Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 35.2-4

Nirṇayasindhu 35.2-4

Language
Sanskrit

35.2-4.1

" saṃgrahe- "śūdrāṇāṃ rājaputrāṇāṃ mauñjyabhāve'strabandhanam
mauñjībandhoktatithyādau kārya bhaumadinaṃ vinā"
atha vivāhaḥ
yājñavalkyaḥ-“aviplutabrahmacaryo lakṣaṇyāṃ striyamudvahet | ananyapūrvikāṃ kāntāmasapiṇḍāṃ
yavīyasīm || arogiṇīṃ bhrātṛmatīmasamānārṣagotrajām 1 |” ‘lakṣaṇyāṃ’-bāhyābhyantaralakṣaṇairyuktām | bāhyāni kāśīkhaṇḍādau prasiddhāni || āntarāṇyāśvalāyanoktāni
‘aṣṭau piṇḍān kṛtvā ’ ityādīni || manuḥ-“ asapiṇḍā ca yā māturasagotrā ca yā
pituḥ | sā praśastā dvijātīnāṃ dārakarmaṇi maithune ||” datrimamāturgṛhītā api sapiṇḍā
sagotrā || tatkulanivṛttaye cakārānmāturasagotrā dattasya piturjanakakule piturasagotrāpi
sapiṇḍatvānniṣiddhyetyanyaśvakāraḥ || asapiṇḍāṃ-sāpiṇḍyarahitām || taccaikaśarīrāvayavānvayena bhavati
tatra sāpiṇḍyam
ekasya hi piturmāturvā śarīrasyāvayavāḥ putrapautrādiṣu sākṣātparamparayā vā śukraśoṇitādirūpeṇānusyūtā yadyapi patnyāḥ patyā saha bhrātṛpatnīnāṃ ca parasparaṃ naitatsambhavati
tathāpi ādhāratvenaikaśarīrāvayavānvayostyeva | ‘asthibhiḥ-asthīni’ iti mantraliṅgāt
ekasya hi pitṛśarīrasyāvayavāḥ putradvārā tāsvāhitā iti madanaratne pārijātavijñāneśvarādyaiḥ
vācaspatiśuddhivivekaśūlapāṇyātigauḍamaithilādayopyevam || śrutāvapi-etat 'ṣāṭkauśikaṃ
śarīram | trīṇi pitṛtastrīṇi mātṛto'sthisnāyumajjānaḥ pitṛtastvaṅmāṃsarudhirāṇi mātṛtaḥ'
iti || 'prajāmanu prajāyase' iti ca | candrikārkamedhātithimādhavādayastu ekapiṇḍadānakriyānvayitvaṃ sāpiṇḍyam | “ lepabhājaścaturthādyāḥ pitrādyāḥ piṇḍabhāginaḥ

35.2-4.2

piṇḍadaḥ saptamasteṣāṃ sāpiṇḍyaṃ sāptapauruṣam ” iti mātsyokteḥ | na ca pitṛvyādiṣvetannāstīti vācyam || tatkartṛkaśrāddhe daivaikyena tatsattvāt | devadattakartṛkaśrāddhe hi ye
devatābhūtāsteṣāṃ madhye yaḥkaścidanyakartṛkaśrāddhe'nupraviśati teṣāṃ sāpiṇḍyam | tadbhāryāṇāmapi bhartṛkartṛkaśrāddhe sahādhikāritvena tadanvayāt | 'ekatvaṃ sā gatā bhartuḥ piṇḍe gotre
ca sūtake' iti smṛteśca | śrutīnāṃ ca vairāgyārthatvāttasya sāpiṇḍyanimittatve mānābhāvāt | na ca mātulādiṣvetannāstīti vācyam | mātāmaharūpadaivataikyāt | nanu guruśiṣyāderapi śrāddhadevatātvātsāpiṇḍatvaṃ syāt
kiṃ bahunā - ' sarvābhāve tu nṛpatiḥ kārayettasya rikthataḥ ' iti mārkaṇḍeyapurāṇādrājñopi
śrāddhakartṛtvātsāpiṇḍyaprasaṅgaḥ satyam | ' pañcamātsaptamādūrdhvaṃ mātṛtaḥ pitṛtastathā ' iti
yājñavalkyaḥ || vacanena mātāpitṛsambandha eva tatsattvāt | ūrdhvaṃ sāpiṇḍyaṃ nivartata iti
śeṣaḥ || nanu pañcamatvādyatra niyamyate na mātṛtaḥ ityādivākyametat || maivam || mātṛkule
pañcamatvasya pitṛkule saptamatvasya ca bodhane tulyatvāt | pauruṣeyatvādadoṣa iti cet
tulyamanyatrāpi | anyakartṛke rājñastatpitṝṇāṃ vā devatātvābhāvācca | kiṃca || avayavānvayapakṣe yathā yogarūḍhyā parihārastathehāpi tena mātṛkule pitṛkule caikapiṇḍadānakriyānvayitvaṃ sāpiṇḍyamityāhuḥ | tenaikasya pitrādayaḥ ṣaṭ putrādayaśca ṣaṭ sapiṇḍā bhavanti

35.2-4.3

atra kecidubhayataḥ sāpiṇḍyanivṛttāvevodvāho nānyathā ityāhuḥ | śuddhacintāmaṇivācaspatiharidattādayastu sagotratvavatsāpiṇḍyasya sapratiyogikatvena saṃyogavadubhayanirūpyatvāt ekato nivṛttāvanyato nivṛtterāvaśyakatvānmūlapuruṣamārabhyāṣṭamo varo mūlapuruṣamārabhya dvitīyātṛtīyādikāṃ kanyāmudvahedityāhuḥ
śiṣṭāstu na vadhūvarayoḥ svataḥ sāpiṇḍyaṃ kiṃ tu kūṭasthasaṃtatitvāttatsāpiṃḍyenaiva|| atoṣṭamavaraṃ prati kanyāyā asāpiṃḍyopi kanyāyāḥ kūṭasthena sāpiṇḍyāttatsaṃtatisthatvādūrastāṃ prati sapiṇḍa evetyavivāhaḥ | sāpiṇḍyatvāsāpiṇḍyayoḥ pratiyogibhedenāvirodhādityāhuḥ || idameva ca yuktam | āśaucepyevaṃ sāpiṇḍayaṃ jñeyam || yatra tu madhye vicchinnamapi sāpiṇḍayaṃ maṇḍūkaplutivatpunaranuvartate || yathā-'kūṭasthātpañcamyoḥ kanyayoḥ
putrau tatra nivṛttiḥ | tadapatyayostvanuvṛttistatrāpi na sāpiṇḍyāsāpiṇḍayayordoṣaḥ
saṃbandhibhedāt || tena tatra na vivāhaḥ || atra kūṭasthamārabhya gaṇanā kāryā | taduktaṃ"vadhvā varasya vā tātaḥ kūṭasthādyadi saptamaḥ | pañcamī cettayormātā tatsāpiṇḍyaṃ nivartate" iti || kūṭastho mūlapuruṣaḥ | viśvarūpanibandhe- "evamuktaprakāreṇa pitṛbandhuṣu saptamāt | ūrdhvameva vivāhyatvaṃ pañcamānmātṛbandhutaḥ || santāno bhidyate yasmāt pūrvajādubhayatra ca | tamādāya gaṇeddhīmān varaṃ yāvacca kanyakām ||” smṛtitattve nāradaḥ- "āsaptamātpañcamācca bandhubhyaḥ pitṛmātṛtaḥ | avivāhyā sagotrā ca samānapravarā tathā ||”
atra bandhubhya iti pañcamīnirdeśāt | pituḥ pitṛṣvasṛputrātsaptamīṃ mātuḥ pitṛṣvasṛputrācca
pañcamīmapi tyajet | evamanyabandhuṣu jñeyam

35.2-4.4

trigotrātyaye nirṇayaḥ
tatrāpi trigotrātyayervāgapi vivāhaṃ kuryāt | vakṣyamāṇavacanāt | trigotragaṇanācca mātāmahagotrāpekṣayā | na tu svāpekṣayā | anyathā pituḥ pitāmahaduhiturdīhitrīputrī pariṇeyā syāt vadhvā mātāmahagotrāpekṣayā tu trigotrāntargatatvena vivāhaprasaṅga iti saṃvandhatatvādayo gauḍagranthāḥ | saṃbandhaviveke śūlapāṇirapyāha pañcamātsaptamāccārvāgapi trigotrāntaritā vivāhā | “asaṃbaddhā bhavenmātuḥ piṇḍenaivodakena vā | sā vivāhā dvijātīnāṃ trigontātaritā ca yā" iti bṛhanmanūkteḥ || 'sannikarṣepi kartavyaṃ trigotrātparato
yadi' iti devalokteśceti || etacca dākṣiṇātyā na manyante
yattu vasiṣṭhaḥ–‘pañcamīṃ saptamīñcaivaḥ mātṛtaḥ pitṛtastathā,’ iti || yacca viṣṇupurāṇe–
“pañcamīṃ mātṛpakṣācca pitṛpakṣācca saptamīm | gṛhastha udvahetkanyāṃ nyāyyena vidhinā nṛpa”
iti || tatpañcamīṃ saptamīmatītyeti vyākhyeyam | “pañcame saptame caiva yeṣāṃ vaivāhikī
kriyā | kriyāparā api hi te patitāḥ śūdratā gatāḥ” ityaparārke marīcivacanāt
hāralatāyāṃ śaṃkhalikhitau–“sapiṇḍatā tu sarveṣāṃ gotrataḥ sāptapauruṣī | piṇḍaścodakadānaṃ
ca āśaucañca tadānugam” || gotraṃ santānam || āśaucaṃ tānabhivyāpya gacchatītyarthaḥ
śuddhiviveke śuddhicintāmaṇau ca brāhme–“sarveṣāmeva varṇānāṃ vijñeyā sāptapauruṣī
sapiṇḍatā tataḥ paścātsamānodakadharmatā || tataḥ kālavaśāttatra vismṛtau nāmagotrataḥ | samānodakasaṃjñā tu tāvanmātrāpi naśyati

Linked texts (4)