Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 34.7-2

Nirṇayasindhu 34.7-2

Language
Sanskrit

34.7-2

” śākhādhipāśca ratnasaṃgrahe--ṛgatharvasāmayajuṣāmadhipā
gurusaumyabhaumasitāḥ | jīvāmitau viprāṇāṃ kṣatrasyāroṣṇagū viśāṃ candraḥ ” iti
pārijāte bṛhaspatiḥ--“ bahucānāṃ gurorvāre yajurvedijuṣāṃ budhe | sāmagānāṃ dharāsūnoratharva
viduṣāṃ rakheḥ ||” atra lagnaśuddhyādi daivajñebhyo jñeyam || vistarabhayānnocyate
lallaḥ-“vratehni pūrvasaṃdhyāyāṃ vārido yadi garjati | taddine syādanadhyāyo vrataṃ tatra vivarjayet||”
jyotirnibandhe-“nāndīśrāddhaṃ kṛtaṃ cetsyādanadhyāyastvakālikaḥ | tadopanayanaṃ kāryaṃ vedārambhaṃ na kārayet |” etadbahvacātiriktānām || teṣāṃ taddine vedārambhābhāvāt | atasteṣāmupayanaṃ na bhavatyeva || aitareyopaniṣadi-‘mṛgādijyeṣṭhāntaṃ varṣartuḥ || taṃ vinā varṣādau
trirātramanadhyāyaḥ' iti vedabhāṣye uktam | etacca prātastanite sāyaṃtanite tu divaiva
caruṃ śrapayitvā sāyasaṃdhyottaraṃ homaṃ kuryāt | “na saṃdhyagarjite kāle na vṛṣṭyutpātadūṣite
brahmaudanaṃ pacedagnau pakkaṃ cenna nivartate || brahmaudanaṃ pacedagnau pakkamannaṃ na duṣyati ||” iti
saṃgrahokteḥ | iti prayogaratne bhaṭṭacaraṇāḥ
sāyaṃgarjane śāntinirṇayaḥ
atra śāntirapyuktā nṛsiṃhaprasāde | “ brahmaudanāvidheḥ pūrvaṃ pradoṣe garjitaṃ yadi | tadā vighnakaraṃ jñeyaṃ vaṭoradhyayanasya tat || tasya śāntiprakāraṃ tu vakṣye śāstrānusārataḥ | pradhānaṃ
pāyasaṃ sājyaṃ dravyaṃ śāntijayau bhavet || sūktaṃ bṛhaspatervidvānpaṭhetprajñāvivṛddhaye | gāyatrī
caiva mantraḥ syātprāyaścittaṃ tu sarpiṣā || dhenuṃ savatsāṃ dadyādācāryāya payasvinīm
brāhmaṇānbhojayetpaścāttato brahmaudanaṃ caret ||”
upanayane cādhikāriṇaḥ
mādhavīye vṛddhamanunoktāḥ-"pitā pitāmaho bhrātā jñātayo gotrajāgrajāḥ | upānayedadhikārī syātpūrvābhāve paraḥ paraḥ" || prayogaratne-“pitaivopanayetputraṃ tadabhāve pituḥ pitā
tadabhāve pitṛbhrātā tadabhāve tu sodaraḥ ||" piteti vipraparaṃ, na kṣatriyādeḥ | teṣāṃ purohita eva | upanayanasya dṛṣṭārthatvāt | teṣāṃ cādhyāpane'nadhikārāt | atra pitṛvyasya
jyeṣṭhabhrātrabhāve'dhikāraḥ | 'asaṃskṛtāstu saṃskāryā bhrātṛbhiḥ pūrvasaṃskṛtaiḥ' iti yājñavalkyokteḥ || tenedamavibhaktaparam | pūrvaṃ tu vibhaktaparam | mātū rajodoṣe tu prāguktam
atha ṣaṇḍhamūkādīnāṃ viśeṣaḥ
prayogapārijāte brāhme-“brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjāto brāhmaṇaḥ sa iti śrutiḥ | tasmācca ṣaṇḍhabadhirakubjavāmanapaṅguṣu || jaḍagadgadarogātaṃśuṣkāṅgavikalāṅgiṣu | mattonmatteṣu mūkeṣu
śayanasthe nirindriye || dhvastapuṃstveṣu caiteṣu saṃskārāḥ syuryathocitam | mattonmattau na
saṃskāryāviti kecitpracakṣate || karmasvanadhikārācca pātityaṃ nāsti caitayoḥ | tadapatyaṃ
ca saṃskāryamapare tvāhuranyathā || saṃskāramantrahomādīnkarotyācārya eva tu | upaneyāṃśca
vidhivadācāryasya samīpataḥ | ānīyāgnisamīpaṃ vā sāvitrīṃ spṛśya vā japet | kanyāsvīkaraṇādanyatsarvaṃ vipreṇa kārayet || evameva dvijairjātau saṃskāryau kuṇḍagolakau

Linked texts (6)