Smritimuktaphala 1.30.1
Smṛtimuktāphala 1.30.1
- Language
- Sanskrit
1.30.1
śrīgaṇeśāya namaḥ || atha kālo nirūpyate || sa ca karmaṇyaṃgabhūtaḥ | tadāha gārgyaḥ—
‘‘tithinakṣatravārādi sādhanaṃ puṇyapāpayoḥ | pradhānaguṇabhāvena na svātaṃtryeṇa te kṣamāḥ ’’|| iti
vyāso'pi—‘‘ yattithau yacca nakṣatre vāre yatra ca yadyathā
‘‘vihitaṃ vā niṣiddhaṃ vā pālayaṃstridivaṃ vrajet | apālayan punarmohādapavitraṃ padaṃ vrajet ’’|| iti
nimeṣādilakṣaṇam | kāla eko'pyupādhibhedādanekaprakāraḥ | tathā ca gārgyaḥ—
‘‘akṣipakṣmaparikṣepo nimeṣaḥ parikīrtitaḥ | dvau nimeṣau truṭirnāma dvau truṭī tu lavaḥ smṛtaḥ
‘‘dvau lavau kṣaṇa ityuktaḥ kāṣṭhā proktā daśa kṣaṇāḥ
‘‘triṃśatkāṣṭhāḥ kalāḥ proktāḥ kalāstriṃśanmuhūrtakaḥ | te tu triṃśadahorātra ityāha bhagavānharaḥ’’|| iti
tithisvarūpam | tithirūpamuktaṃ kālādarśa—
‘‘ravīndroryogavirahau kramāddarśaśca pūrṇimā | kalāḥ praveśaniryāṇaistithayo'nyāśca pakṣayoḥ’’|| iti
sūryācaṃdramasoḥ sannikarṣe darśaḥ | viprakarṣaḥ pūrṇimā bhavati | iṃdoḥ kalānāṃ ravau praveśaniryāṇaiḥ
sūryācaṃdramasoḥ kṛṣṇaśuklapakṣayoḥ pratipadādayaḥ tithayo bhaveyurityarthaḥ
khaṇḍatithilakṣaṇam | tatra saṃpūrṇatithau nāsti saṃdehaḥ | yadā hrāsavṛddhivaśena khaṃḍatithirbhavati tadā nirṇayo'pekṣyate | hrāsavṛddhī ca gārgyeṇa darśite—
‘‘kharvā darpā tathā hiṃsrā trividhaṃ tithilakṣaṇam | dharmādharmavaśādeva tithistredhā vivartate ’’|| iti
kharvā samatithiḥ | darpā vṛddhiyuktā | hiṃsrā kṣayayuktā
khaṃḍatithau vidhiniṣedhavyavasthāmāha vṛddhagārgyaḥ—
‘‘nimittaṃ kālamādāya vṛttirvidhiniṣedhayoḥ | vidhiḥ pūjyatithau tatra niṣedhaḥ kālamātrake