Pramāṇa · Search · About · API

Smritikaustubha 6.p1

Smṛtikaustubha 6.p1

Language
Sanskrit

6.p1.1

atha saṃkṣepeṇa prayogaḥ | daśamyāṃ hemaraupyatāmrānyatarasūtrasya
kumārīkartitakārpāsasūtrasya vā navasūtrīṃ vidhāya pañcagavyena
prokṣya praṇavena prakṣālya mūlenāṣṭottaraśatamabhimantrya śucideśe'ṣṭottaraśatatadardhatadardhaguṇitanavasūtryā devasya jānūrunābhiparyyantāni
ṣaṭtriṃśaccaturviṃśatidvādaśagranthikānyuttamamadhyamakaniṣṭhāni pavitrāṇi vidhāyāṣṭottarasahasranavasūtryāṣṭottaraśatagranthinavakamālāṃ
vidhāya dvādaśanavasūtrībhiḥ tāvadgrandhyekaṃ gandhapavitraṃ saptaviṃśatinavasūtryā gurupavitraṃ ca kṛtvā granthīnkuṅkumena rañjayitvā apāmārgabilvānyatarakāṣṭhena dantānsaṃśodhya |-kriyālopavighātārthaṃ yattvayā
vihitaṃ prabho | mayaitatkriyate deva tava tuṣṭyai pavitrakam | na me
vighno bhavedatra kuru nātha dayāṃ mayi | sarvathā sarvadā viṣṇo mama
tvaṃ paramā gatiḥ | iti prārthyaikabhaktena taddinamativāhya ekādaśyāṃ
kṛtanityakriyaḥ śrīhariṃ mahāmaṇḍape rājopacāraiḥ saṃpūjya hareḥ
purataḥ sarvatobhadrasthodakumbhe vaiṇavaṃ paṭalaṃ nidhāya tatra pūrvanirmitasakalasūtrāṇi nidhāya trisūtryāṃ brahmaviṣṇuśivāśnavasūtryāṃ
oṃkārasomavahnibrahmanāgaśaśisūryasadāśivaviśvedevān granthiṣu
kriyā pauruṣī virājyaparājitā vijayā muktidā sadāśivā
manonmanī sarvatomukhīḥ praṇavādi namontairaitaraita yāvadgranthisaṃkhyāmāvartyamānanāmabhirāvāhya gandhādibhirabhyarcya gandhapavitraṃ dhūpitamādāya praṇavenābhimantrya-viṣṇutejodbhavaṃ ramyaṃ sarvapātakanāśanam

6.p1.2

sarvakāmapradaṃ deva tavāṅge dhārayāmyaham | iti mantreṇa mūlasaṃpuṭitena bhagavatpādayoḥ samarpya prārthayet | oṃ āmantritosi deveśa
purāṇapuruṣottama | prātastvāṃ pūjayiṣyāmi sāṃnidhyaṃ kuru keśava
kṣīrodadhimahānāgaśayyāvasthitavigraha | prātastvāṃ pūjayiṣyāmi
sannidhau bhava te namaḥ | iti satkathājāgaraṇena tāṃ rātrimativāhya | dvādaśyāṃ kṛtanityakriyaḥ śrīhariṃ pavitrāṇi ca saṃpūjya gandhadūrvākṣatayuktaṃ kaniṣṭhapavitramādāya dadyāt | mantraḥ-devadeva namastubhyaṃ gṛhāṇedaṃ pavitrakam | pavitrīkaraṇārthāya varṣapūjāphalapradam
pavitraṃ me kuruṣvādya yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtam | śuddho bhavāmyahaṃ deva
tvatprasādātsureśvara | iti | evaṃ madhyamottamavanamālā etanmantrāvṛttyā samarpyāḥ | aṅgadevatābhyopi yathāsaṃbhavaṃ samarpya nīrājya prārthayet | oṃ maṇividrumamālābhirmandārakusumādibhiḥ | iyaṃ
sāṃvatsarī pūjā tavāstu garuḍadhvaja | vanamālāṃ yathā deva kaustubhaṃ satataṃ hṛdi | tadvatpavitratantūstvaṃ pūjāṃ ca hṛdaye vaha
jānatā'jānatā vāpi yatkṛtaṃ na tavārcanam | kenacidvighnadoṣeṇa
paripūrṇaṃ tadastu me | mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktihīnaṃ sureśvara
yatpūjitaṃ mayā deva paripūrṇaṃ tadastu me | aparādhasahasrāṇi kriyante'harniśaṃ mayā | dāso'yamiti māṃ matvā kṣamyatāṃ parameśvara
tato guruṃ saṃpūjya pavitraṃ samarpya brāhmaṇaiḥ saha pāraṇaṃ vidhāya
trirātraṃ brahmacaryādiniyamavāndeve pavitraṃ sadarbhamabhiṣekānyakāle
saṃsthāpya trirātrānte devaṃ saṃpūjya pavitrāṇi visarjayet | iti
hemādrau kālottare pavitrāropaṇaprakaraṇe-kṛte maṇimayaṃ kāryaṃ

6.p1.3

tretāyāṃ hemasaṃbhavam | paṭṭajaṃ dvāpare sūtraṃ kārpāsaṃ tu kalau smṛtam | yatibhirmānasaṃ kāryaṃ | iti pavitrāropaṇotsavaḥ
asyāmeva mahābhārate dānadharmeṣu-ahorātreṇa dvādaśyāṃ
śrāvaṇe māsi śrīdharam | pūjya yajñamavāpnoti vimānasthaśca modate | iti | atha caturdaśyāṃ devyāḥ pavitrāropaṇotsavo
madanaratne devīpurāṇe-brahmovāca | pavitraṃ kārayedyastu tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu | sarvayajñavrataṃ dānaṃ sarvatīrthābhiṣecanam | prāpnuyānnātra
saṃdeho yasmātsarvagatā śivā | nādhayo na ca duḥkhāni na pīḍā
vyādhayo'pi ca | na bhayaṃ śatrujaṃ tasya na grahaiḥ pīḍyate kvacit
sidhyanti sarvakāryāṇi alpāni ca mahāntyapi | nātaḥ parataraṃ
vatsa anyatpuṇyavivṛddhaye | narāṇāṃ ca nṛpāṇāṃ ca strīṇāṃ caiva
viśeṣataḥ | saubhāgyajananaṃ śakra tava snehātprakāśitam | saptamyāṃ
vā trayodaśyāmadhivāsaṃ surādhipa | sarvopahārasaṃyukto nandāyāṃ
bhaktimāsthitaḥ | sarvāṇi pūjādravyāṇi puṣpagandhaphalāni ca
naivedyāni vicitrāṇi vasūnyābharaṇāni ca | pāduke vātha khaḍge
vā kṣurikā kārmuke'pi vā | dantadhāvanapūrvaṃ tu pañcagavye caruṃ
śrapet | datvā diśāṃ baliṃ vatsa kāryaṃ caivādhivāsanam | sadśairvastraiḥ patrairvā chādayettatpavitrakam | śatābhimantritaṃ kṛtvā tato
devyai nivedayet | rātrau jāgaraṇaṃ kuryātsarvaśobhāsamanvitam
naṭanartakaveśyānāṃ saṅgāni vividhāni ca | tiṣṭhanti vādyageyādiniratāni purandare | prabhātasamaye vatsa prāpte dadyātpunarbalim

6.p1.4

pratyūṣe vidhivatsnātvā tathā devīṃ hutāśanam | dṛṣṭvā kuryādyathānyāyaṃ striyo bhojyāstathā dvijāḥ | pavitrāropaṇādyante dakṣiṇāmupapādayet | yathāśaktyā bhavedvatsa niyamaḥ kāryakāriṇaḥ
rājānaṃ trividhānmantrī rakṣetkrīḍāmṛgāvadhāt | dvijācāryaiśca
svādhyāyo na kāryaṃ karṣaṇaṃ kṛṣeḥ | vaṇigbhirna ca vāṇijyaṃ
dināni sapta pañca ca | athavā trīṇi caikaṃ vā dinaṃ yāmārthameva
vā | devyā vyāpāra āsaktiḥ kartavyā satataṃ hareḥ | iti
mṛgayātaḥ anyavadhāccetyarthaḥ | asmiṃśca vrate caturdaśī pūrvaviddhaiva
grāhyā | madhoḥ śrāvaṇamāsasyeti vacanāt | vyākhyātametaddamanakāropaṇaprakaraṇe
atraivopākarma | tatra gobhilaḥ | parvaṇyodayike kuryuḥ
śrāvaṇīṃ taittirīyakāḥ | bahvṛcāḥ śravaṇarkṣe tu hastarkṣe sāmavedinaḥ
iti | atharvavedināṃ tūpākarmakāla uktaḥ kauśikagṛhye-atha
vedasyādhyayanavidhiṃ vakṣyāmaḥ śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vopākṛtya
ardhapañcamāsānadhīyīrannevaṃ chandāṃsi lomnāṃ cānivartayan
ardhamāsaṃ vopākṛtya kṣaperan | tryahamutsṛjya ārambhaḥ śrāvaṇyāmuktaḥ pauṣyāmutsarga iti tu naiva | sūtrāntara uktaṃ abhijiti śiṣyānupanīya śvobhūte saṃbhārānsaṃbharati dadhisaktūnityādi, tadvaśena parvābhijitoḥ samuccaya iti kecit | tanna | abhijitaḥ
parvavadupākarmānvayāpratīteḥ | upanīyeti copākarmārthamācāryasamīpe śiṣyāṇāṃ nayanamucyate | tathaiva saṃpradāyavidbhiraṅgīkārāt,
gobhilavākye ca śrāvaṇamiti śrāvaṇe māsyanuṣṭheyatvaṃ jñāpyate
tathā ca śaunakaḥ-athātaḥ śrāvaṇe māse śravaṇarkṣayute dine

6.p1.5

śrāvaṇyāṃ śrāvaṇe māsi pañcamyāṃ hastasaṃyute | divase vidadhītaitadupākarma yathoditam | iti gobhilavākye ca audayikatvasya
śravaṇahastayorapyanuṣaṅgaḥ | ataevoktaṃ pariśiṣṭe-dhaniṣṭhāpratipadyuktaṃ
tvāṣṭrarkṣasamanvitam | śrāvaṇaṃ karma kurvanti ṛgyajuḥsāmapāṭhakāḥ | iti | tvāṣṭraṃ citrā | atra sāmānyavācakopi yajuḥpāṭhakaśabdo gobhilavākyāttaittirīyaparo bodhyaḥ | ato vājasaneyibhiḥ pūrvaviddhapaurṇamāsyāmidaṃ kāryam | tadviṣayameva-śrāvaṇī
durganavamī durgā caiva hutāśanī | pūrvaviddhā prakartavyā śivarātrirbalerdinam | iti brahmavaivartavacanamiti hemādrimadanapārijātādayaḥ | madanaratne tu-parvaṇyaudayike kuryuḥ śrāvaṇaṃ taittirīyakāḥ
bahvacāḥ śravaṇe kuryurgṛhasaṃkrāntivarjite | iti bahvacapariśiṣṭavākye
taittirīyagrahaṇaṃ yajurvedimātropalakṣaṇārtham | vākyasya bahvacānprati
audayikaśravaṇaparatvāt , taittirīyāṇāṃ tu paraśrutyarthamupādānāt ,
anuvāde ca lakṣaṇāyā adoṣavahatvāt | śrāvaṇī durganavamītyādiśāstraṃ tu śrāvaṇyāṃ pūrṇamāsyāṃ vihitakarmāntaraviṣayamityuktam | taittirīyaśabdasya prasiddhārthabodhaprasaṅgāt , gobhilavākyasya
bahvacānprati śravaṇavidhānamātraparatvena netumaśakyatvācca | atha

6.p1.6

tadapi sāmagānprati hastamātravidhiparamiti cenna | holākādhikaraṇe smṛtīnāṃ gṛhyagranthānāṃ cādhyayanavyavasthayā prāmāṇyavyavasthāṃ prāptāṃ dūrīkṛtya sarvānprati prāmāṇyasya sthāpitatvena tattatpariśiṣṭe tattacchākhīyapuraskāreṇa pravṛttavidhervivakṣāmaṅgīkṛtyetaraśākhīyānprati pratīyamānavidhyavivakṣāṅgīkārasya nirhetukatvāt | yadā śrāvaṇe māsyauṣadhayo na prādurbhavanti tadā bhādrapade
māsi śravaṇapardhahasteṣu bahvacādibhirupākarma kāryam | tathā ca
bahvacapariśiṣṭe-avṛṣṭyauṣadhayastasminmāse tu na bhavanti cet
tadā bhādrapade māsi śravaṇena tadiṣyate | iti | vasiṣṭhopiśrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vāpyupākṛtya yuktaśchandāṃsyadhīyīteti |vṛttikāreṇāpi etadvārṣikamityācakṣata iti sūtravyākhyānāvasare oṣadhiprādurbhāvābhāve bhādrapade māsi śravaṇanakṣatre upākarmābhidhānācca
kātīyānāṃ tatra viśeṣamāha kātyāyanaḥ-athāto'dhyāyopākarmauṣadhīnāṃ prādurbhāve śravaṇena śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ pañcamyāṃ
hastena vā iti | etadvyākhyānāvasare ca karkaḥ kāladvayābhiprāyeṇa svayaṃ vyākhyāya taccatuṣṭayābhiprāyeṇa paravyākhyānamuktavān | etadeva spaṣṭīcakāra hariharaḥ | atrāyādhyāpayatopi niragneḥ
sāgnerapyanadhyāpayato nādhikāraḥ | oṣadhiprādurbhāvaścāśravaṇe ca
paurṇamāsyā viśeṣaṇam | tayostatra prāyaśaḥ saṃbhavāt | tasmādviśeṣaṇābhāve paurṇamāsyāṃ bhavati | evaṃ pañcamyāṃ hasto'pi
prāyaśo bhavatītyupanyastaḥ | ataḥ śrāvaṇī paurṇamāsī pañcamī
vā viśiṣṭā'viśiṣṭā copākarmakālaḥ | evaṃ svamatena vyākhyāya
paramatamudājahāra śravaṇena vā paurṇamāsyāṃ vā pañcamyāṃ vā haste

6.p1.7

na veti | atra pūrvavyākhyāyāṃ śravaṇābhāva iva oṣadhiprādurbhāvābhāvepi paurṇamāsyāṃ kāryamiti karkādyabhimānaḥ pratīyate | ataeva reṇukārikāyāṃ karkamatānuvādapūrvaṃ matāntaropanyāsaḥ
kakauktyā caivamubhayaṃ paurṇamāsīviśeṣaṇam | anādarastayoryasmānnityatvādasya karmaṇaḥ | pañcamyāṃ prāyiko hasta ityupādhyāyasaṃmatiḥ | pañcamī hastayuktaiva yājñavalkyādisaṃmatam | avṛṣṭyauṣadhayastasminmāsepi na bhavanti cet | prauṣṭhapadyāṃ tadaitatsyāditi
manvādiśāsanam | pūrṇimā pratipadyuktā tatropākarmaṇaḥ kriyā
uktortho'yaṃ prasaṅgena bhaviṣyottarasaṃjñake | iti | atrauṣadhiprādurbhāvābhāvepi śrāvaṇyāṃ kāryamiti mukhyakarkamataviruddhauṣadhiprādurbhāvābhāve prauṣṭhapadyāṃ kāryamiti matopanyāsena saha paraviddhapūrṇimā grāhyetyupanyāsāt nātraiva kārikākārasyābhimāno bodhyaḥ | sāmagānāṃ tu bhādrapadaśukle hastanakṣatraṃ mukhyaḥ kālaḥ
prauṣṭhapadīhastenopākaraṇamiti gobhilasūtrāt | prauṣṭhapadīṃ prāpyeti
vyākhyātaṃ hemādrau | gobhilasūtrabhāṣye tu prauṣṭhapadīmiti dvitīyā
pratiśabdādhyāhārārthā | tena prativarṣamupākarma kartavyamiti jñāpyata ityuktam
uktakāle astādinā upākarmārambhāsaṃbhave śrāvaṇyāṃ
paurṇamāsyāmupākṛtya bhādrapadaśuklahastanakṣatraparyantaṃ na paṭheyuḥ
śrāvaṇīmekāmupākṛtyaitamāsāvitrātkālaṃ kāṅkṣata iti gobhilasūtrāt | śrāvaṇī paurṇamāsī | sāvitraṃ hastaḥ | śrāvaṇīmiti dvitīyāyāḥ prayojanaṃ prauṣṭhapadīśabdena vyākhyātamiti vyākhyātaṃ

6.p1.8

bhāṣyakāreṇa | yadi śrāvaṇe māsi śravaṇanakṣatrādikāle grahasaṃkrāntidūṣitastadā śrāvaṇaśuklapañcamyāṃ tatraiva hastanakṣatrayuktadināntare vopākarma kāryaṃ-upākarma prakurvanti kramātsāmargyajurvidaḥ | grahasaṃkrāntyaduṣṭeṣu hastaśravaṇaparvasu | iti niṣedhadyotanāt
tatra gṛhyasūtreṣu pañcamyādividheranukalpatvena tatkālavidhiparatāyā vyākhyātṛbhirnibandhṛbhiḥ svīkārācca | uktaṃ ca mahārṇavesaṃkrāntirgrahaṇaṃ vāpi yadi parvaṇi jāyate | tanmāse hastayuktāyāṃ pañcamyāṃ vā tadiṣyate | iti | bahvṛcagṛhyakārikāyāmadhyāyānāmupākarma śrāvaṇyāṃ śravaṇena tu | tanmāse hastayuktāyāṃ
pañcamyāṃ vā tadiṣyate | iti | yeṣāṃ gṛhyasūtre pañcamī noktā
teṣāṃ auṣadhyaprādurbhāva iva śrāvaṇagatakālasya grahādiduṣṭatve'pi
bhādrapada evocitaśravaṇādikāleṣūpākarmocitam | etadvārṣikamityācakṣata ityādivākyānāṃ oṣadhyaprādurbhāva iva grahasaṃkrāntidoṣepi bhādrapadaprāpakatāyāstulyatvāt | ataeva-saṃkrāntirgrahaṇaṃ vāpi paurṇamāsyāṃ yadā bhavet | upākṛtistu pañcamyāṃ kāryā
vājasaneyibhiḥ | iti mahārṇavavākye vājasaneyigrahaṇaṃ taittirīyopalakṣaṇamaṅgīkṛtya taittirīyāṇāmapi pañcamyāmupākarma kartumucitamiti mataṃ dūṣayitvopasaṃhṛtaṃ hemādrau | grahasaṃkrāntiduṣṭāyāṃ
śrāvaṇapaurṇamāsyāṃ taittirīyakaiḥ proṣṭhapadyāmupākarma kāryaṃ iti

6.p1.9

baudhāyanīyānāṃ tu śrāvaṇyāḥ paurṇamāsyāḥ grahādiduṣṭatve āṣāḍhyāṃ tadanuṣṭhānamucitam | śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ āṣāḍhyāṃ vopākṛtya chandāṃsyadhīyīteti baudhāyanavacanāt | grahasaṃkrāntiyogaścopākarmasaṃbandhyahorānne bhāvyardharātrātpūrvaṃ nakṣatraparvaṇorvidyamānastayordūṣakaḥ natvardharātrātparastādvidyamānaḥ | tathātītādardharātrātparato vidyamāno dūṣako na tatpūrvaḥ | nāpyupākarmāṅgabhūtatithinakṣatrayoḥ pūrvottarakālīne tithyantare nakṣatrāntare vā vidyamānaḥ | ardharātrātparastāccetsaṃkrāntirgrahaṇaṃ tathā | upākarma na
kurvīta parataścena doṣakṛt | iti gārgyavacanāt | yadyardharātrādrvāktu grahaḥ saṃkrāntireva ca | nopākarma tadākuryācchrāvaṇyāṃ
śravaṇe'pi ca | iti | śākhāntarācca-bahvṛcāḥ śravaṇe kuryurgrahasaṃkrāntivarjite | ityādau śravaṇādisāmānādhikaraṇyena grahaṇādiparyudāsaśravaṇācca | yāni tu grahavedhavākyāni-trayodaśyādito varjyaṃ dinānāṃ navakaṃ dhruvam | māṅgalyeṣu samasteṣu grahaṇe
candrasūryayoḥ | dvādaśyāditṛtīyānto vedha indugrahe smṛtaḥ
ekādaśyāditaḥ saure caturthyantaṃ prakīrtitaḥ | khaṇḍagrahe tayoḥ
proktamubhayatra dinadvayam | ityevamādīni tāni nopākarmaviṣayāṇi |-nitye naimittike japye homayajñakriyādiṣu | upākarmaṇi cotsarge grahavedho na vidyate | iti madanaratne vacanāt
parvādīnāmaudayikānāmapi grāhyatve viśeṣa uktaḥ
pṛthvīcandrodaye-udaye saṅgavasparśe śrutau parvaṇi cārkabhe | kuryurnabhasyupākarma ṛgyaju sāmagāḥ kramāt | iti | śrutau śravaṇe
arkabhe haste | nabhasītyupalakṣaṇaṃ bhādrapadasya | tathāca madanaratne

6.p1.10

nigame-śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā pratipatṣaṇmuhūrtakaiḥ | viddhā
syācchandasāṃ tatropākarmotsarjanaṃ bhavet | iti | atra caudayikīgrāhyatvānuvādena saṅgavaspṛggrāhyatvaniyamāt pañcadhā vibhaktadinasya prathamabhāgātmakaprātaḥkālamātravyāpināṃ śravaṇādīnāmagrāhyatvam | prātaḥsaṅgavātmakabhāgadvayavyāpināṃ tu grāhyatvamityeke
anye tu pṛthvīcandrodayodāhṛtavacane saṅgavasparśī iti sparśagrahaṇātsaṅgavaikadeśavyāptiḥ pratīyate | nigamavākye tu ṣaṇmuhūrtakairiti pūrvabhāgadvayavyāptiḥ tadadhikavyāptirapi gārgyavacanātpratīyate-śrāvaṇī paurṇamāsī tu saṅgavātparato yadi | tadaivaudayikī
grāhyā nānyadaudayikī bhavet | iti | eṣāṃ vacasāṃ yathāśrutārthaparatve saṃbhavati nānyatarasyāvayutyānuvādatvaṃ pākṣikānuvādatvaṃ
vā vaktumucitam | nāpi vikalpaparatvam | tasyāṣṭadoṣaduṣṭatvāt,
anekaścutikalpanāprasaṅgācca | kiṃtu yeṣāṃ śākhināṃ ṣaṇmuhūrtasādhyamevopākarma tānprati ṣaṇmuhūrtavyāptireva grāhyatvaniyāmikā
evamitare api vyāptī tattacchākhinaḥ prati grāhyatvaniyāmike
bodhye | ataeva sphuṭā smṛtyarthasāroktiḥ-tithikhaṇḍe'styudayavyāpinī prayogaparyāptā tithirupākaraṇe grāhyeti | evaṃca noktavacaneṣu kāpi svārthatyāgaḥ | nāpyanekaścutikalpanāprasaktiḥ
sarveṣāṃ karmakālavyāptiśāstraprapañcanarūpatvāt | nāpi yeṣāṃ muhūrtatrayamātrasādhyamupākarma teṣāmapi saṅgavavyāptiprayuktā'dṛṣṭāntarakalpanāpattiḥ | nāpi sāmagānāṃ karmakālavyāptiśāstrabādhena paradina upākarmaprasaktiḥ | teṣāṃ hi aparāhna upākarmakālaḥ | siṃhe

6.p1.11

ravau tu puṣyarkṣe pūrvāhne vicaredvahiḥ | chandogā militāḥ kuryurutsargaṃ sarvachandasām | śuklapakṣe tu hastena upākarmāparāhnikam
iti gargavacanāt | yadi keṣāṃcitsāmagānāṃ prātaḥsaṅgavāvevopākarmakālatvena vihitau tadabhiprāyeṇa saṅgavaspṛggrahaṇam | yadi
tu na vihitau tadā karmakālavyāptiśāstravaśena prasaktasya pūrvadinagatāparāhnavyāpihastagrāhyatvasya bādhena saṅgavaspṛgghastagocarā'pūrvavidheḥ ṛgyajuratharvavedavidvilakṣaṇasya parairabhyupeyatvāt
asmatpakṣepi sāmavedaṃśe karmakālavyāptiprapañcanarūpatvatyāgenāpūrvavidhitvopagamanimittaṃ vailakṣaṇyaṃ na doṣāyetyāhuḥ | uktagargavākye
siṃhe ravāvityasyotsarjanopākarmabhyāṃ dvābhyāmapi saṃbandhaḥ
ataeva smṛtyantare-vedopākaraṇe prāpte kulīre saṃsthite ravau
upākarma na kartavyaṃ kartavyaṃ siṃhayuktake | iti | kulīraḥ karkaṭaḥ
yattu idaṃ vākyaṃ chandogātiriktānāṃ siṃhasthe ravāvupākarmakartavyatāparamiti | tanna | chandogaviṣayatve asya vākyasyoktagargavākyena saha mūlabhūtaikaśrutikalpanālāghavāt | nanvevaṃ-narmadottarabhāge tu kartavyaṃ siṃhayuktake | karkaṭe saṃsthite bhānāvupākuryāttu dakṣiṇe | iti vyavasthāvidhyanupapattiḥ, ekapuruṣaṃ prati
pakṣadvayaprāptau vyavasthāvidhyanupapatteriti cenna | pūrvārdhe yatsiṃhayukte kāryaṃ tannarmadottare | iti sāmagānpratyeva vidhyupapatteḥ
dakṣiṇabhāge kadā kāryamityapekṣāyāṃ ca uttarārdhasyāpi tānpratyeva pravṛtteriti kecit | taccintyam | proṣṭhapadīṃ hastenopākaraṇamiti gobhilagṛhyasūtre proṣṭhapadaśuklapakṣe hastenetyādipariśiṣṭe

6.p1.12

ca bhādrapadaśuklapakṣe hastanakṣatra evopākarmavidhibalena kasminnapi deśe sāmagānāṃ karkasthe upākarmānuṣṭhānāsaṃbhavāt, gṛhyasūtrasyotpattiśiṣṭaguṇaviruddhaguṇavidheḥ smārtasyāsaṃbhavāt | ataeva pūrvārdhagataniyamavaśenārthaprāptasyānuvāda uttarārdhamityapyapāstam | pūrvārdhe deśasya vidheyatvaṃ uttarārdhe cānuvādyatvamiti vākyārthavaiṣamyasyānyāyyatvācca | paretu narmadottaretyādibṛhaspativākyasya siṃhe ravau tu puṣyarkṣa ityādigargavākyena sāmagaviṣayatvenopasaṃhāra ityāhuḥ | tadapi cintyam | anārabhyādhītasaptadaśyavākyasya saptadaśa vaiśyasyetyanena vaiśyārthatvabodhakatayā samānaviṣayeṇopasaṃhāravatkartṛdeśātmakaparasparādhikārārthatayā uktaśāstrayorapi parasparopasaṃhārasaṃbhavāt | naca bṛhaspativākye kaiścinnibandhṛbhiralikhitatvenānāśvāsa ucitaḥ | prayogapārijātaparāśaramādhavādyudāhṛtatvena tadayogāt | tasmādyeṣāṃ śākhināṃ vihitakālasya
grahasaṃkrāntyādiduṣṭatve sati svagṛhyoktapañcamyādikālavidhyabhāvena śākhāntarīye kāle'vaśyāśrayaṇīye śrāvaṇaśuklapañcamyāṃ
bhādrapadagataparvādeścāvyavasthitavikalpaprasaktisteṣāṃ arthaprāptasiṃhakarkavyavasthāpanaṃ kriyata ityucitam | nahi yatra yacchabdataḥ prāptaṃ
tatraiva tadvyavasthāpanamucitam | vārtraghnīvṛdhanvatyoḥ pūrṇamāsyamāvāsyākālābhyāṃ karmabhyāṃ vā saha śabdataḥ saṃbandhānavagamepyarthaprāptasaṃbandhopajīvanenaiva vyavasthādarśanāditi
prathamopākarma guruśukrāstārdau na kāryam | yathoktaṃ jyotirnibandhe saṃgrahe-gurubhārgavayormāḍhye bālye vā vārdhake'pi vā

6.p1.13

tathādhimāsasaṃsarpamalamāsādiṣu dvija | prathamopākṛtirna syātkṛtaṃ karma vināśakṛt | iti | atrādiśabdena siṃhasthagurvādigrahaṇam | dvitīyādyupākarma tvastādāvapi kāryamityabhipretyoktaṃ
tatraiva smṛtisārasamuccaye-yajñopavītaṃ kartavyaṃ śrāvaṇe guruśukrayoḥ | mauḍhye'pi vārdhake bālye nityavatkarma noditam | iti
dvitīyādiprayogo'pyadhimāse na kāryaḥ | upākarma tathotsargaṃ
prasavāhotsavo'ṣṭakāḥ | māsavṛddhau parāḥ kāryā varjayitvā tu paitṛkam | iti tatraiva jyotiḥparāśaravacanāt | prasavāhotsavo
jāteṣṭiḥ | yattu-daśaharāsu notkarṣaścaturṣvapi yugādiṣu | upākarma mahāṣaṣṭhayorhyetadiṣṭaṃ vṛṣāditaḥ | iti ṛṣyaśṛṅgavacanaṃ tacchandogaviṣayam | teṣāṃ siṃhārka evopākarmavidhānāt | idaṃ copākarma yadyapi-śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vāpyupākṛtya yathāvidhi | yuktaśchandāṃsyadhīyīta māsānvipro'rdhapañcamān | ityādiśāstraparyālocanayā brāhmaṇasya brahmacāriṇo grahaṇamadhyayanāṅgatvena pratīyate,
tathāpi trayāṇāmapi varṇānāṃ brahmacārigṛhasthānyatarāśramiṇāṃ grahaṇādhyayanāṅgatayā dhāraṇādhyayanāṅgatayā vānuṣṭheyam | vānaprasthāśramiṇāmapi dhāraṇādhyayanāṅgatayānuṣṭheyam | naca gṛhasthasya
grahaṇādhyāpanābhāvaḥ | samāvṛtto brahmacārikalpena yathānyāyamitare jāyopeyetyeka ityāśvalāyanasūtre gṛhasthānāmapi grahaṇādhyayanavidhānāt | vyākhyātaṃ hyetaditthaṃ vṛttikāreṇa | brahmacārikalpena brahmacāridharmeṇetyarthaḥ | svādhyāyakāle vihitā ye
dharmā madhumāṃsastrīgamanakhaṭṭādivāśayanādivarjanādayastairyukto'dhīyīta samāvṛttaḥ | mekhalādayastu na bhavanti assvādhyāyadharmatvāt

6.p1.14

itare brahmacāriṇa ityarthaḥ | asminnadhyayane brahmacāriṇāmapi pravṛttyarthamidam | itarathā samāvṛttānāmeveti śaṅkā syāt | samāvṛtto jāyāṃ gacchedityeka āhuḥ | ṛtāveva gacchennānṛtāviti
vedavratāni vā pāraṃ nītvā hyubhayameva vā | ityādi śrutibhirapi vedasamāptyabhāvepi samāvartanavidhānena gṛhasthānāmapi vedādhyayanasūcanācca | na ca dhāraṇādhyayanāṅgatve mānābhāvaḥ | upākarmotsarjanaṃ ca vanasthānāmapīṣyate | dhāraṇādhyayanāṅgatvādṛhiṇāṃ
brahmacāriṇām | iti gobhilavacanāt | pratyabdamanuṣṭheyaṃ cedaṃpratyabdaṃ yadupākarma sotsargaṃ vidhivaddvijaiḥ | kriyate chandasāṃ tena
punarāpyāyanaṃ bhavet | ayātayāmaiśchandobhiryatkarma kriyate budhaiḥ
krīḍamānairapi sadā tatteṣāṃ siddhikārakam | iti kātyāyanavacanāt-utsarjanaṃ ca vedānāmupākaraṇameva ca | akṛtvā vedajapyasya phalaṃ nāpnoti mānavaḥ | iti nityabrahmayajñopayogitvena
nityatvapratīteśca | dvijairiti trayāṇāmapi varṇānāmadhikārasiddhiḥ | yattu māsānvipro'rdhapañcamānityudāhṛtaśāstre vipragrahaṇaṃ
tat brāhmaṇasyaiva svato'dhikāraḥ kṣatriyavaiśyayostadanvārambhamātrameveti jñāpanārtham | adhyeṣyamāṇo'dhyāpyairanvārabdha ityāśvalāyanasūtre adhyāpakapareṇādhyeṣyamāṇapadenādhyāpanādhikṛtabrāhmaṇasyaiva svatantrādhikārapratīteḥ | brāhmaṇo'pi yadānyaiḥ saha karma kuryāttadā laukikāgnau | anyāgnau kriyamāṇena karmaṇānyeṣāṃ phalāsraṃbhavāt | yadātvekaḥ kuryāttadā svagṛhyāgnau kuryāt | bādhakābhāve

6.p1.15

gṛhyakarmaṇāṃ tatraivānuṣṭhānaucityāt | ataeva jayantaḥ--upākarmaprayogārambhe aupāsanaṃ vihṛtyetyaupāsanasādhyatāmuktvāpi prayogānte adhyāpyaiḥ samanvārabdhāḥ kecillaukikāgnau kurvantītyāha
pradhānabhūto'pyācāryo bahubhirapi caturavattibhiḥ sahopākarma
kurvan ekasyāpi jāmadagnyāsthānurodhena pañcāvattameva kuryāt
āgrayaṇe jaghanyaikadyāvāpṛthivyanurodhena mukhyānekendrāgnyādīnāṃ
prasūnamaya niyamasādhaka tayā dvādaśādhyāyokasya kāṃsyabhojinyāyasya prakṛtepi tulyatvāt | uktaṃ hi caturavattinaṃ pratyapi pākṣikapañcāvattānuṣṭhānaṃ kātyāyanena-tasya dviravadyati trijamidagnyānāṃ
sarveṣāṃ cobhayamavirodhāditi | vyākhyātaṃ caitat karkācāryairevayājñikaiśca śākhāntare pañcāvattaṃ jamadagnīnāmityuktesteṣāṃ pañcāvattameva, anyeṣāṃ caturavattaṃ pañcāvattaṃ veti satyapyatrāvyavasthitavikalpaprasaktau jāmadagnyānujñayaivājāmadagnyaḥ pañcāvattaṃ kuryāt
apyajāmadagnyo jāmadagnyamāmantrya pañcāvattaṃ kurvītetyāpastambokteḥ
ataeva tanūnapānnarāśaṃsayoriva caturavattapañcāvattayorvyavasthābhāvāt-ajāmadagnyānāṃ jāmadagnyairyā sahānadhikāraśaṅkā, yaśca etena
rājapurohitau sāyujyakāmau yajeyātāmiti vacanāt, kulāyathajñaiva-upākarmaṇi cotsarge yathākālaṃ sametya tu | ṛṣīnda‌rbhamayānkṛtvā pūjayettarpayettataḥ | iti kārṣṇājinivacanātsahādhikāra iti parihāraḥ, tadubhayamapyuktaṃ vāntamivetyupekṣaṇīyam

6.p1.16

naca kulāyadṛṣṭāntena samādhānamapyucitam | vasiṣṭhaśunakādigotrotpannena purohitena sahaiva rājño'dhikāraṃ pratipādayato vacanasyopapattau satravatkulāyepi prayājagocarabhinnakalpārhāṇāṃ sahādhikārakalpanānupapatteḥ somacamasaphalacamasārhatvena bhinnakalpayorviprakṣatriyayoḥ sahādhikārapratipādakatayā cāsyādhikāraṇasya
tulyakalpādhikārādhikaraṇāpavādatvasaṃbhavādityālocayitumucitaṃ
vidvadbhiḥ | ityupākarmanirṇayaḥ
athopākarmaprayogaḥ | nūtanabrahmacāriṇāmupākarmārthatayā
nūtanakaṭisūtrādyupakalpanaṃ svastipuṇyāhavācanaṃ nāndīśrāddhaṃ ca
kṛtvā tādṛśabrahmacāryābhāve tūpakalpanamātraṃ kṛtvā | ācamya prāṇānāyamya deśakālau saṃkīrtya adhītānāmadhyeṣyamāṇānāṃ chandasāmāpyāyanadvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ ebhirbrāhmaṇaiḥ sahopākarma
kariṣye iti saṃkalpya vyāhṛtibhiragnipratiṣṭhāpanāntaṃ kuryāt
kevala ācārya idaṃ karmakurvannebhirbrāhmaṇaiḥ sahetyetadrahitaṃ saṃkalpaṃ
kṛtvā guhyāgnerupasamindhanaṃ kuryāt | anvādhāne cakṣuṣī ājyenetyante-sāvitrīṃ brahmāṇaṃ śraddhāṃ medhāṃ prajñāṃ dhāraṇāṃ sadasaspatiṃ
anumatiṃ chandāṃsyṛṣīn etāḥ pradhānadevatā ājyena agniṃ aptṛṇasūryān agniṃ śakuntaṃ agniṃ mitrāvaruṇau agniṃ apaḥ agniṃ marutaḥ
agniṃ devairbrahmāṇi agniṃ indrāsomau indraṃ agnāmarutaḥ pavamānasomaṃ
pavamānasomaṃ agniṃ saṃjñānaṃ etāḥ pradhānadevatāḥ dadhisaktudravyeṇeti vṛttikṛnmate | utsarjanaprakaraṇasthadevatāgrahaṇena aṅgyādīnāṃ
sāvitryādibhiḥ saha tenoktatvāt | jayantamate sāvitryādīnāṃ
na pradhānadevatātvena saṃkalpaḥ | tatra ājyaśeṣātsviṣṭakṛtenāvadyati

6.p1.17

sāvitryādīnāmaṅgatvāditi tadukteḥ | śeṣeṇa sviṣṭakṛtamidhmasaṃhanena rudraṃ yajñopavītena paramātmānaṃ ayāsamagnimityādi | tato
viśeṣaḥ kārikāyāṃ-ājyasaṃskāraparyantamupalepādi pūrvavat
ājyena dadhisaktūnāṃ triḥparyagnikaraṇaṃ bhavet | utpūtamātramājyaṃ
cetteṣāṃ triḥprokṣaṇaṃ bhavet | idhmābhidhāraṇaṃ tasmādājyasyodvāsanādikam | anvārabdho'dhunā śiṣyaiḥ svayameva na santi cet
prakurvītājyabhāgāntāmadhmādhānādi pūrvavat | ihājyabhāgau nityau
stastathaivotsarjanepi tau | hutvājyaṃ navabhirmantraiḥ sāvitryādyairataḥparam | hutvāvadānadharmeṇa tānsaktūndadhisaṃyutān | hutvā'gnimīḷa ityādyairmantrairviṃśatibhiḥ kramāt | śākalānāṃ samānīva ityṛcāntyāhutirbhavet | bāṣkalānāṃ tu tacchaṃyorityṛcāntyāhutirbhavet | ṛgvedaḥ pañcaśākhābhedaḥ | āśvalāyanī sāṃkhyāyanī śākalā bāṣkalā māṇḍūkāśceti | teṣāṃ madhye śākalānāṃ bāṣkalānāṃ
cedamevāśvalāyanasūtre karmānuṣṭhānārthamupakarotīti pradarśitamaneneti | ājyāhutyante caturavattyapi ācāryaḥ pañcāvattinaṃ śiṣyamāmantrya viṃśatikṛtvaḥ pañcāvattaṃ kuryāt | pratihomamadhyayanakālaprasiddharṣyādismaraṇaṃ ca kuryāt | ājyāhutīrjuhuyāt | sāvitryaisvāhā 1 brahmaṇesvā0 2 śraddhāyai0 3 medhāyai0 4 prajñāyai0 5
dhāraṇāyai0 6 sadasaspataye0 7 anumataye0 8 chandobhyaṛṣibhyaḥ09| tato'vadānadharmeṇa saktvavadāya | agnimīḷe madhucchandāagnirgāryatrī upākarmapradhānadadhisaktuhome viniyogaḥ | agni0
tamaṃsvāhā agnaya idaṃ na mama | evamagnidaivatyeṣu sarvatra tyāgaḥ

6.p1.18

sarvatra tyāgamācārya eva kuryāt | prāksaṃsthānyudaksaṃsthāni vāvattāni juhuyāditi jayantaḥ | kuṣumbhakastadagastyoptṛṇasūryā anuṣṭup | aptṛṇasūryebhya idaṃ0 | tvamagne gṛtsamado'gnirjagatī | agnaya
idaṃ0 | āvadangṛtsamadaḥ śakunto jagatī | śakuntāyedaṃ0 | somasyamāgāthinoviśvāmitro'gnitriṣṭup | agnaya idaṃ0 | gṛṇānājamadagnirmitrāvaruṇau gāyatrī | mitrāvaruṇābhyāmidaṃ0 | tvāṃhyagne
vāmadevo'gniriṣṭī | agnaya idaṃ 0 | dhāmaṃ te vāmadeva āpo jagatī
adbhya idaṃ 0 | abodhyātreyau budhagaviṣṭirāvānnitriṣṭup | agnaya idaṃ 0
gantānaevayā marunmaruto'tijagatī | marudbhya idaṃ 0 | tvaṃhyagne bhāradvājo'gnitriṣṭup | agnaya 0 | yonaḥsvaḥpāyurdevabrahmāṇyanuṣṭup
iti saṃpradāyavidaḥ | devānāṃ brahmaṇaśca devatātvamiti tu yuktam
asyā ṛco devāḥ brahma ca devate iti bhāṣyakṛtābhidhānāt
brahma mantraḥ | sa ma āntaraṃ śarāṇāṃ nivārakaṃ varma vidyate iti
vyākhyānadaśāyāmapi bhāṣyakṛtaiva varmapadasya brahmagataguṇābhidhāyitvena svātantryanirākaraṇācca | evaṃ ca ṛṣyādismaraṇakāle'pi
devabrahmāṇyanuṣṭubityeva paṭhitumucitaṃ tyāgaśca devabrahmabhya idamiti | agninarovasiṣṭho'gnirvirāṭ | agnaya 0 | praticakṣvavasiṣṭhaindrāsomāvanuṣṭup | indrāsomābhyāmidaṃ 0 | mācitkāṇvaḥ pragātha
indrovṛhatī | indrāyedaṃ 0 | āgneyāhi saubhariragnāmaruto'nuṣṭup
agnāmarudbhyaidaṃ 0 | svādiṣṭhayāmathucchandāḥ pavamānaḥ somogāyatrī
pavamānāyasomāyedaṃ 0 | yatterājanakaśyapaḥ pavamānaḥ somaḥpaṅktiḥ
pava 0 somāyedaṃ 0 | agnebṛhannādhryastrito'gnitriṣṭup | agnaya idaṃ 0

6.p1.19

samānīvaḥ saṃvananaḥ saṃjñānamanuṣṭup | saṃjñānāyedaṃ 0 | tataḥ sviṣṭakṛtamupastīrya ājyasya sakṛt paścāvattisattve dviravadāya tathaiva
dadhisaktūnsakṛddviravadāya dvirabhighārayedvṛttikṛnmate, jayantamate
tu nājyāvadānam
tato viśeṣaḥ kārikāyāṃ-atha sviṣṭakṛtaṃ hutvā dadhisaktubhireva ca | dadhisaktūnsvayaṃ śiṣyāḥ prāśyācamya tataḥ param
paristaraṇadarbhaistairantardadhati cāñjalīn | anyena secayitvāpastābhiḥ kurvīta mārjanam | iti | sviṣṭakṛdanta idhmasaṃnahanaṃ hutvā
dadhikrāvṇo vāmadevo dadhikrāvā'nuṣṭup dadhisaktuprāśane 0 | dadhikrāvṇa iti mantreṇa prāṅmukhāḥ pratyekaṃ dadhisaktūnprāśyācāmeyuḥ
agneḥ paścādaṅguṣṭhāraṇyā ekaikaḥ prāṅmukha upaviśya mārjanaṃ
kuryāt | tato yajñopavītasya homadāne kṛtvā dhāraṇaṃ kuryāt-kṛtvā
yajñopavītāni navāni vasudhādhipa | hutvāgnau gurave dattvā pitṛbhyo
dhārayettataḥ | iti gālavavacanāt | vedārambhaṇataḥ pūrvaṃ saktuprāśanataḥ param | navayajñopavītāni dadyādvai dhārayettataḥ | iti kārṣṇājinivacanācca pitṛbhya ityasyāpi dattvetyanenānvayaḥ | homadhāraṇe ca yajñopavītamiti mantreṇa | brahmacārī ca nūtanamekhalādi dhārayet | mauñjīṃ yajñopavītaṃ ca navaṃ daṇḍaṃ ca dhārayet
ajinaṃ kaṭisūtraṃ ca navavastraṃ tathaiva ca | iti kālādarśodāhṛtavacanāt | eṣāṃ dhāraṇe kramo mantrāḥ prakāraścopanayanavadbodhyaḥ
tataḥ kartavyaṃ kārikāyāṃ-paścādagnestu darbheṣu prāgagreṣūpaviśya
ca | āsicyāpaḥ śarāvādau darbhāṃstatra nidhāya ca | prāgagradarbhagarbhāṃste kuryurbrahmāñjalīnatha | savyāhṛtiṃ vadantyuccaiḥ sāvitrīṃ

6.p1.20

brahmayajñavat | trirabhyasetpuroṅkāraṃ vyāhṛtīṃścātra karmaṇi | agnimīḷe idaṃ sūktamanuvākaṃ yathāvidhi | prārabherantṛcaṃ vāpi tvadhyāpyānyācayedguruḥ | prāyaścittādisakalaṃ homaśeṣaṃ samāpayet
iti | śaunako'pi-tatogneḥ paścime deśe prāṅkūlakuśasaṃstṛte
kṛtvā brahmāñjaliṃ pūrvamāsīnaḥ prāṅmukho guruḥ | japitvā sakṛdoṃpūrvāḥ samastā vyāhṛtīrguruḥ | praṇavādyāṃ ca sāvitrīṃ sakṛduccārayettataḥ | paścādvedādimārabhya adhyāyaṃ sūktameva vā | tṛcaṃ vādhītya tatsarvaṃ śiṣyānadhyāpayettataḥ | ityupākarmaprayogaḥ
athotsarjanakālaḥ | tatrāśvalāyanaḥ |-madhyamāṣṭakāyāmetābhyo devatābhyo'nnena hutvā'pobhyavayanti etā eva devatāstarpayantyācāryānnṛṣīnpitṝṃścaitadutsarjanam | iti | vyākhyātaṃ
caitadvṛttikāreṇa | madhyamāṣṭakāgrahaṇaṃ ṣaṇmāsāntalakṣaṇārtham | tena
tasyāḥ samīpe māghyāṃ paurṇamāsyāmityartha iti | baudhāyanastu
pauṣyāmapyutsarjanamāha | śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmāṣāḍhyāṃ vopākṛtya taiṣyāṃ māghyāṃ votsṛjediti | atra kātīyasūtram-ardhaṣaṣṭhānmāsānadhītyotsṛjeyurardhasaptamānveti | tathā pauṣasya rohiṇyāṃ
madhyamāyāṃ vāṣṭakāyāmadhyāyānutsṛjeyuriti | tatra hariharaḥ pauṣe
utsarjanakartavyatāmabhidhāyāha tatastrirātrānantaraṃ śuklapakṣeṣu
chandāṃsyadhīyīrankṛṣṇapakṣeṣvaṅgāni | tataḥ punarardhaṣaṣṭhānardhasaptamānvā
māsānadhītya evamevotsargaṃ vidhāya trirātramekarātraṃ vāvasthāya
yatheṣṭaṃ vipratiṣṭheran | tataḥ punarupākṛtyādhyayanaṃ yāvadutsargamiti

6.p1.21

anenotsargadvayaṃ kātīyānāṃ kartavyamiti pratīyate | idameva spaṣṭīkṛtaṃ gaṅgādhareṇa madhyamāṣṭakāyāṃ rohiṇyāṃ vā mantrabrāhmaṇayorutsargaḥ pauṣasya rohiṇyāmiti sūtreṇa kartavyaḥ | tadūrdhvaṃ śuklapakṣeṣu mantrabrāhmaṇayoradhyayanaṃ kṛṣṇapakṣeṣvaṅgānāṃ yāvadāṣāḍhakṛṣṇadaśamī śrāvaṇakṛṣṇadaśamī vāgacchati tatrotsargaḥ ardhaṣaṇmāsāniti sūtreṇa vihitaḥ kārya iti | itthamupanyasya matāntaramapyudājahāra | apare tu ekasyaivotsargasya kālacatuṣṭayaṃ manyante notsargadvayamiti | dvitīyamatameva cānusṛtaṃ reṇukārikāyāṃ-pauṣamāsasya rohiṇyāṃ kṛṣṇāṣṭamyāmathāpi vā | māghasyādyatithau tatra
pūrvāhne phālgunasya vā | utsargaṃ vidhivatkuryājjalānte chandasāṃ
bahiḥ | iti | atra dvitīyamatameva sūtrasvarasānusāra nīti
pratīyate | pariśiṣṭe kātyāyanaḥ-upākṛtyodagayane tato'dhīyīta
dharmavit | utsargaścaika evaiṣāṃ taiṣyāṃ prauṣṭhapadepi vā | iti
idaṃ ca sāmagaviṣayam | teṣāṃ hi grāmādhyeyasāmādhyayanāṅgamekamupākarma siṃhārke haste vihitam | araṇyādhyeyasāmādhyayanāṅgamaparamupākarma makarārke haste vihitam | tathaivotsarjanadvayaprasaktau
utsargaścaika eva eṣāmityucyate | prauṣṭhapadagrahaṇaṃ ca siṃhārkaparam | siṃhe ravau tu puṣyārke ityuktagārgyavacanāt | evamutsarjanottaramadhyayanavyavasthoktā kārikāyām-ata ārabhya ṣaṇmāsānṣaḍaṅgāni tvadhīyate | śukle vedamadhīyīta kṛṣṇe'ṅgānīti kecana | iti | āpastambadharmapraśne śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmadhyāyamupākṛtya māsaṃ pradoṣe nādhīyīta taiṣyāṃ paurṇamāsyāṃ rohiṇyāṃ vā
viramet ardhapañcamāṃścaturo māsānityeka iti | atrojvalāyāṃ

6.p1.22

pradoṣe grahaṇādhyayanaṃ dhāraṇādhyayanaṃ ca na kuryāt pradoṣagrahaṇādrātrāvapyūrdhvaṃ na doṣa iti vyākhyāya viramedityante'nayoḥ
pakṣayoḥ pañcamāsānadhīyītetyuktvā śiṣṭasūtravyākhyāvasare'sminpakṣe prauṣṭhapadyāmupākaraṇaṃ śākhāntaradarśanāt | utsarjanasyāpratikarṣa ityuktam | asminpakṣe pauṣyanantarāmāyāmutsarjanamiti
kecit | śākhāntarasaṃvādena tadanantarāṣṭamyāṃ tūcitam | kiṃcidūnatvepi pañcasaṃkhyāvatsārdhacatuḥsaṃkhyāyā api saṃbhavāt
mandamatibhistūpākarmadina eva | tataḥ pūrvamutsarjanaṃ kāryaṃ-puṣyetūtsarjanaṃ kuryādupākarmadine'thavā | iti khādiragṛhyāt | ityutsarjanakālanirṇayaḥ
atha prayogaḥ | sacopākarmavajjñeyaḥ | saṃkalpe adhītānāṃ
chandasāmāpyāyanadvārā śrīparameśvaraprītyarthamiti viśeṣaḥ | dadhisaktudravyeṇetyasya sthāne gṛhasiddhānnadravyeṇetyanvādhāne viśeṣaḥ
yajñopavītena paramātmānamityasya lopaḥ | dadhisaktuvadgṛhasiddhānnasya paryagnikaraṇādi | navājyāhutyanantaraṃ gṛhasiddhānenaiva viṃśatyāhutayaḥ | sannahanahomānantaraṃ na saktuprāśanādiyajñopavītadhāraṇāntam | samānaṃ vedārambhādi | tataḥ kartavyamuktaṃ kārikāyāṃatha tīramapāṃ gatvā te'vagāhya tato jalam | sāvitryādyāstathā'nyādyā devatāstarpayanti ca | sāvitrīṃ parpayāmyagniṃ tarpayāmīti
tarpayet | jayantastvagnimīḷādimantraistarpaṇamabravīt | brahmayajñāṅgamuktaṃ yattarpaṇaṃ syādihāpi ca | iti | atrāvagāhyetyanena bhasmagomayammṛttikāsnānāni śāstrāntarasiddhāni vihitānīti śiṣṭavyavahāraḥ | ataeva vivāhādūrdhvakāle prasiddhasya-piṇḍadānaṃ mṛdā

6.p1.23

snānaṃ na kuryāttilatarpaṇaṃ ityādiniṣedhasya nātra pravṛttiḥ | na
cātra nadīnāṃ rajodoṣaprasaktiḥ -upākarmaṇi cotsarge rajodoṣo na
vidyate | iti gārgyavacanāt | vedāśchandāṃsi sarvāṇi brahmādyāśca divaukasaḥ | jalārthino'tha pitaro marīcyādyā maharṣayaḥ
upākarmaṇi cotsarge snānārthaṃ brahmavādinaḥ | priyāsūnupagacchanti
saṃghaśaśca śarīriṇaḥ | samāgamastu yatraiṣāṃ tatra hanyādapāṃ malāt
nūnaṃ sarve kṣayaṃ yānti kimutaikaṃ nadīrajaḥ | iti chandogapariśiṣṭācca | snānānantaraṃ ca ṛṣipūjāṃtarpaṇe kārye-upākarmaṇi
cotsarge yathākālaṃ sametya ca | ṛṣīndarmamayānkṛtvā pūjayettarpayettataḥ | iti smṛticandrikodāhṛta tatratyajalopasparśanapānābhyāmabhyudayaprāptiḥ | ṛṣīṇāṃ sicyamānānāmantarālaṃ samāśritaḥ
saṃpivedyaḥ śarīreṇa paṭhanmuktajalacchaṭaḥ | vidyādīnbrāhmaṇaḥ kāmānvarāndīnkanyakā tathā | āmuṣmikānapi sukhānprāpnuyātsa na saṃśayaḥ | iti chandogapariśiṣṭāt | sukhayantīti vyutpattyā sukhaśabdo viṣayaparaḥ | tataḥ prakṛtadevatātarpaṇaṃ brahmayajñāṅgatarpaṇaṃ svapitrāditarpaṇaṃ ca kāryam | tato yamatarpaṇaṃ ca kuryāditi śiṣṭāḥ
tadittham | yamaṃ tarpayāmi dharmarājaṃ0 mṛtyuṃ0 antakaṃ0 vaivasvataṃ0
kālaṃ0 sarvabhūtakṣayaṃ0 audumbaraṃ0 daghnaṃ0 nīlaṃ0 parameṣṭhinaṃ0 vṛkodaraṃ0citraṃ0 citraguptaṃ0 ityetaistarpayāmyantaiḥ pratyekamekaikaṃ jalāñjaliṃ
dadyāditi | tato yamo nihantetiślokaṃ daśavāraṃ paṭheyuḥ | ityutsarjanaprayogaḥ
asyāmeva paurṇamāsyāṃ rakṣābandho madanaratne-kṛṣṇa uvāca

6.p1.24

saṃprāpte śravaṇasyānte paurṇamāsyāṃ dinodaye | snānaṃ kurvīta matimānchrutismṛtividhānataḥ | tato devānpitṝṃścaiva tarpayetparamāmbhasā | upākarmādikaṃ kṛtvā ṛṣīṇāṃ tarpaṇaṃ tathā | kurvīta
brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ vedānuddiśya bhaktitaḥ | śūdrāṇāṃ mantrarahitaṃ snānaṃ
dānaṃ ca śasyate | tato'parāhnasamaye kuryātpoṭalikāṃ śubhām
kārayedakṣātaistadvatsiddhārthairhemacarcitām | vastrairvicitraiḥ kārpāsaiḥ
kṣaumairvā malavarjitaiḥ | vicitratantugrathitāṃ sthāpayedbhājanopari
kāryā gṛhasya rakṣā gomayaracitaiḥ suvṛttakuṇḍalakaiḥ | dūrvāparṇaiḥ
sahitairniyataṃ duritopaśamanāya | upalipte gṛhamadhye vṛttacatuṣke
nyasetkumbham | pīṭha dattvopaviśedrājāmātyairyutaśca sumuhūrte
veśyājanaina sahito maṅgalaśabdaiḥ samutthitaiścihnaḥ | rakṣābandhaḥ
kāryaḥ śāntidhvaninā narendrasya | devadvijātiśastrāṇyastrāṇi
rakṣāmirarcayetprathamam | tadanu purodhā nṛpate rakṣāṃ badhnīta mantreṇa
yena baddho balī rājā dānavendro mahābalaḥ | tena tvāmapi
badhnāmi rakṣe mā cala mā cala | iti | brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdraiścānyaiśca mānavaiḥ | kartavyo rakṣikābandho dvijānsaṃpūjya bhaktitaḥ
anena vidhinā yastu rakṣābandhanamācaret | sa sarvadoṣarahitaḥ
sukhī saṃvatsaraṃ vaset | iti | asminkarmaṇyaudayikī tithirgrāhyā | paurṇamāsyāṃ dinodaye ityupakramāt | upākarmopalakṣitottarakālatāpratīteśca | idaṃ karma bhadrāyāṃ na kartavyam | bhadrāyāṃ dve na kartavye śrāvaṇī phālgunī tathā | śrāvaṇī nṛpatiṃ
hanti grāmaṃ hanti ca phālgunī | iti vacanena śrāvaṇīpadasya tatra

6.p1.25

kartavyarakṣābandhaviṣayatvena nibandhṛbhirvyākhyānāt | iti rakṣābandhavidhiḥ
asyāmeva paurṇamāsyāṃ rātrau śravaṇākarma | śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ śravaṇākarmetyupakramya astamite sthālīpākaṃ śrapayitvetyāśvalāyanavacanāt | asya ca śravaṇākarmaṇaḥ mukhyakāle daivādakaraṇe lopaḥ mukhyakāle'pi sakṛdeva karaṇamiti kecit | yathoktametattutyanyāyāyāṣṭakāprakaraṇe karkeṇa sakṛtkaraṇaṃ cābhyāsāśravaṇāditi | anye tvīdṛśapākayajñānāṃ pratyabdamāvṛttiṃ manyante
uktaṃ hi reṇukārikāyām-athātaḥ śravaṇākarma śāstradṛṣṭaṃ mayocyate | śrāvaṇyāmeva tatkāryamabhāvādvauṇakālataḥ | vacanātsūtrakārasya sakṛdasya kriyā bhavet | evamevetareṣāṃ syādāvṛttirvā smṛterbalāt | sakṛtkaraṇamicchanti pākayajñeṣu kecana | āvṛttiṃ kecidicchanti tatrāvṛttiḥ satāṃ matā | iti | sāstasamayaprabhṛtiprakṛtakarmaparyāptakālavyāpinī pūrvaiva cetsaiva grāhyā | dinadvaye'pi
tatsaṃbaṃdhe satyasati vā paraiva | khaṇḍaparvaṇi prakṛtyuttaravikṛtikartavyatāniyamasya sāmānyapravṛttasya vikṛtiviśeṣe parvaviśeṣavidhāyiśāstrānurodhena netumucitatvāt | viśeṣaśāstrāvirodhe vikṛtisāmānyanirṇayasyāpyaheyatvāt | yattu karmaṇo yasya yaḥ kāla
iti śāstrātpradoṣavyāpinyā grāhyatvābhidhānaṃ tatpūrvadine ghaṭikānyūnapūrvāhnavyāpyapravṛtte paradinepi ghaṭikāmātravyāpinyapi parvaṇi
paradine prakṛtyuttaravikṛtikartavyatāyāḥ sakalanibandhṛyājñikasaṃmatāyāḥ kathaṃ na bādhamāvahediti cintyam | yacca prakṛtakarmaṇi
niśītheḥ rātrāvanuṣṭhānasya dṛṣṭāntatvābhidhānaṃ tadapi cintyam
gṛhadāhe nimitte kṣāmavatīvadyadi rakṣobhyo bibhīyāditi nimitte

6.p1.26

vihitāyā niśīthernimittānantaraṃ kartavyatvena anaimittikavikṛtinirṇayāviṣayāyāstādṛśaprakṛtakarmaṇi dṛṣṭāntatvāyogāt | sāmavedināmapyatraiva śravaṇākarma sarpabaliśna |-athātaḥ śravaṇākarma
paurṇamāsyāṃ kṛtyamityādinā śravaṇākarma vidhāya aharahastūṣṇīṃ
baliṃ haretsāyaṃ prāgghomādāgrayaṇyā iti tadīyagṛhyasūtrāt | atra
paurṇamāsīsāmānyoktāvapi gṛhyāntaravaśena paurṇamāsīviśeṣe tadupasaṃhārasaṃbhavācca | kātīyasūtrepi-athātaḥ śravaṇākarma śrāvaṇyāṃ
paurṇamāsyāṃ ityādinā śravaṇākarmoktvā tadante sarpabalirapyuktaḥ
atha prayogaḥ | atra prathamaprayoge prātaḥ svastivācanaṃ vṛddhiśrāddhaṃ ca kuryāt | tataḥ kāryaṃ kārikāyāṃ-pūrayedadbhi kalaśaṃ
navaṃ yāvakasaktubhiḥ | vidhāya tannave śikye darvī vaikaṅkatīmapi
prācyāṃ diśi śuciṃ deśaṃ balyarthaṃ parigṛhya ca | yavadhānā vibhajyaikaṃ bhāgamabhyajya sarpiṣā | iti | pātrāntare anaktā dhānā
nidadhyāditi śeṣaḥ | sarpiṣeti asaṃskṛtājyenetyarthaḥ | yavairvrīhibhirvā saktūnkārayitveti jayantaḥ | śaunakaḥ-nave śikye nidhāyaiva śikyaṃ kāpi niveśayet | dhānāścākhaṇḍitākārāḥ saṃpādyāḥ
prasthamātrikāḥ | iti | astamite aupāsanaṃ hutvā prāṇānāyamya
deśakālau saṃkīrtya mama putrapautrādīnāṃ roganivāraṇasamastapāpakṣayadvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ śravaṇākarma kariṣye iti saṃkalpya
anvādhānādicakṣuṣī ājyenetyante agniṃ caturvāraṃ caruṇā acyutaṃ
bhaumaṃ puroḍāśena agnimāśayājyena vājino dhānābhiḥ śeṣeṇa
sviṣṭakṛtamityādi | pātrāsādane sthālīṃ kapālaṃ śarāvatrayaṃ upaveṣamiti dakṣiṇena hastena savyena prokṣaṇīṃ cāsādya | darvyādi

6.p1.27

prakṛtivat | darvyā saha bhuvi nyubjapātrāsādanam | prokṣaṇakāle'nyena puruṣeṇa prokṣaṇaṃ puroḍāśahomakāle kārikāyāṃ tatsūcanāt | ulūkhalamusale dṛṣadupale śūrpe kṛṣṇājinaṃ madantīṃ darbhīśceti-purovadavaghātādi syādvibhajya ca taṇḍulān | tatraikena puroḍāśamanyena śrapayeccarum | iti kārikāyāṃ vibhāgavidhibalenaikaśūrpa eva dvayornirvvāpapratīteḥ | jayantastvāha kecitpṛthageva
nirvvāpaṃ kurvantīti | śaunako'pi-puroḍāśārthamanyasminkṛtvā nirvvapaṇaṃ pṛthak | iti | tadā śūrpayorāsādanam | pūrṇapātranidhānānte carvarthaṃ puroḍāśārthaṃ ca tūṣṇīṃ caturaścaturo muṣṭīnnirūpya
tathaiva prokṣaṇam | kārikāyāṃ-havirdvayasya tūṣṇīṃ tu nirvāpaprokṣaṇe iha | iti vacanāt pṛthaṅniruptān pṛthagavahṛtya sahaniruptāṃstu sahaivāvahṛtya taṇḍulāndvidhā vibhajya puroḍāśīyānsvayaṃ
kiṃcitpiṣṭīkṛtya kṛṣṇājine praskandya patnyā piṣṭaṃ kārayitvā
sthālīmagnāvadhiśritya paristaraṇātpaścāddvāvaṅgārau pṛthakkṛtya tayorekaṃ vāyavyadeśe nirasyāpa upaspṛśya śiṣṭamaṅgāramavasthāpya tasminkapālaṃ nidhāya tatronyamaṅgāraṃ nikṣipya pātrāntareṇa piṣṭārthamapaḥ
pratāpya prakṣālitamekaśarāvamagnau pratāpya svāgre nihite sapavitre
tasminpiṣṭaṃ samopya vācairyamaḥ sruveṇa pūrṇapātrodakaṃ piṣṭe ninīya
taptābhiradbhiḥ piṣṭaṃ pariplāvyū piṇḍamaśvaśaphamātraṃ kūrmākṛtiṃ kṛtvā
kapālādaṅgāraṃ darbhairapohya sthālyāṃ tandulānopya kapāle puroḍāśaṃ
nidhāya taduttarataḥ śarāvāntare dhānā nikṣipya puroḍāśaṃ ślakṣṇīkṛtya ājyacarupuroḍāśadhānāḥ paryagnikṛtya puroḍāśamulmukaiḥ

6.p1.28

pratāpya darbhaiḥ prajvālya sāṅgāreṇa bhasmanābhivāsya visṛṣṭavāgdhastaṃ
prakṣālya ājyodvāsanādisaṃmārgāntaṃ kuryāt | sruksaṃmārgānantaraṃ
pāṇisaṃmārgaḥ| puroḍāśāṅgarūṃ darbhairapohya carupuroḍāśāvabhidhāryodagudvāsya pātrāntare upastīrya tatra puroḍāśamāsādya laukikājyena pūrayitvā āviḥpṛṣṭhaṃ vā kṛtvā caroruttarata āsādya puroḍāśāduttarataḥ aktā dhānā anaktā dhānāśca āsādya ājyabhāgāntaṃ kṛtvā'vadānadharmeṇa caroravadāya | agnenayeticatasṛṇāmagastyaṛṣiḥ agnirdaivatā triṣṭupchandaḥ homeviniyogaḥ | agnenayasudyā0 1 agnetvaṃpārayā0 2 agnetvamasmat0 3 pāhinnoagne0
4 iti ṛkcatuṣṭayena svāhākārasamakālaṃ juhuyāt | agnayaidaṃ0| savyena pāṇinā dakṣiṇe pāṇāvupastīrya kṛtsnaṃ puroḍāśaṃ
nidhāya dvirabhidhārya acyutāyabhaumāyasvāheti juhuyāt | acyutāyabhaumāyedaṃ0 | yasminnājye puroḍāśaḥ sthāpitastadājyaṃ sruveṇāvadāya | mānoagne ityasyāgastyo'gnistriṣṭup home viniyogaḥ
māno agne iti hutvā agnaya idaṃ0 | svāalāvanthenopastīrya
dhānā dviropya haviravattaṃ cābhidhārya | śaṃno bhavantvityasya vasiṣṭho
vājinastriṣṭup homevi0 | śaṃnobhavantu0 vājibhyaidaṃ0 | tato'naktādhānāḥ putrādibhyo dattvā carudhānaikadeśataḥ sviṣṭakṛtaṃ hutvā
homaśeṣaṃ samāpya brāhmaṇānbhojayet | iti śravaṇākarma
atha sarpabaliḥ| śravaṇākarmānantaraṃ prāṇānāyamya deśakālau
saṃkīrtya mama bhāryādisahitasya bhaumādisarvasarpebhyaḥ saṃbhāvitabādhāparihāradvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ sarpabalirūpaṃ karma kariṣye
iti saṃkalpya śikyasthadarvīkalaśāvādāya nihitasaktubhirdarvīṃ

6.p1.29

pūrayitvā gṛhānniṣkramya śucau deśe'povaninīya tatra juhuyāt
sarpadevajanebhyaḥ svāheti | tataḥ kṛtāñjalirnamaskaroti-ye sarpāḥ
pārthivā ye antarikṣyā ye divyā ye diśyāstebhya imaṃ balimāhārthaṃ tebhya imaṃ balimupākaromīti | baliṃ pradakṣiṇīkṛtya paścādasyopaviśya | sarposi sarpatāṃ sarpāṇāmadhipatirasyannena manuṣyāṃstrāyase'pūṣena sarpānyajñena devāṃstvayi mā santaṃ tvayi santaḥ
sarpā mā hiṃsiṣurbhruvāṃ te paridadāmīti upāṃśu mantrāvṛttyā putrādīnnivedayet | atra viśeṣaḥ kārikāyāṃ-jyeṣṭhānukramataḥ putrānaprattā duhitṛstathā | tataḥ patnīṃ dhruvāmuṃ ta ityādyāvartate tviha
putrādināma vaktavyaṃ dvitīyāntamamuṃpade | dhruva māṃ te parītyādinātmānaṃ paridāya ca | anyaḥ kurvīta cedāha gṛhiṇo nāma māṃ
pade | iti | balidānaprabhṛtyāparidānāt baliṃ kartāraṃ cāntarā na
vyaveyuḥ | tataḥ sāyaṃ prātarbaliṃ haredāpratyavarohaṇāt sarpadevajanebhyaḥ svāheti mantreṇa | nātra namaskārādi | āpratyavarohaṇādityasya vyākhyāmāha vṛttikāraḥ-ācaturdaśyā āpaurṇamāsyā
vā yasminnahani pratyavarohaṇaṃ karotīti | yadvā tadahareva tāvato
balīndadyāt | yathoktaṃ vṛttikṛtā-śrāvaṇīṃ pratipadamārabhya yasminnahani pratyavarohaṇaṃ karoti | mārgaśīrṣasya caturdaśyāṃ paurṇamāsyāṃ
vā tasmādarvācīnānyahāni hrāsavṛddhibhyāṃ parigaṇayya teṣvahassu
yāvantaḥ prātaḥsāyaṃkālāstāvanto balīṃstadahareva dadyāditi
kecinmanyante | iti sarpabaliḥ | evaṃ gṛhyāntaroktā api prayogā jñeyāḥ
atha caturthyāṃ saṃkaṭacaturthīvrataṃ madanaratne skānde-gaṇeśa

6.p1.30

uvāca | śrāvaṇe bahule pakṣe caturthyāṃ tu vidhūdaye | gaṇeśaṃ pūjayitvā ca candrāyarghyaṃ ca dīyate | pārvatyuvāca | kriyate kena
vidhinā kiṃ kāryaṃ kiṃ ca pūjanam | udyāpanaṃ kadā kāryaṃ ke mantrā
yaistu pūjanam | gaṇeśa uvāca | caturthyāṃ prātarutthāya dantadhāvanapūrvakam | grāhyaṃ vratamidaṃ puṇyaṃ saṃkaṭataraṇaṃ śubham | kartavyamiti
saṃkalpya vrate'smingaṇapaṃ smaret | svīkāramantraḥ-nirāhāro'smi
deveśa yāvaccandrodayo bhavet | bhokṣyāmi pūjayitvā'haṃ saṃkaṣṭāttārayasva mām | evaṃ saṃkalpya rājendra snātvā kṛṣṇatilaiḥ śubhaiḥ
āhnikaṃ tu vidhāyaivaṃ paścātpūjyo gaṇādhipaḥ | tribhirmāṣaistadardhena
tṛtīyāṃśena vā punaḥ | yathāśaktyā tu vā haimī pratimā kriyate'malā | māṣamātrā tadardhasya tṛtīyāṃśena vā punaḥ | hemābhāve tu
rūpyasya tāmrasyāpi yathāsukham | sarvathaiva daridreṇa kriyate mṛnmayī
śubhā | vittaśāṭhyaṃ na kartavyaṃ kṛte kāryaṃ vinaśyati | jalapūrṇa
vastrayutaṃ kumbhaṃ tasyāgrato nyaset | padmamaṣṭadalaṃ puṇyaṃ gandhapuṣpaiḥ prapūjayet
atha ṣoḍaśopacāramantrāḥ | lambodaraṃ caturbāhuṃ trinetraṃ
raktavarṇakam | nānādantaiḥ suveṣāḍhyaṃ prasannāsyaṃ vicintayet
dhyāyedgajānanaṃ devaṃ taptakāñcanasuprabham | caturbhujaṃ mahākāyaṃ sūryakoṭisamaprabham | dhyānaṃ | āgaccheha jagannātha surāsuranamaskṛta
anāthanātha sarvajña vighnarāja kṛpāṃ kuru | gajāsyāya namaḥ āvāhanaṃ | goptā tvaṃ sarvadevānāmindrādīnāṃ viśeṣataḥ | bhaktadāridyravicchettā ekadanta namostu te | vighnarājāya0 āsanaṃ | modkānāmarpaṇena bhaktānāṃ varadāyaka | devadeva namastestu bhaktānāṃ

6.p1.31

phalado bhava | lambodarāya0 pādyaṃ | mahākāya mahārūpa anantaphaladāyaka | devadeva namastestu sarveṣāṃ pāpanāśana | śaṃkarasūnave0 arghyaṃ | kuruṣvācamanaṃ deva susukhaṃ cākhuvāhana | sarvāghadalana svāminnīlakaṇṭha namostu te | vakratuṇḍāya0 ācamanaṃ
snānaṃ pañcāmṛtenaiva gṛhāṇa gaṇanāyaka | anāthanātha sarvajña namo
mūṣakavāhana | umāsutāya0śuddhasnānaṃ0paṃcāmṛtasnānaṃ mahābhiṣekaṃ
ca0 | raktavastrakayugmaṃ ca devānāmapi durlabham | gṛhāṇa maṅgalaṃ
deva lambodara harātmaja | śūrpakarṇāya0 raktavastrayugmaṃ0 | brahmasūtraṃ
sottarīyaṃ gṛhāṇa gaṇanāyaka | āraktaṃ brahmasūtraṃ ca kanakasyotkarīyakam | kubjāya0 yajñopavītaṃ | gṛhāṇeśvara sarvajña divyaṃ candanamuttamam | karuṇākara kañjākṣa gaurīsuta namostu te | gaṇeśvarāya0 gandhaṃ | sugandhaṃ divyamālyaṃ ca gṛhāṇa gaṇanāyaka | vināyaka namastubhyaṃ śivasūno namostu te | vighnavināśine namaḥ
puṣpaṃ | anenaiva nāmnā kuṅkumākṣatā dūrvāśca deyāḥ | daśāṅgaṃ guggulaṃ
dhūpamuttamaṃ gaṇanāyaka | gṛhāṇa devadeveśa umāsuta namostu te
vikaṭāya0 dhūpaṃ | sarvajña sarvatattvādya sarveśa vibudhapriya | gṛhāṇa
maṅgalaṃ dīpaṃ ghṛtakarpūrasaṃyuktam | vāmanāya0 dīpaṃ | naivedyaṃ gṛhyatāṃ
deva nānāmodakasaṃyutam | sarvānnaphalasaṃyuktaṃ sarvabhakṣyaiḥ samanvitam | sarvadevāya 0 naivedyaṃ | phalānyamṛtatulyāni sugandhānyaghanāśana | mayānītāni vai bhaktyā gṛhāṇemāni sarvadā | sarvārttināśine 0 phalāni | tāmbūlaṃ gṛhyatāṃ deva nāgavallīdalairyutam
karpūrapūgasaṃyuktaṃ sugandhaṃ vaktrabhūṣaṇam | vighnahartre 0 tāmbūlaṃ

6.p1.32

mahāsaṃkaṭadagdho'haṃ gaṇeśa śaraṇaṃ gataḥ | tanmānmanorathaṃ pūrṇa kuru
sarveśvarapriya | dhūmrāya 0 pradakṣiṇāṃ | sarvadevādhideveśa sarvasiddhipradāyaka | bhaktyā kṛtāmimāṃ pūjāṃ gṛhāṇomāsuta prabho
sarvadevādhidevāya 0 namaskāraḥ | evaṃ pūjā prakartavyā ṣoḍaśairupacārakaiḥ | modakānkārayenmātastilajāndaśa pārvati | devāgre
sthāpayetpañca pañca viprāya kalpayet | pūjayitvā tu taṃ vipraṃ
bhaktibhāvena devavat | dakṣiṇāṃ ca yathāśaktyā datvā pañcaiva
modakān | bhakṣayenniśi candrāya arghyaṃ dattvā yathāvidhi | arghyamantraḥ | kṣīrasāgarasaṃbhūta sudhārūpa niśākara | gṛhāṇārghyaṃ mayā
dattaṃ gaṇeśa prītivardhana | modakadānaṃ | vipravarya namastubhyaṃ modakānvai dadāmyaham | supakvānsaphalānpañca deva dakṣiṇayānvitān
āpaduttāraṇāyāpi gṛhāṇa dvijasattama | prārthanā | abaddhamatiriktaṃ vā dravyahīnaṃ mayā kṛtam | tatsarvaṃ pūrṇatāṃ yātu viprarūpa
gaṇeśvara | brāhmaṇānbhojayeddevi yathānena yathāsukham | svayaṃ bhuñjīta pañcaiva modakānphalasaṃyutān | aśaktaścaikamannaṃ vā bhuñjīta
dadhisaṃyutam | athavā bhojanaṃ kāryamekavāraṃ himādrije | pratimāṃ
gurave dadyādācāryāya sadakṣiṇām | vastrakumbhasamāyuktāmādau
mantramimaṃ japet | visarjanaṃ | gaccha gaccha suraśreṣṭha svasthāne tvaṃ
gaṇeśvara | vratenānena me deva yathoktaphalado bhava | evaṃ vrataṃ tu
kartavyaṃ pratimāsaṃ tvayā'drije | yāvajjīvaṃ tu vā varṣāṇyekaviṃśati
pārvati | aśaktāvekavarṣaṃ vā prativarṣamathāpi vā | iti

6.p1.33

athodyāpanam | udyāpanaṃ tu kartavyaṃ caturthyāṃ śrāvaṇe'site | svīkāraśca tathā kāryaḥ saṃkaṭaharaṇe tithau | gāṇapatyaṃ
tathācāryaṃ sarvaśāstraviśāradam | śraddhayā prārthayedādau tenoktaṃ vidhimācaret | ekaviṃśativiprāṃśca vastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ | pūjayedrohiraṇyādyairhutvādau vidhinā'nalam | homayenmodakānmātastilajānghṛtasaṃyutān | aṣṭottarasahasraṃ vā no cedaṣṭottaraṃ śatam
aṣṭāviṃśatisaṃkhyākairmodakairvā saśarkaraiḥ | aśakto'ṣṭau śubhānsthūlānjuhuyājjātavedasi | puṣpamaṇḍapikā kāryā gaṇeśāhādakāriṇī | pūjayettatra gaṇapaṃ bhaktasaṃkaṣṭanāśanam | gītairvāditraninadairbhaktibhāvapuraskṛtaiḥ | purāṇavedādhyayanaistoṣayecchrīgaṇeśvaram
evaṃ jāgaraṇaṃ kāryaṃ śaktyā dānādikaṃ tathā | sapatnīkamathācāryaṃ
bhūṣayedvastrabhūṣaṇaiḥ | upānacchatragodānakamaṇḍaluphalādibhiḥ | śayyāvāhanabhūdānadhanadhānyagṛhādibhiḥ | yathāśaktyā prakartavyaṃ
dāridryābhāvamicchatā | ekaviṃśativiprāṃśca bhojayennāmabhirmama
gajāsyo vighnarājaśca lambodaraśivātmajau | vakratuṇḍaḥ śūrpakarṇaḥ
kubjaścaiva gaṇeśvaraḥ | vighnanāśo hi vikaṭo vāmanaḥ sarvadaivataḥ
sarvārtināśo bhagavānvighnahantā ca dhūmrakaḥ | sarvadevādhidevaśca
sarve ṣoḍaśa vai smṛtāḥ | ekadantaḥ kṛṣṇapiṅgo bhālacandro gaṇeśvaraḥ | gaṇapaścaikaviṃśaśca sarva ete gaṇeśvarāḥ | durgopendraiśca rudraiśca kuladevyādhikaṃ bhavet | viśeṣeṇāṣṭādaśabhirmodakairhavanaṃ smṛtam | evaṃ kṛte vidhāne tu prasanno'haṃ na saṃśayaḥ | dadāmi vāñchitānkāmāṃstadvrataṃ matpriyaṃ kuru | vidyārthī labhate vidyāṃ dhanārthī

6.p1.34

dhanamāpnuyāt | putrārthī putramāpnoti rogī rogātpramucyate
atha kathā | yudhiṣṭhira uvāca | deva deva jagannātha prasannārtivināśana | yadvartate me hṛdaye tvāṃ pṛcchāmi vada prabho 1 āpatsu vartamānānāṃ nṛṇāṃ vyākulacetasām | cintayā grastamanasāṃ
viyoge suhṛdāṃ tathā 2 durlabhaṃ prāpayennityaṃ kāryasiddhiḥ kathaṃ
bhavet | arthasiddhiḥ kathaṃ nṛṇāṃ putrasaubhāgyasaṃpadaḥ 3 sarvasaṃkaṣṭanāśāya kiṃ kāryaṃ mānavaiḥ prabho | śrībhagavānuvāca | śṛṇu rājanpravakṣyāmi vidhānaṃ sarvakāmadam 4 gaṇeśaṃ pūjayedbhaktyā mantrairāgamasaṃbhavaiḥ | kṛṣṇapakṣe caturthyāṃ vai niśi candrodaye nṛpa 5 oṣadhībhiḥ śuklatilairdivā snātvā prasannadhīḥ | kāryaṃ saṃkalpya manasā
dhyātvā devaṃ gajānanam 6 nityakarma samāpyādau niśi candrodaye
nṛpa | tatra pīṭhaṃ gaṇeśasya pūjayetkusumākṣataiḥ 7 svayaṃ na vetti
guruṇā kārayecca yathocitam | sthāpayettatra deveśaṃmāgamoktavidhānataḥ 8 pādyārghyācamanasnānaiḥ pṛthak pañcāmṛtādibhiḥ | upacāraiḥ
ṣoḍaśabhirmantreṇānena pūjayet 9 oṃnamo heramba madbhedita mama
saṃkaṣṭānnivāraya nivāraya svāhā| indrādīṃlokapālāṃśca samantādarcayetsudhīḥ 10 pakamadgustilairyuktānmodakānghṛtapācitān | bhakṣyāṇyanyāni tāmbūlaṃ yathāśaktyā prakalpayet 11 tato dūrvāṅkurān
gṛhya gajavaktraṃ ca bhaktitaḥ | ebhirnāmapadairdevamarcayetsusamāhitaḥ12
gaṇādhipa namastestu umāputrāghanāśana | ekadantebhavaktreti tathā
mūṣakavāhana 13 vināyakeśaputreti sarvasiddhipradāyaka | kumāragurave tubhyaṃ sarvasaṃkaṣṭanāśana 14 prārthayecca tato devaṃ bhaktinamraḥ

6.p1.35

prasannadhīḥ | vighnarāja namastestu umāputrāghanāśana 15 yaduddiśya
kṛtaṃ me'dya yathāśaktyā prapūjanam | tena tuṣṭo mamācāśu hṛtsthānkāmānprapūraya 16 vighnānnāśaya me sarvānnāśāyopasthitānprabho
tvatprasādena kāryāṇi sarvāṇīha karomyaham 17 śatrūṇāṃ buddhināśaṃ ca mitrāṇāmudayaṃ kuru | iti vijñāpya deveśaṃ praṇipatya punaḥ
punaḥ 18 tato homaṃ prakurvīta śatamaṣṭottaraṃ tathā | modakairvāṇakaṃ
kāryaṃ vratasaṃpūrṇahetave 19 laḍḍukairvaṭakādyairvā saptabhiḥ phalasaṃyutam
gaṇeśaprīṇanārthāya brāhmaṇāya dadāmyaham 20 kathāṃ śrutvā tataḥ
puṇyāṃ dadyādarghyaṃ prayatnataḥ | candrāya saptavāraṃ tu mantreṇānena pārthiva 21 kṣīrodārṇavasaṃbhūta atrigotrasamudbhava | gṛhāṇārghyaṃ
śaśāṅkedaṃ rohiṇyā sahitaḥ śaśin 22 tataḥ kṣamāpayeddevaṃ śaktyā
viprāṃśca bhojayet | svayaṃ bhuñjīta taccheṣaṃ yadevabrāhmaṇārpitam 23
saptagrāsānmaunayukto hyaśaktastu yathāsukham | itthaṃ kuryāttu māseṣu
caturṣvapi vidhānataḥ 24 udyāpanaṃ pañcame ca kuryāddhīmānprayatnataḥ
sauvarṇaṃ vakratuṇḍaṃ ca śaktyā kuryādvidhānataḥ 25 pūrvoktena vidhānena pūjayedbhaktimānnaraḥ | candanena sugandhena puṣpairnānāvidhaiḥ
śubhaiḥ 26 nārikelaphalenaiva dadyādarghyaṃ samāhitaḥ | tasmai bhuktavate dadyādvāṇakaṃ phalasaṃyutam 27 śūrpaṃ pāyasasaṃyuktaṃ raktavastreṇa

6.p1.36

veṣṭitam | sauvarṇaṃ gaṇapaṃ tasmai dadyāccaiva sadakṣiṇam 28 tilānāmāḍhakaṃ dadyādvratasaṃpūrṇahetave | tataḥ kṣamāpayeddevaṃ vighneśaḥ prīyatāmiti 29 itthaṃ codyāpanaṃ kāryaṃ hayamedhaphalaṃ labhet | sarvakāryāṇi sidhyanti manobhilaṣitānyapi 30 purā skande gate rājanpārvatyā vai kṛtaṃ kila | caturṣvapi ca māseṣu haravākyena pārthiva
31 pañcame māsi dṛṣṭastu kārtikeyo hyaparṇayā | samudrapānavelāyāmagastyena purā kṛtam | triṣu māseṣu vighneśaprasādātprītimānddhijaḥ | ṣaṇmāsāvadhi rājendra damayantyā kṛtaṃ tvidam 33 nalamanveṣayantyā tu tato dṛṣṭo nalo'bhavat | nīte'niruddhe bāṇasya
nagaraṃ citrarekhayā 34 ka gataḥ kena nīto'sau yādavo vyākulo'bhavat | pradyumnaṃ putraśokārtā rukmiṇī pratyabhāṣata 35 śṛṇu
putra pravakṣyāmi yadvṛttaṃ māmake gṛhe | śambareṇa purā nīte bālake
tvayi ṣaḍdine 36 tvadviyogajaduḥkhena hṛdayaṃ mama dāritam
kadā drakṣyāmi te putra mukhamatyantasundaram 37 anyastrīṇāṃ sutāndṛṣṭvā mama ceto vyadīryata | mama putro bhavetāsau samo'nena pramāṇataḥ 38 iti cintākulāyā me gatānyabdāni bhūriśaḥ | tato
maddaivayogena lomaśo munirāgataḥ 39 tenopadiṣṭaṃ vidhivatsarvacintāharaṃ vratam | saṃkaṣṭākhyā caturthī ca caturvāraṃ mayā kṛtā
40 tatprabhāvātsamāyāto hatvā śambaramāhave | jñātvā cāśu
prakuryāstvaṃ tato jñāsyasi vai phalam 41 pradyumnena kṛtaṃ rājan
gaṇanāthasya toṣaṇam | śruto bāṇāsurapure'niruddho nāradāttadā

First 36 of 44 passages. Read on

Linked texts (10)