ca 'pratipatsadvitīyā syāt' iti vacanavirodhaḥ | teṣāmaparāhlikānyapratipadviṣayatvenopapatteriti cet | na | asya kṛṣṇapratipadviṣayatve vacanāntarāprāptasya pūrvaviddhatvasyāparāhlikatvasya ca vidheyatve gauravāpatteḥ | śuklapratipanmātraviṣayatve tasyā vacanāntareṇa pūrvaviddhatvasya lābhādaparāhnikatvamātrasya vidheyatve na gauravam | yattu - 'pratipatsadvitīyā syādvitīyā pratipadyutā |' iti āpastambavacanaṃ tatkṛṣṇapratipadviṣayam aparāhnottarakālapravṛttaśuklapratipadviṣayaṃ ca | pūrvodāhṛtavacanavirodhāt | tasmādāparāhlikī śuklapratipatpūrvaiva grāhyā, anyā śuklapratipaduttaraiveti siddhāntaḥ | kṛṣṇā tu parā |
3.p3.2
'kṛṣṇā tūttarato'khilā' iti dīpikokteḥ | 'kṛṣṇā'pi pūrvā' ityanantabhaṭṭaḥ iti nirṇayasindhau | upavāse tu śuklakṛṣṇapratipatpūrvaiva grāhyā 'pratipatpañcamī caiva upoṣyā pūrvasaṃyutā |' iti jābālivacanāt | 'pratipatpañcamībhūtasāvitrīvaṭapūrṇimā | navamī daśamī caiva nopoṣyāḥ parasaṃyutāḥ|' iti brahmavaivartavacanena, 'dvitīyā pañcamī vedhāddaśamī ca trayodaśī | caturdaśī copavāse hanyuḥ pūrvottare tithī | upavāse saptamī tu vedhāddhantyuttaraṃ dinam |' iti vṛddhavasiṣṭhavacanena ca dvitīyāviddhāyā anupogyatvābhidhānācca | vedhaśca paiṭhīnasinā sarvāsu tithiṣu sāmānyato darśitaḥ | 'pakṣadvaye'pi tithayastithiṃ pūrvā tathotsarām | tribhirmuhūrtervidhyanti sāmānyo'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ |' iti | udayādanantaraṃ sthitā trimuhūrtā pūrvā tithiruttaratithiṃ vidhyati, astamayātprāk sthitā trimuhūrtottaratithiḥ pūrvā tithiṃ vidhyatītyādi pūrvameva | niṣiddhapūrvatitthivedhastu upavāsaviṣaye svalpo'pi tyājyaḥ | tathā ca smṛtyantare - 'ghaṭikāmātravedho'pi dūṣayatyuttarāṃ tithim |' ṣaḍūviṃśanmate'pi - 'ghaṭikārthaṃ tribhāgaṃ vā svalpaṃ vā dūṣayettithiḥ | pañcagavyaghaṭaṃ pūrṇa surāyā binduko yathā |' iti | idaṃ ca vākyamupavāsamātraviṣayam | 'sarvaprakāravedho'yamupavāsasya dūṣakaḥ |' iti nigame'bhidhānāt | ata eva baudhāyanenāpyupavāsatitherudayakālīnatvaniyama uktaḥ- 'udaye tūpavāsasya naktasyāstamaye tithiḥ|' iti | bhaviṣyottarapurāṇe - 'vratopavāsaniyame ghaṭikaikā yadā bhavet | sā tithiḥ sakalā jñeyā pitrarthe cāparāhnikrī|' iti | pādmaskāndayorapyevam |
3.p3.3
yadā tūttaradine upavāsatithiḥ svalpā'pi na labhyate tadā niṣiddhapūrvatathividdhā'pyupoṣyā | tathā ca ṛṣyaśṛṅgaḥ—'aviddhāni niṣiddhaiścenna labhyaṃte dināṃni tu| muhūrteḥ pañcabhirviddhā grāhyaivaikādaśī tithiḥ| tadardhaviddhānyanyāni dinānyupavasennaraḥ |' iti | aruṇodayamārabhya muhūrtapañcako vedhaḥ | sūryodayamārabhya sārdhamuhūrtadvayavedho jñātavyaḥ | 'aviddhānāmalābhe tu payodadhiphalāni vā | sakṛdevālpamaśnīyādupavāsastato bhavet' iti | iti pratipatsāmānyanirṇayaḥ| atha pratipadviśeṣanirṇayaḥ tatkṛtyaṃ tadvratāni ca nirūpyante | tatrādau saṃvatsarārambhe prathamopasthitatvātpratipannirṇayate | tatra caitraśuklapratipadi vatsarāmbhaḥ | tatra udayavyāpinī grāhyā | 'caitre māsi jagadbrahmā sasarja prathame'hani | śuklapakṣe samagraṃ tu tadā sūryodaye sati |' iti hemādrau brāhmokteḥ | dinadvaye tadvyāptāvavyāptau vā pūrvaiva | taduktaṃ jyotirnibandhe ca—'caitre sitapratipadi yo vāro'rkodaye sa varṣeśaḥ | udayadvitaye pūrvī nodayayugale'pi pūrvaḥ syāt | yasmāccaitrasitāderudayādbhānoḥ pravṛttirabdādeḥ |' iti | vasiṣṭhenāpyuktam—'vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca | pūrvaviddhaiva kartavyā pratipatsarvadā budhaiḥ |' iti | asya malamāsatve'pi tatraiva vatsarāmbhaḥ | tasyā eva sarvavatsarādyatvāditi kṛtyaralanāvalyām | nirṇayasindhau tu—yadā caitro malamāso bhavati tadā daivakāryasya tatra niṣiddhatvāttacchuddhe māsi saṃvatsarārambhaḥ kārya iti kecidāhuriti |
3.p3.4
niṣkarṣastu—'śuklādermalamāsasya so'ntarbhavati cottaraḥ|' ityādivacanādagrimavarṣāntaḥpātimalamāsamārabhyaiva varṣapravṛtteḥ śukrāstādāviva malamāsa eva kārya iti | nanu śukrāstādau caitraśuklapratipadantarasyābhāvādyuktaṃ tanmadhya evānuṣṭhānam | malamāse tu śuddhapratipadantarasya saṃbhavācchuddha eva vatsarāmbho yukta iti cet | bhrānto'si | na hi pratipadantarasattvaṃ prayojakamapi vatsarāmbhaḥ| sa tu malamāse'pītyuktaṃ prāk | na hi caitraśuklādirmalamāsaḥpūrvavarṣe'ntarbhavatīti brahmaṇā'pi suvacam | bhāskare tu—caitrasya malamāsatve tailābhyaṅgaśakādiśravaṇāt śuddha eva kāryam | yadyapi vatsara eva vasantayoḥ pravṛttirjātā tathāpi tatprayuktakṛtyam 'ṣaṣṭyā tu divasairmāsaḥ kathito bādarāyaṇaiḥ | pūrvamarddhaṃ parityajya kartavyā cottare kriyā|' iti vacanādutkṛṣṭyottara eva kāryam, navarātrarāmanavamyādivat iti | atra tailābhyaṅgo nityaḥ 'vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca | tailābhyaṅgamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate|'iti vṛddhavasiṣṭhokteḥ|kaustubhe asyāmeva pratipadi vatsarādhipapūjoktā| jyotirnibandhe-'yaścaitraśuklapratipaddinavāro nṛpo hi saḥ | tasya pūjā vidhātavyā patākātoraṇādibhiḥ| pratigehaṃ dhvajākarma śaktyā brāhmaṇatarpaṇam| nirīkṣaṇaṃ ca kartavyaṃ śakunānāṃśubhepsubhiḥ|' iti | bhaviṣye-'caitre māsi mahābāho puṇyā yā pratipatparā| asyāṃ vai nimbapatrāṇi prāśya saṃśṛṇuyāttithim |' iti | śakādiśravaṇamapyatroktaṃ jyotiḥ śāstre-'śakavatsarabhūpamantriṇāṃ rasadhānyeśvarameghapātinām | śravaṇātpaṭhanācca vai nṛṇāṃ śubhatāṃ yātyaśubhaṃ saha śriyā|' iti |
3.p3.5
asyāmeva navarātrārambhaḥ | taduktaṃ mārkaṇḍeyapurāṇe-' śaratkāle mahāpūjā kriyate yā ca vārṣikī |' iti malamāsapāte tūtkarṣa iti kṛtya ratnanāvalyām | tatra parayutaiva grāhyā 'amāyuktā na karttavyā pratipaccaṇḍikārcane | muhūrtamātrā kartavyā dvitīyādiguṇānvitā |' iti devīpurāṇāt | 'tisro hyetāḥ parāḥ proktāstithayaḥ kurunandana | kārttikāśvayujormāsoścaitre māsi ca bhārata |' iti hemādrau brāhmokteḥ | 'parāḥ parayutāḥ kāryāḥ |' viśeṣastu śārade navarātre vakṣyate| atra prapādānamuktamaparārke bhaviṣye-' atīte phālgune māsi prāpte caitramahotsave | puṇye'hni viprakathite prapādānaṃ samārabhet |' iti | tatra mantraḥ | 'prapeyaṃ sarvasāmānyā bhūtebhyaḥ pratipāditā | asyāḥ pradānātpitarastṛpyantu ca pitāmahāḥ | anivāryaṃ tato deyaṃ jalaṃ māsacatuṣṭayam|' iti | tathā 'prapāṃ dātumaśaktena viśeṣārddhamamīpsunā | pratyahaṃ dharmaghaṭako vastrasaṃveṣṭitānanaḥ | brāhmaṇasya gṛhe deyaḥ śītāmalajalaḥ śuciḥ |' tatra mantraḥ | 'eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ | asya pradānātsakalā mama santu manorathāḥ|' iti| 'anena vidhinā yastu dharmakumbhaṃ prayacchati | prapādānaphalaṃ so'pi prāpnotīha na saṃśayaḥ|' iti | iyaṃ pratipat śvetakalpādiḥ | atra śrāddhādi mahāphalam | taduktaṃ hemādrau nāgarakhaṇḍe-'atha kalpādayaraḥ puṇyāḥ kathyante tithayaḥ śubhāḥ | yāsu śrāddhe kṛte tṛptiḥ pitṝṇāmakṣayā bhavet | caitraśuklapratipadi śvetakalpaḥ purā'bhavat | tasya śuklatrayodaśyāmudānaḥ samajāyata | kalpastu nārasiṃhākhyaḥ kṛṣṇāyāṃ pratipadyabhūt |
3.p3.6
atha kṛṣṇatrayodaśyāṃ gaurīkalpo'pyakalpyata| vaiśākhasya dvitīyāyāṃ śuklāyāṃ nīlalohitaḥ | caturdaśyāṃ tu śuklāyāṃ pravṛtto gāruḍābhidhaḥ | samānastu dvitīyāyāṃ kṛṣṇāyāmudapadyata | maheśvaraścaturdaśyāṃ kṛṣṇapakṣe samāgamat | jyeṣṭhaśuklatṛtīyāyāṃ vāmadevasya saṃbhavaḥ | paurṇamāsyāṃ tu tasyaiva kaurmaḥ pravṛvṛte nṛpa | kṛṣṇapakṣe tṛtīyāyāmāgneyaḥ samagacchata | pañcadaśyāṃ tu kṛṣṇāyā pitṛkalpaḥ samāgamat | śuklāṃ caturthīmāṣāḍhe prāpya rāthantaro'bhavat | caturthyāṃ tasya kṛṣṇāyāṃ somakalpaḥsamāpatat | śrāvaṇe śuklapañcamyāṃ rāvaṇaḥ samavartata | tasyaiva kṛṣṇapaaśmyāṃ mānavaḥ pratyapadyata|ṣaṣṭhīṃ prauṣṭhapade śuklāṃ prāpya prāṇābhidho'bhavat|sitetarāyā ṣaṣṭhyāṃ tu tasya tatpuruṣāhvayaḥ | bṛhatkalpastu saptamyāṃ śuklāyāmāśvinasya tu | kṛṣṇāyāmapi vairājo virarāja mahāmanāḥ| iti triṃśadamī kalpāstithayaḥ parameṣṭhinaḥ | ārambhatithayastāsu śuklāḥ puṇyatamā matāḥ| tāsu śrāddhe kṛte puṇyamākalpasthāyi kalpyate|' iti | etatkartumasamarthaṃ prati mātsye-'brahmaṇo yadinādarvākkalpasyādiḥ prakīrtitā | vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ kṛṣṇāyāṃ phālgunasya ca | pañcamī caitramāsasya tasyaivānyā tathā parāḥ | śuklā trayodaśī māghe kārtikasya tu saptamī | navamī mārgaśīrṣasya saptaitāḥ saṃsmarāmyaham | kalpānāmādayo hyetā dattasyākṣayakārikāḥ|' iti|atra brahmapūjoktā hemādrau viṣṇudharmottare-'caitramāsasya yā śuklā prathamā pratipadbhavet | tadāhni brahmaṇaḥ kṛtvā sopavāsastu pūjanam | saṃvatsaramavāpnoti saukhyāni raghunandana |' iti | prathamā sarvatithīnāmādyā |
3.p3.7
atra kaiścidyattu sindhukāraistajjajyeṣṭhaiśca prathamā amāviddheti vyākhyātam| tatpracintyamityuktam | tadeva pracintyam | tādṛśavyākhyānasya tatrānupalambhāt | tādṛgvyākhyānasattve'pi uttare'hni pratipadasattve amāviddhāyā grāhyatvācca | smṛtikaustubhe tu iyameva matsyajayantī 'kṛte ca prabhave caitre pratipacchuklapakṣagā | revatyāṃ yogaviṣkumbhe divā dvādaśa nāḍikāḥ | matsyarūpī kumāryāṃ tu avatīrṇo hariḥ svayam | ' iti | mātsyādityukam
Linked texts (9)
- Paiṭhīnasidharmasūtra (fragments) — Sanskrit
- Kriyāsāra — Śrīkaṇtha, Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Vidhānamālā (Nṛsiṃha) — Nṛsiṃha, Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Kṛtyatattvārṇava — Śrīnātha, Sanskrit
- Kālamayūkha — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Kālamādhavakārikāḥ — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit