Nirnayasindhu 35.3
Nirṇayasindhu 35.3
- Language
- Sanskrit
35.3.1
”
“yastu deśānurūpeṇa kulamārgeṇa codvahet | nityaṃ sa vyavahāryaḥ syādvedāccaitatpradṛśyate”
iti caturviṃśatimatāt || caturthīmudvahetkanyāṃ caturthaḥ pañcamopi vā | parāśaramate ṣaṣṭhīṃ
pañcamo na tu paṃcamīm” iti parāśarokteścānukalpatvenāpadi pañcamyādipariṇayanaṃ kāryamiti pratīyate | atra hi-tadabhāve iti spaṣṭamevānukalpatvamuktam | tatra yathāśrutaṃ jñeyam
pūrvoktamarīcivacovirodhāt | vastuni vikalpasaṃbhavāt | “pañcamātsaptamādvīnāṃ yaḥ kanyāmudvaheddvijaḥ | gurutalpī sa vijñeyaḥ sagotrāṃ caivamudvahan” iti viṣṇūkteḥ | parāśarasya
mūlābhāvācca
tasmānmadanapārijātādyuktadiśā dattakasāpatnasaṃbandhādyanupraveśe brāhmaṇādīnāṃ kṣatriyādisapiṇḍaviṣaye vā pūrvoktāni jñeyāni | na tvanukalpa iti bhramitavyam | yattu smṛticandrikāmādhavādaya āhuḥ- ‘tṛtīye saṃgacchāvahai caturthe saṃgacchāvahai iti śatapathaśruteḥ
‘tṛptāṃ jahurmātulasyeva yoṣā bhāgaste paitṛṣvaseyīvapāmiva’ iti || garbhe nu nau janitā
dampatīkaḥ’ iti ca mantravarṇāt
“mātṛṣvasṛsutāṃ kecitpitṛṣvasṛsutāṃ tathā | vivahanti kaciddeśe saṃkocyāpi sapiṇḍatām” iti śātātapokteśca mātulakanyodvāhopi kāryaḥ | 'yadyapi pitṛṣvasṛkanyodvāhopi
prāptastathāpyasvargyaṃ lokavidviṣṭaṃ dharmamapyācarenna tu' iti niṣedhāddeśanāntareṇa tadudvāhasyāvidhānācca na kāryaḥ || ayaṃ tu dākṣiṇātyaṃśiṣṭācārāt kārya iti | naca pūrvoktaśrutīnāmarthavādamātratā | mānāntareṇāsiddhau-' upari hi devebhyo dhārayati' itivadanuvādānupapattyā
35.3.2
vidhikalpanāt || yattu śātātapaḥ-" mātulasya sutāmūḍhvā mātṛgotrāṃ tathaiva ca | samānapravarāṃ caiva tyaktvā cāndrāyaṇaṃ caret ||" yacca manuḥ-"paitṛṣvaseyīṃ bhaginīṃ svastrīyāṃ
mātureva ca | mātuśca bhrāturāptasya gatvā cāndrāyaṇaṃ caret || etāstisrastu bhāryārthe
nopayaccheta buddhimān"
yacca vyāsaḥ-' mātuḥ sapiṇḍādyatnena varjanīyā dvijātibhiḥ' iti tadgāndharvādivivāhoḍhamātṛviṣayam || tatra pitṛgotrānivṛtteḥ | ata eva mārkaṇḍeyapurāṇe-' gāndharvādivivāheṣu pitṛgotreṇa dharmavit' iti || brāhmādivivāhe tu pariṇeyaiveti || bhaṭṭasomeśvaropi
tṛtīye'dhyāye vākyapāde mātulakanyodvāhamudāhṛtya smṛtivirodhenācāraprāptasyāsya vārtika
bādhoktāvapi pūrvoktaśrautaliṅgabalīyastvādasya kartavyatāmāha || tadetaddattakasya pālakadatrimamātṛsodarakanyāviṣayatvenāsaṃvarṇamātulakanyāviṣayatvena yugāntaraparatvena copapannamapi avicāritaramaṇīyaṃ yathā tathāstu | tathāpi kalau tāvanniṣiddhameva || 'gotrānmātuḥ
sapiṇḍācca vivāho govadhastathā' ityādityapurāṇāt
mādhavīye baudhāyanopyasya nindāmaha-'pañcadhā vipratipattirdakṣiṇatastathottarata ūrṇāvikrayonupetena striyā ca saha bhojanaṃ paryuṣitabhojanaṃ mātulapitṛṣvasṛduhitṛpariṇayanamiti
athottarataḥ sīdhupānādikamuktvā itara itarasmin kurvan duṣyati, itara itarasminniti
bhaṭṭasomeśvareṇāpi smṛtiviruddhanāṃ mātulakanyodvāhādīnāmasmadvacanādaprāmāṇyamityuktam || bṛhaspatirapi-“udgṛhyate dākṣiṇātyairmātulasya sutā dvijaiḥ | matsyādāśca narāḥ
35.3.3
pūrve vyabhicāraratāḥ striyaḥ || uttare madyapāścaiva spṛśyā nṛṇāṃ rajasvalāḥ" ityanācāratvamāha || ata eva hemādrau mātsye karnāṭakādīnāṃ tatkāriṇāṃ śrāddhe niṣedhaḥ || vopadevenāpi likhitaṃ brāhmam-“yatra mātulajodvāhī yatra vai vṛṣalīpatiḥ | śrāddhaṃ na gacchettadviprāḥ kṛtaṃ yacca nirāmiṣam” iti || tasmānmātṛtaḥ pañca pitṛtaḥ sapta tyaktvodvahediti siddham
sambandhaviveke sumantuḥ-“brāhmaṇānāmekapiṇḍasvadhānām||daśamāddharmavicchittirbhavati
āsaptamādrikthavicchittirbhavati | ātṛtīyātpiṇḍavicchittiranyathā | piṇḍaśaucakriyāvicchedādbrahmahatulyo bhavati |” asyārthamāha śūlapāṇiḥ-jīvatpitrāditrikasya vṛddhaprapitāmahādayastrayaḥ śrāddhadevatātvātpiṇḍabhājo bhavanti | tadūrdhvaṃ trayo navapuruṣaparyantā lepabhājaḥ | śrāddhakartā ca daśama iti daśamādūrdhvaṃ sāpiṇḍyanivṛttiḥ | daśamādityupalakṣaṇam || tena pitṛpitāmahajīvane navapuruṣaparyantaṃ pitṛjīvane cāṣṭapuruṣaparyantaṃ sāpiṇḍyamiti jñeyam || aputradhanagrahaṇe saṃnihitābhāve saptapuruṣaparyantamadhikāraḥ || dhanagrāhiṇamārabhya tṛtīyaḥ pautraḥ, tadūrdhvaṃ śrāddhavicchedaḥ | anyathā dhanahāritve'putraśrāddhākaraṇe
brahmahatyetyarthaḥ | ātṛtīyādityanūḍhakanyāviṣayam || ' aprattānāṃ tu strīṇāṃ tripuruṣī
vijñāyate ' iti vasiṣṭhokteḥ
etaccāśaucaviṣayaṃ sāpiṇḍyaṃ na tu vivāhādau | tatra pūrvoktavacanaiḥ pañcamatvasaptamatvaniyamāditi medhātithipramukhā dākṣiṇātyāḥ vāgdānottarametaditi śuddhivivekaḥ | mātṛkulaviṣayaṃ kānīnakanyakāviṣayaṃ caitat | anyathā-"aprattānāṃ tathā strīṇāṃ sāpiṇḍyaṃ
35.3.4
sāptapauruṣam | prattānāṃ bhartṛsāpiṇḍyaṃ prāha devaḥ prajāpatiḥ” iti kaurmeṇa virodhaḥ
syāditi ratnākarasmṛtitattvādigauḍagranthāḥ | yuktaṃ caitat || anyathā kanyotpattau
puruṣatrayaparyyantameva sūtakaṃ syāt | nordhvam
sāpatnamātāmahakule nirṇayaḥ
sāpatnamātāmahakule tvāha mitākṣarāyāṃ śaṃkhaḥ-"yadyekajātā bahavaḥ pṛthakkṣetrāḥ pṛthagjanāḥ | ekapiṇḍāḥ pṛthakśaucāḥ piṇḍastvārvatate triṣu” || pṛthakkṣetrāḥ bhinnajātīyastrīṣu jātāḥ | pṛthagjanāḥ sajātīyābhinnamātṛṣu jātāḥ | atra tripuruṣaṃ sāpiṇḍyamiti
vijñāneśvaro vyācakhyau || pṛthvīcandrodaye sāpiṇḍyadīpikāyāṃ caivam || madanapārijāte tu
pṛthakkṣetrajāḥ bhinnamātṛjāḥ pṛthakjanāḥ bhinnajātīyāḥ | etadvijātīyasāpatnamātṛkule
catuḥpuruṣaṃ sāpiṇḍyam | 'pañcamīṃ saptamīṃ caiva mātutaḥ pitṛtastathā' iti vasiṣṭhokteḥ
saptamīmiti brāhmaṇādīnāṃ kṣatriyādidārotpannapitṛkulaviṣayaṃ cetyuktam || tatsvakapolakalpitatvāt granthāntaravirodhācca nirmūlam
'pitṛpatnyaḥ sarvāḥ mātaraḥ' ityuktvā, sumantunā 'tadapatyāni bhāgineyāni' iti pṛthaṅniṣedhācca | anyathā sapiṇḍatvena niṣedhāt sapatnamātulatvādinirdeśo vyarthaḥ | ata
eva tena smṛtikaumudyāṃ savarṇasāpatnamātāmahakulaparatvena tathaiva śaṃkhavacanaṃ vyākhyātam
tena vāsiṣṭhaṃ-pañcamīṃ saptamīmatītya' iti vyākhyeyam | tasmāt prācyeva vyākhyā yuktā
prayogaratne bhaṭṭaiḥ smṛtitattvādigauḍagrantheṣu ca sapatnamātāmahakule yāvaduktaṃ vācanikameva sāpiṇḍyamuktam || yathāha sumantuḥ- 'mātṛpitṛsaṃbaddhā āsaptamādavivāhyā bhavanti
35.3.5
āpañcamādanyeṣāṃ pitṛpatnyaḥ sarvā mātarastadbhrātaro mātulāstadbhaginyo mātṛṣvasārastadduhitaraśca bhaginyastadapatyāni bhāgineyāni | anyathā saṃkarakāriṇaḥ syustathādhyāpayitureetadeva' iti
āpañcamāditi mātṛkule trigotrāntaritaviṣayaṃ veti prācyāḥ || mātsye-"samānapravarā
caiva śiṣyasantātireva ca | brahmadāturguroścaiva santatiḥ pratiṣidhyate ||" tadbhaginyo mātṛṣvasāra iti tu ākarè na paṭhitam | kvacidvacanādvivāhaḥ || yathā gṛhyapariśiṣṭe-'aviruddhasaṃbandhāmupagacchet' ityuktvā viruddhasaṃbandhaḥ svayamevoktaḥ | 'yathā bhāryāsvasurduhitā
pitṛvyapatnīsvasā ca' iti || baudhāyanaḥ- "mātuḥ sapatnyā bhaginīṃ tatsutāṃ ca vivarjayet | pitṛvyapalyā bhaginīṃ tatsutāṃ ca vivarjayet ||" ato mātṛṣvasuḥ sāṃpatnaputrakanyāpyavivāhyā | 'sāpatnamātṛkulajām' iti madanapārijātokteriti kecit
kecittu - 'jyeṣṭho bhrātā pituḥsamaḥ' iti bhanūktestatpalyā mātṛtvāttatpiturmātāmahatvāt
jyeṣṭhabhrātṛpatnī bhaginī na vivāhyā
tathā-'utpādakabrahmadātrorgarīyān brahmadaḥ pitā' iti manvekèrguruṇā tripuruṣaṃ sāpiṇḍyaṃ
sakhāyi nirvācyaḥ| atasteṣāṃ kanyā nodvāhyāḥ| "gāyatryā upadeṣṭuśca kanyāṃ naivodvaheddvijaḥ| gurośca kanyāṃ śiṣyo vā tatsaṃtatyāpi neṣyate || puruṣatrayaparyantaṃ bhrātrādenaitadiṣyate| vāksambandhakṛtānāṃ tu snehasambandhabhāginām || vivāhotra na kartavyo lokagarhā
prasajyate"
Linked texts (7)
- Sumantudharmasūtra (fragments) — Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Nāradasaṃhitā — Nārada, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya) — Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit