Nirnayasindhu 14.2-7
Nirṇayasindhu 14.2-7
- Language
- Sanskrit
14.2-7.1
etannityamapi pṛthavīcandrodaye viṣṇudharme-'prauṣṭhapadyāmatītāyāṃ tathā kṛṣṇatrayodaśī' ityuktvā || “etāṃstu śrāddhakālānvai nityānāha prajāpatiḥ | śrāddhameteṣvakurvāṇo narakaṃ pratipadyate” ityukteḥ || etaccāvibhaktairapi pṛthakkāryam || tathā ca
hemādrau-“vibhaktā vāvibhaktā vā kuryuḥ śrāddhaṃ pṛthak sutāḥ | maghāsu ca tato'nyatra
nādhikāraḥ pṛthagviṃnā” iti
tatra gajacchāyānirṇayaḥ
aparārke vāyavīye- "haṃse hastasthite yā tu maghāyuktā trayodaśī | tithivaivasvatī nāma
sā chāyā kuñjarasya tu ||" atra ca | "api naḥ sa kule bhūyādyo no dadyāttrayodaśīm | pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ prākchāye kuñjarasya ca" | iti viṣṇumanuvacane || kevalatrayodaśīśrutermaghāguṇa iti kalpataruḥ || śūlapāṇistu-kevalavākyānāmarthavādatvādvidhau
ca maghāyogaśrutervidhilāghavāt viśiṣṭameva nimittamityāha
vastutastu- "madhumāṃsaiśca śākaiśca payasā pāyasena ca | eṣa nā dāsyati śrāddhaṃ varṣāsu ca
maghāsu ca " iti || vasiṣṭhavacane kevalamaghāśrutervinigamakābhāvādubhayaṃ bhinnanimittam
pūrvoktavacanācca yogādhikye phalādhikyam || ata eva yājñavalkyaḥ- 'tathā varṣātrayodaśyāṃ maghāsu ca viśeṣataḥ' iti || trayodaśīśrāddhaṃ nityam | anyatkāmyam | atra trayodaśyāṃ bahuputrā yuvamāriṇastu bhavaṃtītyāpastaṃbokteryuvamāritvamapatyadoṣaṃ sahiṣṇorapatyamātrārthinaḥ smṛtyantaroktadhanārthino vādhikāra iti kalpataruḥ || apatyaniṃdayā tadarthināṃ
nādhikārāt | 'phalāntarakāmasyaivādhikāraḥ' iti halāyudhaḥ| etatpiṇḍarahitaṃ kāryam
14.2-7.2
" maghāyuktatrayodaśyāṃ piṇḍanirvapaṇaṃ dvijaḥ | sasaṃtāno naiva kuryānnityaṃ te kavayo viduḥ"
iti bṛhatparāśarokteḥ || idaṃ malamāsepi kāryam | " maghātrayodaśī śrāddhaṃ pratyupasthitihetukam | ananyagatikatvena kartavyaṃ syānmalimluce || " iti kāṭhakagṛhyokteḥ | yāni tu
aṃgirāḥ-"trayodaśyāṃ kṛṣṇapakṣe yaḥ śrāddhaṃ kurute naraḥ| paṃcatvaṃ tasya jānīyājjyeṣṭhaputrasya niścitam ||" vāmanapurāṇe- " trayodaśyāṃ tu vai śrāddhaṃ na kuryātputravān gṛhī'
ityādīni vacanāni tāni putravṛddhiparāṇi vā mahālayasya bhinnatrayodaśīviṣayāṇi vā
kāmyaśrāddhaviṣayāṇi vā sapiṇḍakaśrāddhaviṣayāṇi veti kecit || hemādripramukhāstvekavargaśrāddhaviṣayāṇi-" śrāddhaṃ naivaikavargasya trayodaśyāmapakramet | na tṛptāstatra ye yasya
prajā hiṃsaṃti tasya te " iti kārṣṇājinismṛteḥ || yadyapi- 'pitaro yatra pūjyaṃte tatra
mātāmahā api' iti dhaumyokterna kevalapitṛvargasya prāptistathāpi vyāmohādiprāptaniṣedhoyamityāhuḥ || vayaṃ tu paśyāmaḥ | putravṛddhiparāṇyeveti | " asaṃtānastu yastasya śrāddhe proktā
trayodaśī | saṃtānayukto yaḥ kuryāttasya vaṃśakṣayo bhavet" iti hemādrau nāgarakhaṇḍokteḥ
pūrvavākyamapyasaṃtānasyaivai kavarganiṣedhakamiti || atra maghātrayodaśīmahālayayugādiśrāddhānāṃ
tantreṇa prayogaḥ || na tu prasaṅgasiddhirityanyatra vistaraḥ
kṛṣṇacaturdaśyāṃ śastrādihatānāṃ śrāddhanirṇayaḥ
atha caturdaśī-pṛthvīcandrodaye pracetāḥ-“ vṛkṣārohaṇalohādyairvidyujjalaviṣāgnibhiḥ | nakhidaṃṣṭrivipannā ye teṣāṃ śastā caturdaśī ||” brāhme-“ yuvānaḥ pitaro yasya mṛtāḥ śastreṇa
14.2-7.3
vā hatāḥ | tena kāryaṃ caturdaśyāṃ teṣāṃ tṛptimabhīpsatā || ” nāgarakhaṇḍe-“ apamṛtyurbhavedyeṣāṃ śastramṛtyustathāpi vā | śrāddhaṃ teṣāṃ prakarttavyaṃ caturdaśyāṃ narādhipa ||” etacca-‘prāyo'nāśakaśastrāgniviṣodakodbandhanaprapatanaiścecchatām ' iti gautamoktadurmaraṇopalakṣaṇaṃ ekayoganirddeśāt | “ sarveṣāṃ tulyadharmāṇāmekasyāpi yaducyate | sarveṣāṃ tatsamaṃ jñeyamekarūpā hi
te smṛtāḥ ” ityuśanasokteśca || tacca kṛtakriyāṇāmeveti vakṣyāmaḥ | marīciḥ-“ viṣaśastraśvāpadāhitairyagbrāhmaṇaghātinām | caturdaśyāṃ kriyāḥ kāryā anyeṣāṃ tu vigarhitāḥ ||”
atra brāhmaṇaghātī tena hato, na tu brahmahā | tasya patitatvāditi śūlapāṇiḥ || atroddeśyaviśeṣaṇasyāvivakṣitatvāt | strīṇāmapi śastrādihatānāmekoddiṣṭaṃ kāryaṃ, na pārvaṇamiti
śrīdattopādhyāyaḥ || ‘ idaṃ viṣādihatānāmeva na prasavādimṛtānām ' iti vācaspatiḥ
yattu śākaṭāyanaḥ-“ jalāgnibhyāṃ vipannānāṃ saṃnyāse vā gṛhe pathi | śrāddhaṃ kurvīta teṣāṃ vai
varjayitvā caturdaśīm” iti || tatprāyaścittārthajalādimṛtaviṣayamityākare uktam || ata
eva vaidhatvāt sahagamanepi na kāryamiti hemādriḥ || etacca daivayuktamekoddiṣṭaṃ kāryamityuktaṃ
prayogapārijāte-“pretapakṣe caturdaśyāmekoddiṣṭaṃ vidhānataḥ | daivayuktaṃ tu tacchrāddhaṃ pitṝṇāmakṣayaṃ bhavet || tacchrāddhaṃ daivahīnaṃ cetputradāradhanakṣayaḥ | ekoddiṣṭaṃ daivayuktamityevaṃ manurabravīt ”
Linked texts (5)
- Vīramitrodaya — Mitramiśra 1610, Sanskrit
- Marīcismṛti (fragments) — Sanskrit
- Pracetassmṛti (fragments) — Sanskrit
- Kārṣṇājinismṛti (fragments) — Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit