Jayasimhakalpadruma 5.p10
Jayasīṃhakalpadruma 5.p10
- Language
- Sanskrit
5.p10.1
śrāvaṇe kṛṣṇapakṣasya ghaṭī ṣaṣṭhī yadā bhavet | tadā janmāṣṭamī khyātā saṃpūrṇā sā prakīrtitā | rohiṇīṛkṣasahitā jayantī sā tu kathyate | jayantī yadi labhyeta tatra puṇyaṃ na gaṇyate |' iti | viṣṇutarahasye-'aṣṭamī kṛṣṇapakṣasya rohiṇīṛkṣasaṃyutā| bhavetprauṣṭhapade māsi jayantī nāma sā smṛtā |' iti | vasiṣṭhasaṃhitāyām-'śrāvaṇe vā nabhasye vā rohiṇīsahitāṣṭamī | yadā kṛṣṇā narairlabdhā sā jayantīti kīrtitā | śrāvaṇe na bhavedyogo nabhasye tu bhaveddhruvam | tayorabhāve yogasya tasminvarṣe na saṃbhavaḥ |' iti | atra śrāvaṇe iti mukhyaḥ kalpaḥ nabhasya ityanukalpaḥ | yadi vā śrāvaṇe yadi vā nabhasye sarvathāpi rohiṇī | kṛṣṇajanmāṣṭamīyogo jayantītyetadavivādam | purāṇāntare'pi-'rohiṇī ca yadā kṛṣṇe pakṣe'ṣṭamyāṃ dvijottama | jayantī nāma sā proktā sarvapāpaharā tithiḥ |' iti | atra yadyapi sāmānyataḥ kṛṣṇāṣṭamī rohiṇījayantītyuktamiti pratibhāti tathāpi pūrvoktavacananicayaparyālocanayā'tratyāṣṭamīpadasya janmāṣṭamīparatayā'nenāpi vacanena janmāṣṭamīrohiṇīyogasya jayantitvamuktam | atra kevalopavāseneti vākyena kevalopavāsasya phalasaṃbandhapratīterupavāsa eva pradhānaṃ, pūjādeḥ spaṣṭatṛtīyā śrutyā phalasaṃbandhānavagamāttadaṅgatvam | 'tasyāmabhyarcanaṃ śaurerhanti pāpaṃ trijanmajam|' ityādiśravaṇaṃ tu parṇamayīnyāyena stutimātramiti prāñcaḥ| upavāsaḥ pūjā cetyubhayaṃ pradhānaṃ janmāṣṭamīprāpte iti skāndāt | 'ardharātre tu rohiṇyāṃ yadā kṛṣṇāṣṭamī bhavet | tasyāmabhyarcanaṃ śaurerhanti pāpaṃ trijanmajam | sopavāso hareḥ pūjāṃ kṛtvā tatra na sīdati |
5.p10.2
' iti bhaviṣyapurāṇācca tayoreva phalasaṃbandhāvagamāditi kālatattvavivecane | atra kecit | yattu mayūkhe-sopavāso hareḥ pūjāmityatra 'māsi bhādrapade'ṣṭamyāṃ kṛṣṇapakṣe'rdharātrake|śaśāṅke vṛṣarāśisthe ṛkṣe rohiṇisaṃjñake|yoge'sminvasudevāddhi devakī māmajījanat | tasmānmāṃ pūjayettatra śuciḥ samyagupoṣitaḥ| 'ityādau upavāsasya guṇapratīteḥ sadato dhāvatītyādivatphalasaṃskāraḥ pūjaiva pradhānamiti tadāpātataḥ| 'kevalonopavāsena tasmiñjanmadine mama | śatajanmakṛtātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ |' iti vacane kevalopavāsasya phalasaṃbandhaśravaṇāt | 'ardharātre tu rohiṇyāṃ yadā kṛṣṇāṣṭamī bhavet | tasyāmabhyarcanaṃ śaurerhanti pāpaṃ trijanmajam|' ityatra pūjāyāḥ kevalāyā iva 'jayantyāmupavāsaśca mahāpātakanāśanaḥ | sarvaiḥ kāryo mahābhāga pūjanīyaśca keśavaḥ|' iti bhaviṣyadviṣṇudharmayorapyekavākye phalasaṃbandhaśravaṇācca | ata eva prayogabhedakalpanāpattirapi parāstā| yatrāpyekaikasya śravaṇaṃ tatrāpyaparasyopalakṣaṇīyatvācca| 'sopavāso hareḥ pūjām|ityatra ‘śuciḥ samyagupoṣitaḥ’ityatra copavāsasya viśeṣaṇatvenopādāne'pi prādhānyaṃ na vihanyate | yajatāvuddeśavat | evaṃ ca sati ‘vāsudevaṃ samuddiśya sarvapāpapraśāntaye | upavāsaṃ kariṣyāmi kṛṣṇāṣṭamyāṃ nabhasyaham |’ iti bhaviṣyokteḥ | saṃkalpavākye yadupavāsamātragrahaṇaṃ tatpūjāyā apyupalakṣaṇam | vidhyanusāritvātsaṃkalpasya |
5.p10.3
evaṃ sati vāsudevaṃ samuddiśyetyapyā'syainānveti|pūjāyāṃ tasyoddeśyatvādupavāsa uddeśyānapekṣaṇāt|vāsudevaśabdena tatpratītilakṣaṇāyāṃ ca tadapekṣayā jaghanye upavāsapadam|evaṃvyathāśrutatadanvayārthaṃ pūjālakṣaṇāyāmuktatvāt|upavāsopasarjanakapūlakṣaṇāyāṃ vāsudevaṃ samuddiśyetyasya viśeṣapūjānvayopapatteḥ | ata eva dvitīyasaṃkalpavākye ‘arcayitvopavāsena bhokṣye'hamapare'hani |’ iti pūjāyā apyullekhaḥ | tasmādubhayamapi pradhānam | smṛtikaustubhe madanaratnādyudāhṛtabhaviṣyottarasthajanmāṣṭamīśāstre tāvadālocyamāne ‘kīdṛśaṃ tadvrataṃ deva sarvairdevairanuṣṭhitam|’ityupakramya ‘prasaṅgenāpi yo bhaktyā vrataṃ paśyejjanākulam |’ ityupasaṃhārājjanmāṣṭamīsaṃjñakavratasyaiva prādhānyamiti pratīyate | vrataśabdaśca mānasasaṃkalpavācitvena snātakavrataprakaraṇe'bhiyuktairvyākhyātaḥ | kiṃvāvaṣayakaḥ sa saṃkalpa ityākāṅkṣāyāṃ yāvatyo'ntarāle upavāsapūjādayaḥ phalasaṃbandhitayā niviṣṭāḥ kriyāstāvatyo viṣayatvena saṃbadhyante | yāvadviṣayasaṃkalpasya phalasaṃbandhajñāpana eva sakalaśrutīnāṃ jāteṣṭiphalaśrutīnāmiva tātparyāvagamātsaṃbhavanti | na caivaṃ sati kalpāṅgamantra upavāsaśabde napradhānakriyāprakāśanamupavāso nāma setikartavyatāko bhojanasaṃkalpaiti hemādryādibhiruktatvāt | tasmātsaṃkalpasyaiva prādhānyamiti | etena jayantīvratamapi vyākhyātam | tatrāpi vrataśabdenopakramopasaṃhārāditi | na caivamaṣṭamīrohiṇīti vasiṣṭhavacane'rdharātrasya mukhyakālatvābhidhānamanupapannamiti vācyam |
5.p10.4
mukhyasya kāla iti tatpuruṣopekṣayā mukhyaḥ kāla iti karmadhārayasya sthapatyadhikaraṇanyāyenaucityāt|kālasya mukhyatvaṃ ca svavyāptyā asādhāralyena nirṇāyakatvamato nānupapattirityuktam | asyāśca pūjāyāḥ kāla ukto viṣṇudharmottare- ‘rohiṇīsahitā kṛṣṇā māsi bhādrapade'ṣṭamī | saptamyāmardharātrādhaḥ kalayāpi yadā bhavet | tatra jāto jagannāthaḥ kaustubhī harirīśvaraḥ | tamevopavasetkālaṃ tatra kuryācca jāgaram | ardharātre tu yogo'yaṃ tārāpatyudaye tathā | niyatātmā śuciḥ snātaḥ pūjāṃ tatra pravartayet |’ iti | vasiṣṭhastu spaṣṭamardharātrasya mukhyakālatvamāha- ‘aṣṭamī rohiṇīyuktā niśyardhe dṛśyate yadi | mukhyakālaḥ sa vijñeyastatra jāto hariḥ svayam |’ iti | mukhyasya pradhānasya kālo mukhyakālaḥ | śrīmadbhāgavate daśamaskandhe tṛtīyādhyāye'pi-‘atha sarvaguṇopetaḥ kālaḥ paramaśobhanaḥ| yarhyevājanajanmarkṣaṃ śāntarkṣamahatārakam |’ ityupakramya ‘niśīthe tamaudbhūte jāyamāne janārdane | devakyāṃ devarūpiṇyāṃ viṣṇuḥ sarvaguhāśayaḥ | āvirāsīt ’ ityādi | ajanajanmarkṣaṃ rohiṇī | yadyapi ‘ trikālaṃ pūjayeddevaṃ divā rātrau viśeṣataḥ | ‘ardharātre'pi ca tathā puṣpairnānāvidhairapi |’ iti bhaviṣye anyakāle'pi pūjoktā | upavāsaścāhorātrāvacchinnābhojanarūpastathāpyardharātrakālāvacchinnaiva pūjā pradhānam | tathā ca bhaviṣyottare-‘ māsi bhādrapade'ṣṭamyāṃ niśīthe kṛṣṇapakṣage | śaśāṅke vṛṣarāśisthe ṛkṣe rohiṇisaṃjñake | yoge'sminvasudevāddhi devakī māmajījanat | tasmānmāṃ pūjayettatra śuciḥ samyagupoṣitaḥ | brāhmaṇānbhojayedbhaktyā tato dadyācca dakṣiṇām |
5.p10.5
hiraṇyaṃ medinīṃ gāvo vāsāṃsi kusumāni ca | yadyadiṣṭatamaṃ tattatkṛṣṇo me prīyatāmiti |’ nāradīyasaṃhitāyāmapi--‘ upoṣya janmacihnāni kuryājjāgaraṇaṃ tu yaḥ | ardharātrayutāṣṭamyāṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet |’ iti | evaṃ satyardharātre'ṣṭamīsadbhāva evātra karmakālavyāptirityabhidhīyate | etadevābhipretya viṣṇurahasye paṭhyate ardharātre tu rohiṇyāmityādi | tasminnardharātre pūrvāparabhāgayoḥ kiyatparimāṇamapekṣitamityapekṣāyāmādityapurāṇe darśitam-‘ardharātrādadhaścordhvaṃ kalayāpi yadā bhavet|jayantī nāma sā proktā sarvapāpapraṇāśinī|’ iti | varāhasaṃhitāyāmapi--‘ siṃhe'rke rohiṇīyuktā nabhaḥ kṛṣṇāṣṭamī yadi | rātryarthapūrvāparagā jayantī kalayāpi ca |’ iti | rātrerardhaṃ rātryarthaṃ pūrvaṃ ca aparaṃ ca pūrvāpare rātryarthe ca te pūrvāpare ca tayorgacchati vartate iti rātryarthapūrvāparagā | yogīśvaro'pi ‘rohiṇīsahitā kṛṣṇā māse ca śrāvaṇe'ṣṭamī| ardharātrādadhaścordhvam ’ ityādi | kalāyā atisūkṣmatvena durlakṣyatvātsa eva pakṣāntaramāha--‘ ardharātrādadhaścordhvamekārdhaghaṭikānvitā | rohiṇī cāṣṭamī grāhyā upavāsavratādiṣu |’ iti | ekā cārdhaghaṭikā caikārdhaghaṭike tābhyāmanvitā | kalāmapekṣyārdhaghaṭikā sthūlā tāmapekṣya ghaṭikā sthūlā | tatrāyamarthaḥ saṃpadyate pūrvabhāgāvasāna ekā ghaṭikā uttarabhāgādau caiketi militvā tanniśīthaśabdavācyaṃ muhūrtaṃ tatparimāṇaṃ sarvairapi sulakṣyatvā nmukhyaḥ kalpaḥ | tadasaṃbhave ghaṭikā'rdhaghaṭikā'nveṣṭavyā tasyāpyasaṃbhave kaleti | tatra mukhyaṃ pakṣamabhipretya viṣṇudharmottare niśīthe kṛṣṇapakṣage ityuktam |
5.p10.6
tacca vacanaṃ sākalyena pūrvamevodāhṛtam | atra jayantyāṃ candrārghyasyāvaśyaṃ kartavyatvāttasya ca candodayakālīnatvānniśīthe yogaḥ praśastaḥ | etadeva mādhavīye viṣṇudharmottare'bhihitam | ardharātre tu yogo'yamityādi | so'yamardharātrayogo mukhyaḥ kalpaḥ | yastu kṛtsnāhorātrayogaḥ so'yaṃ mukhyataraḥ | yaśca yadā kadācidīṣadyogaḥ so'nukalpaḥ | sa ca vasiṣṭhasaṃhitāyāṃ darśitaḥ- 'ardharātre tayoryogo hyasaṃpūrṇā bhavedyadi | muhūrtampapyahorātre yogaścettāmupoṣayet|' iti | 'vāsare vā niśāyāṃ vā yatra svalpā'pi rohiṇī| viśeṣeṇa nabhomāse saivopoṣyā manīṣibhiḥ|' iti | yo'yaṃ jayantīyoganirṇayaḥ janmāṣṭamīvrate'pi draṣṭavyaḥ | yasminvatsare yogo nāsti tasminvatsare janmāṣṭamīvratamekameva pravartate | yadā ca pūrvedyuḥ paredyurvā rohiṇīyogastadā janmāṣṭamī jayantyāmantarbhūtā jñeyā na tu janmāṣṭamīvrataṃ pṛthakkāryam | taduktaṃ mādhavenaiva 'yasminvarṣe jayantyākhyo yogo janmāṣṭamī tadā| antarbhūtā jayantyā syādṛkṣayogapraśastitaḥ|' iti | madanaratnanirṇayāmṛtagauḍamithilamate'pyevam | nirṇayasindhau tu hemādristu 'rohiṇīsaṃyutopoṣyā sarvāghaughavināśinī| ardharātrādadhaścordhvam|'ityagnipurāṇārdharātra eva rohiṇīyogasya prāśastyānmuhūrtamapi labhyate ityādīnāṃ cārtharātrayoge'pyupapatterna jayanta vrataṃ bhinnam | kiṃca rohiṇyāmardharātre ceti viṣṇudharmokteḥ | 'samāyoge tu rohiṇyāṃ niśīthe kāryasattamaḥ | samajāyata govindo bālarūpī caturbhujaḥ | tasmāttaṃ pūjayettatra yathā vittānurūpataḥ |' iti vahnipurāṇāccārdharātrasya karma kālatvamavasīyate |
5.p10.7
ataḥ 'karmaṇo yasya yaḥ kālaḥ' ityādirvacanātpūrva traiva prāpte paradine sato'pi rohiṇīyogasya na prayojakatā anyathā budhavāroderapi tattvāpatteḥ kiṃca jayantīśabdo rātriviśeṣavacanaḥ | 'abhijinnaāma nakṣatraṃ jayantī nāma śarvarī | muhūrto vijayo nāma yatra jāto janārdanaḥ |' iti brahmāṇḍapurāṇāt | tena tayorgirohiṇyā gauṇatvānna vratabheda ityūcivāniti sthitam | yattu nirṇayasindhau rohiṇīyogaścāhorātre mukhyaḥ, niśīthe madhyamaḥ, divasādāvadhamaḥ | 'ardharātre tayoryogo hyasaṃpūrṇo bhavedyadi | muhūrtamapyahorātre yogaścettāmupoṣayeta |' iti vasiṣṭhasaṃhitokteḥ ityādyuktam | tattuccham | mādhavācāryadhṛtavasiṣṭhasaṃhitoktāṣṭamī rohiṇīyukteti mukhyatvabodhakavacanavirodhāt pūrvoktamādhavagranthavirodhāccetyalam
Linked texts (9)
- Devībhāgavatapurāṇa — Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Kālatattvavivecana — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit
- Kālanirṇaya (Kālamādhavīya) — Mādhava, Sanskrit
- Daśanirṇaya — Veṅkaṭanātha Vaidikasārvabhauma, Sanskrit
- Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya) — Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Kālamayūkha — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Kālamādhavakārikāḥ — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit