Nirnayasindhu 23.2-4.p1
Nirṇayasindhu 23.2-4.p1
- Language
- Sanskrit
23.2-4.p1
tathā-“niśīthe varadā
lakṣmīḥ ko jāgartīti bhāṣiṇī | tasmai vittaṃ prayacchāmi akṣaiḥ krīḍāṃ karoti yaḥ ”
iti || atraivāśvayujīkarmoktamāśvalāyanena-‘āśvayujyāmāśvayujīkarma’ iti taccheṣaparvaṇi kāryam | vikṛtitvāttatra pūrvāhnavyāpinī grāhyā | daivakarmatvāt | āgrayaṇaṃ tu
parvaṇi kāryam ‘śaradyāgrayaṇaṃ nāma parvaṇi syāttaducyate ’ iti śaunakokteḥ || tatrāpi
śeṣaparvaṇi kāryamiti prāguktam || tacca-“vrīhibhiriṣṭvā vrīhibhireva yajeta yavebhyo yavairiṣṭvā yavaireva yajeta vrīhibhyaḥ ” iti śrutyā darśapūrṇamāsayorekakarmatvenaikadravyaniyamāddarśaṣṭāḥ paraṃ paurṇamāseṣṭyāśca prāgbhavatīti hemādryādayaḥ
'darśeścāḥ paramuktamāgrayaṇakaṃ prākpaurṇamāsācca tad iti dīpikokteśca | taccāgrayaṇaṃ tredhā
vrīhyāgrayaṇaṃ yavāgrayaṇaṃ śyāmākāgrayaṇaṃ ceti || eṣāṃ kālaḥ śrutau-“gṛhamedhī vrīhiyavābhyāṃ śaradsantayoryajeta śyāmākairnīvārairvarṣāsvāpatkālenānyena purāṇairvā” iti || āpastambopi-‘varṣāsu śyāmākairyajeta śaradi vrīhibhirvasante yavairyathartuveṇuyavaiḥ' iti
tatrāpi śyāmākāgrayaṇamanityam, itare tu anāhitāgnernitye yavāgrayaṇaṃ ca kāryamiti
smārtavṛttāvuktatvāt | sūtre vrīhiyavadevatāsaṃbaddhānāmatra mantrāṇāmāmnānācca | āhitāgnestu yavāgrayaṇasyāpyanityatvam | 'api vā kriyā yaveṣu' iti sūtrāt | yadvā vrīhyāgrayaṇena samānatantratā | śyāmākaistu prastaraṃ kuryānnāgrayaṇam | yadi vā tadapi samānatantramityādinārāyaṇavṛttau pariśramavatāṃ sulabhamityalam
idaṃ ca parvābhāve śuklapakṣe devanakṣatre kṛttikādviviśākhānte kāryamiti smṛtyarthasāre
uktam || baudhāyanīye keśavasvāmināpyevamuktam || pariśiṣṭe-“śyāmākairvīhibhiścaiva
yavaiścānyonyakālataḥ| prāgyaṣṭuṃ yujyate'vaśyaṃ na hyatrāgrayaṇānyayaḥ ||” trikāṇḍamaṇḍanopyevam | yadā tvetadāśvinapaurṇamāsyāṃ kriyate tadaikakālatvādāśvayujīkarmaṇo'sya ca
samānatantratā bhavati tadetadvṛttikṛtā- 'ekabarhirdhmājya' iti sūtre spaṣṭamuktam || asyākaraṇe prāyaścittamuktaṃ smṛticandrikāyāṃ kātyāyanena- "nitye yajñātyaye caiva vaiśvadevadvayasya
ca aniṣvā navayajñena navānnaprāśane tathā || bhojane patitānnasya carurvaiśvānaro bhavet"
kārikāpi - "akṛtāgrayaṇo'śnīyānnavānnaṃ yadi vai naraḥ | vaiśvānarāya kartavyaścaruḥ pūrṇāhatistu vā" iti || ṛgvidhāne tu- "samindrarāyā mantraṃ ca varṣevarṣe japecchatam | āgrayaṇaṃ
yadā nyūnaṃ tadā sampūrṇameti tat" ityuktam || etaccāpadi malamāse kāryamanyathā
neti prāguktam || anyopyāhitāgnyādiviśeṣaḥ śaunakāderjñeyaḥ ityalaṃ bahunā
iti śrī kamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasindhau āśvinamāsaḥ samāptaḥ
atha kārttikamāsaḥ
tulāsaṃkrame prāgaparā daśa ghaṭikāḥ puṇyāḥ | rātrau tu prāguktam
Linked texts (3)
- Jayasīṃhakalpadruma — Ratnākara 1688, Sanskrit
- Varṣakriyākaumudī — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit
- Kriyākaumudī (Govindānanda) — Govindānanda 1500, Sanskrit