Nirnayasindhu 33.2

33.2

sa ca - "brāhmaṇānāṃ sapiṇḍeṣu kartavyaḥ putrasaṃgrahaḥ | tadabhāve sapiṃḍo vā anyatra tu na kārayet || " mitākṣarādau tu vyāhṛtibhirājyena homa
uktaḥ | sa ca homottaraṃ jalapūrvakaṃ deyaḥ | na vāṅmātreṇa || 'vyāhṛtibhirhutvā pratigṛhṇīyāt ' iti vasiṣṭhokteḥ | "mātā pitā vā dadyātāṃ yamadbhiḥ putramāpadi || sadṛśaṃ prītisaṃyuktaṃ sa jñeyo datrimaḥ sutaḥ ||" iti manūkteḥ
tatraiva vasiṣṭhaḥ-‘na tvekaṃ putraṃ dadyāt pratigṛhṇīyādvā, na strī putraṃ dadyātpratigṛhṇīyādvā
anyatrānujñānādbharttuḥ’ iti | idaṃ ca bharttṛsattve || anyathā-‘dadyānmātā pitā vā yaṃ sa
putro datrimaḥ smṛtaḥ’ iti vatsaṃvyāsavacovirodhaḥ syāt || dānaṃ pratigrahopalakṣaṇam
yattu samantrakahomasya putrapratigrahāṅgatvāt | vyāhatyādimantrapāṭhe ca strīśūdrayoranadhikārāt | tayordattakaputro na bhavatyeveti śuddhiviveke rudradhareṇoktam || vācaspatiścaivamevāha
tanna | bharturanujñayā striyā api pratigrahokteḥ || yadyapi medhātithinā bhāryātvavadadṛṣṭarūpaṃ
dattakatvaṃ homasādhyamuktam | striyāśca homāsaṃbhavastathāpi vratādivadvipradvārā homādi
kārayediti harināthādayaḥ | saṃbandhatattvepyevam
evaṃ śūdrasyāpi || ‘strīśūdraśca sadharmāṇam’ iti smṛteḥ || ata eva śūdrakartṛkahomo vipradvāreva parāśareṇokteḥ || “dakṣiṇārthaṃ tu yo vipraḥ śūdrasya juhuyāddhaviḥ | brāhmaṇastu bhavecchūdraḥ śūdrastu brāhmaṇo bhavet || " atra mādhavācāryaḥ-'yo vipraḥ śūdradakṣiṇāmādāya
tadīyaṃ haviḥ śāntipuṣṭyādisiddhaye vaidikairmantrairjuhoti tasya viprasyaiva doṣaḥ | śūdrastuhomaphalaṃ labhataiveti vyācacakṣe'
dattaka viśeṣaḥ kālikāpurāṇe- "piturgotreṇa yaḥ putraḥ saṃskṛtaḥ pṛthivīpate | ācūḍāntaṃ
na putraḥ sa putratāṃ yāti cānyataḥ || cūḍopanayanasaṃskārā nijagotreṇa vai kṛtāḥ | dattādyāstanayāste syuranyathā dāsa ucyate || ūrdhvaṃ tu pañcamādvarṣātra dattādyāḥ sutā nṛpa
gṛhītvā pañcavarṣīyaṃ putreṣṭiṃ prathamaṃ caret || pañcamordhvaṃ svadānecchoreva dānaṃ na cānyathā
vikrayaṃ caiva dānaṃ ca na neyāḥ syuranicchavaḥ || dārāḥ putrāśca sarvasvamātmanaiva tu yojayet || 5||" iti hemādrimādhavadhṛtavyāsadvādidavacanāt
yacca yājñavalkyaḥ || 'svakuṭumbāvirodhena deyaṃ dārasutādṛte' iti || tadūrdhvaṃ svadānānicchuputraparam | tena sarvasvadāne svadānecchudāraputradānaṃ siddham || yattu viśvajidadhikaraṇe
ṣaṣṭhe | tatra putrādīnāṃ jñātitvena svaśabdavācyatvāt putratvena dānāśaṃkā nirākṛtā
janyapuṃstvasya dānenāniṣpatteḥ | dāsatvena dānaṃ bhavatyeva | tasmādyatheṣṭaviniyogāītvaṃ
svatvaṃ bhavatyeva || putre svatvābhāvaṃ vadan putrakrayavikrayādiśunaḥśepavikrayādiśrautaliṅgāddāsakrayavikrayādivyavahārāyogānmūrkha eva || 'yo nahiyabhāyāraṇaḥ suśevonvodyormanasāmaṃtavāu' iti śrutau dattakaniṣedhaḥ || sopyaurasātiśayārthaḥ || anyathā śunaḥśephādipratigrahaśrautaliṃgavirodhāpatteḥ | 'upeyāṃ tava putratām' ityukteḥ || idaṃ ca śrautāliṅgaṃ svayaṃ dattakrītaparam | na dattakaparam || dvādaśavidhaputramadhye-'dattātmā tu svayaṃdattaḥ' | 'krītaśca
tābhyāṃ vikrītaḥ' iti yājñavalkyena tayordattakādbhedokteḥ || tayośca-'dattaurasetareṣāṃ tu
putratvena parigrahaḥ' iti kalau niṣedhāttena saṃskārottaraṃ svayaṃ krīto na bhavati || taduttaraṃ
dattako na bhavatyeveti siddham
yamalsaṃskāre jyeṣṭhakaniṣṭhatvam
atha yamalayoḥ saṃskārakramārthaṃ jyeṣṭhakaniṣṭhabhāva ucyate || manuḥ-“putraḥ kaniṣṭho jyeṣṭhāyāṃ
kaniṣṭhāyāṃ ca pūrvajaḥ | kathaṃ tayorvibhāgaḥ syāditi cetsaṃśayo bhavet || sahaśaḥ strīprajātānāṃ putrāṇāmaviśeṣataḥ | na mātṛto jyaiṣṭhayamasti janmatau jyaiṣṭhayamucyate